(൨.) ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൯൧. ഉപനയ്ഹതീതി ബന്ധതി. അ-കാരോ അനന്തരത്ഥവാചകോ, മരിയാദവാചകസ്സ വാ ആകാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘അട്ഠപനാ’’തി വുത്തന്തി ‘‘അനന്തരട്ഠപനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഠമുപ്പന്നസ്സ പവത്താകാരോ മരിയാദാ, തം അനതിക്കമിത്വാ തസ്സേവ ദള്ഹീകരണവസേന ഠപനാ മരിയാദട്ഠപനാ. പകതിട്ഠപനാമത്തമേവ, വിസേസനരഹിതാതി അത്ഥോ.

൮൯൨. നിട്ഠുരിയം ഖേളപാതനം, നിട്ഠുരിയം വിയ നിട്ഠുരിയം. ദസ്സേത്വാതി ദന്തേഹി ഛിന്ദിത്വാ. തേന പന ദസ്സനം പളാസോതി ദസ്സേതി. പളാസസ്സ ആയനാതി യുഗഗ്ഗാഹപ്പവത്തി. സമഭാവദഹനം ജയോ, തസ്സ ആഹരണതോ ആഹാരോ. ധുരം ന ദേതീതി പാമോക്ഖം ന ദേതി.

൮൯൪. കായേന ചേതിയങ്ഗണാദിവത്തം കരോതി ‘‘ഏവം വത്തസമ്പന്നോ സദ്ധോ കഥം കായദുച്ചരിതാദീനി കരിസ്സതീ’’തി പരേസം ഞാപനത്ഥം. അതിച്ചാതി അച്ചയം കത്വാ. ആസരന്തീതി ആഗച്ഛന്തി, പുന പടിച്ഛാദനേ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. കോനാമേവം കരോതീതി വോച്ഛിന്ദനച്ഛാദനാ വാ വോച്ഛാദനാ.

ന സമ്മാ ഭാസിതാതി യോ ന സമ്മാ ഭാസതി, സോ സഠോതി ദസ്സേതി. കുച്ഛി വാ പിട്ഠി വാ ജാനിതും ന സക്കാതി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനേനേവ ചിത്താനുരൂപകിരിയാവിരഹതോ ‘‘ഏവംചിത്തോ ഏവംകിരിയോ’’തി ജാനിതും ന സക്കാതി അത്ഥോ.

അജോ ഏവ അജാമിഗോ. നേലകോതി തരുണവച്ഛോ. യഥാ സോ യക്ഖോ താദിസം രൂപം ദസ്സേത്വാ ‘‘അജാ’’തി സഞ്ഞായ ആഗതാഗതേ ഖാദതി, ഏവമയമ്പി തംതംസദിസഗുണസമ്ഭാവനേന തേ തേ വഞ്ചേതി. തേനേതം സാഠേയ്യം മായാതോ ബലവതരാ വഞ്ചനാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘പരിക്ഖത്തതാ’’തി വുത്തം.

൯൦൮. സക്കായദിട്ഠാദീനം അഭാവേപി യം സംയോജനം ഹോതി, തം ബഹിദ്ധാ സംയോജനതോ ബഹിദ്ധാസംയോജനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിസേസനഭൂതം ബഹിദ്ധാസംയോജനം നാമ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൩.) തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൦൯. അകുസലമൂലാനേവ വട്ടമൂലാനീതി തേഹി കഥിതേഹി വട്ടമൂലസമുദാചാരോ കഥിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തീഹി…പേ… കഥിതോ’’തി.

൯൧൯. സസ്സതോ ലോകോതിആദിദസ്സനമേവ ബ്രഹ്മചരിയം മോക്ഖസമ്പാപകം ഉത്തമചരിയന്തി ദിട്ഠിഗതികേഹി സമ്മതന്തി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സാ’’തി. രൂപാരൂപാവചരവിപാകേസു സാതിസയോ ഭവരാഗോതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘മഹാബ്രഹ്മാന’’ന്തി.

൯൨൦. കഥംവിധന്തി കേനാകാരേന സണ്ഠിതന്തി അത്ഥോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ആകാരസണ്ഠാന’’ന്തി. മാനഠപനാതി സേയ്യാദിവസേന മാനേന ഠപനാ, മാനസങ്ഖാതാ വാ ഠപനാ.

൯൨൧. ചേതസോ ഉത്രാസോ ദോമനസ്സം, ദോസോ വാ, തംസമ്പയുത്താ വാ ചേതനാദയോ.

൯൨൨. ദേസനാസുഖതായാതി തിണ്ണം അദ്ധാനം വസേന വിചികിച്ഛായ ദേസനാ സുഖാ ‘‘കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതീ’’തി, ന പന തഥാ മോഹേനാതി അധിപ്പായോ. വണ്ണാദിഭേദം സുത്വാതി കേചി കിര വദന്തി ‘‘ഖത്തിയജീവോ പണ്ഡുവണ്ണോ. കസ്മാ? സോ ഹി പുബ്ബണ്ഹേ രമതി, പുബ്ബണ്ഹേ ച ഛായാ പണ്ഡുവണ്ണാ. ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദജീവാ ഓദാതപീതകാളവണ്ണാ. തേ ഹി മജ്ഝന്ഹസായന്ഹരത്തീസു ഓദാതപീതകാളഛായാ കാളതമകാലേസു രമന്തീ’’തി തേസം വണ്ണഭേദം, ‘‘ബ്യാപീ പരിമണ്ഡലോ’’തിആദിനാ കഥേന്താനം സണ്ഠാനഭേദഞ്ച സുത്വാ.

൯൨൩. പുരിസപുഗ്ഗലോതി പദദ്വയം ഏകപദം കത്വാ ജാനന്താനം വസേനായം സമ്മുതികഥാ പവത്താ, പദന്തരമേവ വാ ഇദം പുഗ്ഗലവാചകന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ പുരിസോതി വുത്തോ ച പുഗ്ഗലോ ഏവ, ന പുരിസിന്ദ്രിയയുത്തോവാതി ദസ്സനത്ഥമ്പി ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അട്ഠസു ആബാധേസൂതി പിത്തസേമ്ഹവാതസമുട്ഠാനഉതുവിപരിണാമജഓപക്കമികവിസമപരിഹാരജസന്നിപാതജകമ്മസമുട്ഠാനേസു. പുബ്ബേ കതന്തി പുരാണതരകമ്മം ഇച്ഛന്തീതി ഉപപജ്ജവേദനീയഞ്ച കിര പടിക്ഖിപന്തി. ആണത്തിമൂലകേന വാതി യോപി ആണാപേത്വാ വധബന്ധാദിദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി, തമ്പി തംമൂലകം ന ഹോതി, ഇസ്സരനിമ്മാനമൂലമേവാതി അധിപ്പായോ.

൯൨൪. മോഹസ്സ അനുദഹനം ദാഹകാരണതായ വുത്തം, സഭാവതോപി പന അസമ്പടിവേധോ സമ്പടിവേധസുഖസ്സ പച്ചനീകഭൂതോ ദുക്ഖോ ഏവാതി അനുദഹനതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഉപേക്ഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) വുത്താ.

൯൨൬. പുഥുനിമിത്താരമ്മണേസൂതി സുഭനിമിത്താദിവസേന പുഥുനിമിത്തസഭാവേസു ആരമ്മണേസു, പുഥുസഭാവേസു വാ സുഭനിമിത്താദിആരമ്മണേസു. കോസജ്ജപമാദനിദ്ദേസാനം സമാനത്തേപി അവിപ്ഫാരികതാസങ്ഖാതാ ലീനവുത്തിതാ കോസജ്ജം, സതിവോസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതം പമജ്ജനം പമാദോതി അയം വിസേസോതി.

൯൩൧. സഗരുവാസന്തി സഓത്തപ്പവാസമാഹ, സജേട്ഠകവാസന്തി സഹിരിവാസം. അനാദിയനാ അനദ്ദാ ഓവാദഅഗ്ഗഹണം, അചിത്തീകാരോതി അത്ഥോ. സുക്ഖകട്ഠസ്സ വിയ അനല്ലതാ, അമുദുതാ വാ അനദ്ദാ. അസീല്യന്തി അസുഖസീലതാ അമുദുതാ ഏവ.

൯൩൪. ഉപാരമ്ഭോ ദോസസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ സിയാ.

൯൩൬. ‘‘ഇധ പാസാണം കരോതീ’’തിആദിനാ ഠപനത്ഥേപി കരോതി-സദ്ദോ യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘കരോതീതി ഠപേതീ’’തി. ഏത്ഥ ചായം ആവജ്ജനാ അകുസലാനം ആസന്നകാരണത്താ ഖുദ്ദകവത്ഥൂസു വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, തദനുകൂലകിച്ചത്താ വാ.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.