൧൭. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോ

൧. ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ

൮൩൨. ‘‘തേത്തിംസതി തികാ’’തി വുത്തം, തേ പന പഞ്ചതിംസ. തഥാ ‘‘പുരിസമലാദയോ അട്ഠ നവകാ’’തി വുത്തം, തേ പന ആഘാതവത്ഥുആദയോ നവ. യേ ‘‘ദ്വേ അട്ഠാരസകാ’’തിആദിമ്ഹി വുത്താ, തേ ഏവ ‘‘ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസാ’’തിആദിനാ തയോ ഛത്തിംസകാ കതാതി ആഹ ‘‘ഛ അട്ഠാരസകാ’’തി, ദ്വാസട്ഠി പന ദിട്ഠിഗതാനി അഞ്ഞത്ഥ വുത്തഭാവേനേവ ഇധ നിക്ഖിത്താനീതി ന ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൧.) ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൪൩-൮൪൪. അത്ഥി പടിച്ചം നാമാതി യഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദീസു നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവേന പടിച്ചാതി വുത്തം, ന തഥാ ഇധ ഖത്തിയാദിജാതീനം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാനം നിസ്സയാദിപച്ചയത്തസ്സ അഭാവാ. യേസു പന ഖന്ധേസു സന്തേസു ഖത്തിയാദിസമ്മുതി ഹോതി, തേസം അബ്ബോച്ഛിന്നതാവ ഖത്തിയാദിജാതിയാ അത്ഥിതാ, സാ ഇധ പടിച്ച-സദ്ദേന വിഭാവിതാതി അത്ഥോ. ഏകിസ്സാ സേണിയാതി അസമ്ഭിന്നായാതി അത്ഥോ.

പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാദികിരിയാസു പുരതോ കരണം പുരേക്ഖാരോ. നിക്ഖേപരാസീതി നിധാനരാസി. പത്ഥടാകിത്തിനോതി വിത്ഥിണ്ണാകിത്തിനോ. രത്തഞ്ഞുമദോതി പുരാണഞ്ഞുതാമദോതി വദന്തി. ചിരരത്തിജാതേന, ചിരരത്തിപബ്ബജിതേന വാ ജാനിതബ്ബസ്സ, രത്തീനമേവ വാ ജാനനമദോ. ഉപട്ഠാപകമാനോതി ആണാകരണമാനോ. ആണാകരണഞ്ഹി വിചാരണം ഇധ ‘‘യസോ’’തി വുത്തന്തി. പരിമണ്ഡലത്തഭാവനിസ്സിതോ മാനോ പരിണാഹമദോ. സരീരസമ്പത്തിപാരിപൂരിയാ മദോ പാരിപൂരിമദോ.

൮൪൫. വത്ഥുനാ വിനാപി വത്തബ്ബതായ അവത്ഥുകം, ന വത്ഥുനോ അഭാവാ.

൮൪൬. ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനന്തി ചിത്തസ്സ സതിതോ മുച്ചനം, കായദുച്ചരിതാദീസു പക്ഖന്ദനം വാ വോസ്സഗ്ഗോ. പതിട്ഠാഭാവോതി കുസലകരണേ അട്ഠാനം, അനുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. പമാദസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ കായദുച്ചരിതേ ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ പാണാതിപാതേ മിച്ഛാദിട്ഠിയം കോധേ ഉപനാഹേതി ഏവമാദികോ പരിയായോ അപരിയന്തോ, തദത്ഥതപ്പരിയായപ്പകാസകോ വോസ്സഗ്ഗനിസ്സഗ്ഗാദികോ ബ്യഞ്ജനപരിയായോ ചാതി സബ്ബം തം സങ്ഖിപിത്വാ ഏവരൂപോതി ഇദം ആകാരനിദസ്സനം സബ്ബപരിയായസ്സ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ കതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിയന്താഭാവതോ’’തി. വിസ്സട്ഠാകാരോതി സതിയാ പച്ചനീകഭൂതേ ചത്താരോ ഖന്ധേ ദസ്സേതി.

൮൪൭. ചിത്തസ്സ ഥദ്ധതാ തഥാപവത്തചിത്തമേവാതി വദന്തി, മാനവിസേസോ വാ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപസങ്കമനേ വന്ദിതബ്ബം ഹോതീതി പരിയന്തേനേവ ചരതി.

൮൪൮. ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആവുസോ, ത്വം ആപന്നോസീ’’തിആദിനാ തേന വുത്തം തസ്സേവ ഉപരി ഖിപനവസേന ‘‘പടിപ്ഫരിത്വാ’’തി വദന്തി. ‘‘തസ്മിം നാമ ദലിദ്ദേ, അകുസലേ വാ ഇദം കരോന്തേ അഹം കസ്മാ ന കരോമീ’’തി ഏവം ഇധ പടിപ്ഫരണം യുത്തം. കരണസ്സ ഉത്തരകിരിയാ കരണുത്തരിയം. അകുസലപക്ഖോ ഏസാതി സാരമ്ഭോതി അധിപ്പായോ.

൮൪൯. അതിച്ച ഇച്ഛതീതി അതിച്ചിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ അതിച്ചിച്ഛതാതി വത്തബ്ബേ ച്ചി-കാരലോപം കത്വാ ‘‘അതിച്ഛതാ’’തി വുത്തം. അത്രിച്ഛതാതി ച സാ ഏവ വുച്ചതീതി. തത്രാപി നേരുത്തികവിധാനേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യഥാലദ്ധം വാ അതിക്കമിത്വാ അത്ര അത്ര ഇച്ഛനം അത്രിച്ഛതാ, സാ ഏവ ര-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ‘‘അതിച്ഛതാ’’തി വുത്താ.

അത്രിച്ഛന്തി അതിച്ഛം, അത്ര വാ ഇച്ഛന്തോ. കേന? അതിലോഭേന അതിലോഭമിച്ഛാസങ്ഖാതേന അതിലോഭമദേന ച. അത്തനോ ഹിതം അത്താതി വുത്തം. ഹായതി ജീരതി, ആദിണ്ണോ വാ അത്താ, പത്തോ വാ അത്താ, നം ജീരതി ചന്ദകിന്നരിം പത്ഥയിത്വാ അസിതാഭൂദേവിയാ വിഹീനോ വിയ.

ഇച്ഛാഹതസ്സാതി ഇച്ഛായ ഉപദ്ദുതസ്സ, മുദ്ദിതസ്സ വാ.

അതിഹീളയാനോതി അവമഞ്ഞമാനോ. മലകന്തി ഏവംനാമകം ജനപദം, അബ്ഭോകാസം വാ. കോദണ്ഡകേനാതി കുദണ്ഡകേന രസ്സദണ്ഡകേന. ഗദ്ദുലേനാതി ച വദന്തി. രുഹിരമക്ഖിതങ്ഗോതി രുഹിരസിന്നഗത്തോ.

൮൫൦. ജാനന്തസ്സേവ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ ചോദേന്തോ വിയ സമ്ഭാവേതുകാമോ ഹോതി. പച്ചയേതി ഉപാദാനാദിപച്ചയേ.

൮൫൧. യേ പതിരൂപേന വഞ്ചേന്തി, തേ ഗണ്ഠികാ, ദുരാചാരേന വാ ഗണ്ഠിഭൂതാ. ഗണ്ഠികപുത്താ നാമ ഗണ്ഠികാ ഏവ ഹോന്തി, തേന സദ്ധിവിഹാരികാ ഗണ്ഠികഭാവേന ‘‘ഥേരോ…പേ… ദീഘചങ്കമേ വിഹരതീ’’തി വദന്തി.

വട്ടതി ഭന്തേതി അയമ്പി ഏകോ പകാരോ, ലാഭിനാ ഏവ പന സക്കാ ഞാതുന്തി അത്തനോ സമാപത്തിലാഭിതം സൂചേതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചത്തയം നാമ ഉപരിപണ്ണാസകേ ദുതിയസുത്തം (മ. നി. ൩.൨൧ ആദയോ). തസ്സ ഗമ്ഭീരത്താ വദതി ‘‘പഞ്ചത്തയം ഓലോകേന്തസ്സാ’’തി.

൮൫൨. സിങ്ഗന്തി സിങ്ഗാരം. തഞ്ഹി കുസലസ്സ വിജ്ഝനതോ സമാസേവിതതായ സീസേ പരിക്ഖതം സുനിഖതം വിസാണം വിയ, ഥിരത്താ ച സിങ്ഗം വിയാതി സിങ്ഗം, തം പനത്ഥതോ രാഗോ.

൮൫൩. തേമനകരണത്ഥേ തിന്തിണ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഖീയനന്തി ച യേന ലോഭേന പരം മമന്തി വദന്തം ഖീയതി, സോ വുത്തോ. ഖീയനം ഭണ്ഡനന്തി ച വദന്തി. തിന്തിണന്തി വാ ലോലുപ്പമിച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. സഞ്ഞാ-സദ്ദോ ഹി ഏസോ ലോലുപ്പവാചകോതി.

൮൫൪. ഊരുപ്പമാണാപീതി ഏതേന മഹന്തഘനഭാവേന അപൂതിതം ദസ്സേതി. അഥവാതിആദിനാ ചീവരമണ്ഡനാദീനം വിസേസനാനി ‘‘ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സ ബാഹിരാനം വാ പരിക്ഖാരാനം മണ്ഡനാ’’തിആദീനീതി ദസ്സേതി. ചീവരേന ഹി മണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ, ചീവരസ്സ വാ മണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ, ഏവം പത്തമണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാ ചാതി അധിപ്പായോ. ഊനട്ഠാനപൂരണം ഛവിരാഗസുസണ്ഠാനാദികരണഞ്ച ചീവരാദീസു കായേ ച യഥായോഗം യോജേതബ്ബം. തദഹുജാതദാരകോ വിയ ഹോതീതി ദാരകചാപല്യം ന മുഞ്ചതീതി അത്ഥോ.

൮൫൫. സദിസാ അനുരൂപാ ഭത്തി സഭാഗോ, ന സഭാഗോ അസഭാഗോ, മാനഥദ്ധതാ, വിരോധോ വാ. തേനസ്സ മാതാദീസു വത്തനം അസഭാഗവുത്തിതാ. ഏവംവിധാനം മാനാധികാനം അകുസലാനമിദം നാമം.

൮൫൬. പരിതസ്സിതാതി സങ്കമ്പനാ, ഉക്കണ്ഠിതസ്സ വാ തസ്സ തസ്സ തണ്ഹായനാ.

൮൫൭. കുസലകരണേ കായസ്സ അവിപ്ഫാരികതാ ലീനതാ ജാതിആലസ്യം, ന രോഗഉതുഭോജനാദീഹി കായഗേലഞ്ഞം തന്ദീ നാമ, അഥ ഖോ പകതിആലസ്യന്തി അത്ഥോ. കായാലസിയന്തി നാമകായസ്സ ആലസിയം, തദേവ രൂപകായസ്സാപീതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൫൮. അച്ചസനാദീഹി ഉപ്പന്നധാതുക്ഖോഭനിമിത്തം ആലസിയം വിജമ്ഭിതാ.

൮൫൯. ഭത്തനിമിത്തേന ഉപ്പന്നം ആലസ്യം ഭത്തസമ്മദോ.

൮൬൦. ഇമേഹി പനാതി ചിത്തസ്സ അകല്യതാദീഹി. സബ്ബത്ഥ കിലേസവസേനാതി ഥിനമിദ്ധകാരണാനം രാഗാദീനം വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൬൧. സമ്മാആജീവതോ അപേതോ കതോതി അപകതോ. സോ ആജീവുപദ്ദവേന ഉപദ്ദുതോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപദ്ദുതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി.

തിവിധമ്പി തം തത്ഥ ആഗതം തസ്സ നിസ്സയഭൂതായ ഇമായ പാളിയാ ദസ്സേതുന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പാപണികാനീതി ആപണതോ ഛഡ്ഡിതാനി. നന്തകാനീതി അന്തരഹിതാനി, ചീരാനി വാ. ഗിലാനസ്സ പച്ചയഭൂതാ ഭേസജ്ജസങ്ഖാതാ ജീവിതപരിക്ഖാരാ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. പൂതിമുത്തന്തി പുരാണസ്സ അപുരാണസ്സ ച സബ്ബസ്സ ഗോമുത്തസ്സേതം നാമം. പൂതിഭാവേന ഛഡ്ഡിതോസധന്തിപി കേചി.

അഗബ്ഭികാ ഏകദ്വാരാ ദീഘസാലാ കിര ഉദ്ദണ്ഡോ. കുച്ഛിതരജഭൂതായ പാപിച്ഛതായ നിരത്ഥകകായവചീവിപ്ഫന്ദനിഗ്ഗഹണം കോരജം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കോരജികോ, അതിവിയ കോരജികോ കോരജികകോരജികോ. അതിപരിസങ്കിതോതി കേചി. മുഖസമ്ഭാവിതോതി കോരജികകോരജികാദിഭാവേന പവത്തവചനേഹി അത്തനോ മുഖമത്തേന അഞ്ഞേഹി സമ്ഭാവിതോ. സോ ഏവരൂപോ ഏവരൂപതായ ഏവ അത്താനം പരം വിയ കത്വാ ‘‘അയം സമണോ’’തിആദിം കഥേതി.

പണിധായാതി ‘‘അരഹാതി മം ജാനന്തൂ’’തി ചിത്തം ഠപേത്വാ, പത്ഥേത്വാ വാ. ആപാഥകജ്ഝായീതി മനുസ്സാനം ആപാഥട്ഠാനേ സമാധിം സമാപന്നോ വിയ നിസീദന്തോ ആപാഥകേ ജനസ്സ പാകടട്ഠാനേ ഝായീ.

അഞ്ഞം വിയ കത്വാ അത്തനോ സമീപേ ഭണനം സാമന്തജപ്പിതം. ആകാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘അഠപനാ’’തി വുത്തം. കുഹനം കുഹോ, തസ്സ അയനാ പവത്തി കുഹായനാ, കുഹസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അയനാ ഗതികിരിയാ കുഹായനാ.

൮൬൨. പുട്ഠസ്സാതി ‘‘കോ തിസ്സോ, കോ രാജപൂജിതോ’’തി പുട്ഠസ്സ. നഹനാതി ബന്ധനാ പരിവേഠനാ.

൮൬൩. നിമിത്തേന ചരന്തോ ജീവന്തോ നിമിത്തകാരകോ നേമിത്തികോ, തസ്സ ഭാവോ നേമിത്തികതാ. അത്തനോ ഇച്ഛായ പകാസനം ഓഭാസോ. കോ പന സോതി? ‘‘അജ്ജ ഭിക്ഖൂനം പച്ചയാ ദുല്ലഭാ ജാതാ’’തിആദികാ പച്ചയപടിസംയുത്തകഥാ. ഇച്ഛിതവത്ഥുസ്സ സമീപേ കഥനം സാമന്തജപ്പാ.

൮൬൪. ബഹി ഛഡ്ഡനം ഉക്ഖേപനാ. പരപിട്ഠിമംസഖാദനസീലോ പരപിട്ഠിമംസികോ, തസ്സ ഭാവോ പരപിട്ഠിമംസികതാ.

൮൬൫. നികത്തും അപ്പേന ലാഭേന ബഹുകം വഞ്ചേത്വാ ഗഹേതും ഇച്ഛനം നിജിഗീസനം, തസ്സ ഭാവോ നിജിഗീസനതാ. തസ്സേവ ഇച്ഛനസ്സ പവത്തിആകാരോ, തംസഹജാതം വാ ഗവേസനകമ്മം.

൮൬൬. വണ്ണസമ്പന്നം പോക്ഖരം വണ്ണപോക്ഖരന്തി ഉത്തരപദലോപോ പുബ്ബപദസ്സ ദട്ഠബ്ബോ, വണ്ണപാരിപൂരീ വാ വണ്ണപോക്ഖരതാ. ‘‘അത്ഥജാപികാ’’തി ഏത്ഥ വിയ ജപ-സദ്ദോ ഉപ്പത്തിവാചകോതി ആഹ ‘‘പവത്തേതീ’’തി.

൮൬൭. സേയ്യസദിസമാനാ ഉന്നതിവസേന പവത്താതി ഉഭയത്ഥാപി ‘‘മാനം ജപ്പേതീ’’തി വുത്തം.

൮൬൮. ഹീനമാനോ പന ഓനതിവസേന പവത്തിതോ കേവലേന മാനസദ്ദേന നിദ്ദേസം നാരഹതീതി തംനിദ്ദേസേ ‘‘ഓമാനം ജപ്പേതീ’’തി (വിഭ. ൮൭൪) വുത്തം.

൮൭൨. രാജഭോഗേന രട്ഠഭുഞ്ജനകോ രാജനിസ്സിതോ രട്ഠിയോ.

൮൭൯. പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാതി യഥാ സേയ്യസ്സ സേയ്യമാനാദിനിദ്ദേസേസു ‘‘പരേഹി സേയ്യം അത്താനം ദഹതീ’’തി സേയ്യാദിപുഗ്ഗലോ മാനുപ്പാദകോ ആമട്ഠോ, ഏവമേതസ്സ സേയ്യമാനഭാവേപി മാനുപ്പാദകപുഗ്ഗലവിസേസം അനാമസിത്വാ ‘‘പരേ അതിമഞ്ഞതി’’ച്ചേവ വുത്തന്തി അത്ഥോ. പരേ അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞനഞ്ഹി യസ്സ കസ്സചി അതിമാനോതി.

൮൮൦. പുരിമമാനസ്സ ഉപരിമാനോ മാനാതിമാനോ, അതി-സദ്ദോ ഉപരി-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതീതി ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമമാനം വാ അതിക്കന്തോ മാനോ മാനാതിമാനോ.

൮൮൧. പക്ഖിജാതീസു വായസോ അന്തോ ലാമകോതി കത്വാ ‘‘കാകജാതി വിയാ’’തി വുത്തം.

൮൮൨. ഥേരോ കിര ദോസചരിതോ അഹോസി, തസ്മാ ആദിതോവ ‘‘തുമ്ഹേ അഖീണാസവാ’’തി അവത്വാ ഉപായേന കഥേസീതി വദന്തി, ദോസചരിതത്താ വാ ഖിപ്പം തതിയപദവാരേ വിരാഗം ഉപ്പാദേസീതി അധിപ്പായോ.

൮൮൩. മാനം അനുഗതച്ഛന്ദോതി മാനസമ്പയുത്തഛന്ദോ, മാനസഭാവം അനുഗതോ മാനച്ഛന്ദോ വാ.

൮൮൪. ‘‘വിലമ്ബന’’ന്തി ച ഇത്ഥിപുരിസസമ്മാനനാദികിരിയാദിവിലമ്ബനപടിസംയുത്തം കത്തബ്ബം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ യുത്തമുത്തസിലിട്ഠം പടിഭാനം വിലമ്ബനപടിഭാനം.

൮൮൭. അമരവാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, അത്തനോ അമരണത്ഥായ ദേവഭാവത്ഥായ വാ വിതക്കോ അമരവിതക്കോ.

൮൮൮. പരേസു അനുദ്ദയാ രാഗവസേന അനുദ്ദയകരണം ഏതസ്സാതി പരാനുദ്ദയോ, തസ്സ ഭാവോ പരാനുദ്ദയതാ, പരേസു വാ അനുദ്ദയസ്സേവ സഹനന്ദിതാദികസ്സ ഭാവോ പരാനുദ്ദയതാ, താദിസോ രാഗോ. തത്ഥാതി പരാനുദ്ദയതായ സംസട്ഠവിഹാരേന ദസ്സിതായാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി.

൮൯൦. അനവഞ്ഞത്തിം പത്ഥേന്തോ അനവഞ്ഞത്തത്ഥമേവ കാമഗുണേ ച പത്ഥേതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമ…പേ… നിസ്സിതോ ഹുത്വാ’’തി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൨.) ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൯൧. ഉപനയ്ഹതീതി ബന്ധതി. അ-കാരോ അനന്തരത്ഥവാചകോ, മരിയാദവാചകസ്സ വാ ആകാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘അട്ഠപനാ’’തി വുത്തന്തി ‘‘അനന്തരട്ഠപനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഠമുപ്പന്നസ്സ പവത്താകാരോ മരിയാദാ, തം അനതിക്കമിത്വാ തസ്സേവ ദള്ഹീകരണവസേന ഠപനാ മരിയാദട്ഠപനാ. പകതിട്ഠപനാമത്തമേവ, വിസേസനരഹിതാതി അത്ഥോ.

൮൯൨. നിട്ഠുരിയം ഖേളപാതനം, നിട്ഠുരിയം വിയ നിട്ഠുരിയം. ദസ്സേത്വാതി ദന്തേഹി ഛിന്ദിത്വാ. തേന പന ദസ്സനം പളാസോതി ദസ്സേതി. പളാസസ്സ ആയനാതി യുഗഗ്ഗാഹപ്പവത്തി. സമഭാവദഹനം ജയോ, തസ്സ ആഹരണതോ ആഹാരോ. ധുരം ന ദേതീതി പാമോക്ഖം ന ദേതി.

൮൯൪. കായേന ചേതിയങ്ഗണാദിവത്തം കരോതി ‘‘ഏവം വത്തസമ്പന്നോ സദ്ധോ കഥം കായദുച്ചരിതാദീനി കരിസ്സതീ’’തി പരേസം ഞാപനത്ഥം. അതിച്ചാതി അച്ചയം കത്വാ. ആസരന്തീതി ആഗച്ഛന്തി, പുന പടിച്ഛാദനേ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. കോനാമേവം കരോതീതി വോച്ഛിന്ദനച്ഛാദനാ വാ വോച്ഛാദനാ.

ന സമ്മാ ഭാസിതാതി യോ ന സമ്മാ ഭാസതി, സോ സഠോതി ദസ്സേതി. കുച്ഛി വാ പിട്ഠി വാ ജാനിതും ന സക്കാതി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനേനേവ ചിത്താനുരൂപകിരിയാവിരഹതോ ‘‘ഏവംചിത്തോ ഏവംകിരിയോ’’തി ജാനിതും ന സക്കാതി അത്ഥോ.

അജോ ഏവ അജാമിഗോ. നേലകോതി തരുണവച്ഛോ. യഥാ സോ യക്ഖോ താദിസം രൂപം ദസ്സേത്വാ ‘‘അജാ’’തി സഞ്ഞായ ആഗതാഗതേ ഖാദതി, ഏവമയമ്പി തംതംസദിസഗുണസമ്ഭാവനേന തേ തേ വഞ്ചേതി. തേനേതം സാഠേയ്യം മായാതോ ബലവതരാ വഞ്ചനാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘പരിക്ഖത്തതാ’’തി വുത്തം.

൯൦൮. സക്കായദിട്ഠാദീനം അഭാവേപി യം സംയോജനം ഹോതി, തം ബഹിദ്ധാ സംയോജനതോ ബഹിദ്ധാസംയോജനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിസേസനഭൂതം ബഹിദ്ധാസംയോജനം നാമ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൩.) തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൦൯. അകുസലമൂലാനേവ വട്ടമൂലാനീതി തേഹി കഥിതേഹി വട്ടമൂലസമുദാചാരോ കഥിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തീഹി…പേ… കഥിതോ’’തി.

൯൧൯. സസ്സതോ ലോകോതിആദിദസ്സനമേവ ബ്രഹ്മചരിയം മോക്ഖസമ്പാപകം ഉത്തമചരിയന്തി ദിട്ഠിഗതികേഹി സമ്മതന്തി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സാ’’തി. രൂപാരൂപാവചരവിപാകേസു സാതിസയോ ഭവരാഗോതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘മഹാബ്രഹ്മാന’’ന്തി.

൯൨൦. കഥംവിധന്തി കേനാകാരേന സണ്ഠിതന്തി അത്ഥോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ആകാരസണ്ഠാന’’ന്തി. മാനഠപനാതി സേയ്യാദിവസേന മാനേന ഠപനാ, മാനസങ്ഖാതാ വാ ഠപനാ.

൯൨൧. ചേതസോ ഉത്രാസോ ദോമനസ്സം, ദോസോ വാ, തംസമ്പയുത്താ വാ ചേതനാദയോ.

൯൨൨. ദേസനാസുഖതായാതി തിണ്ണം അദ്ധാനം വസേന വിചികിച്ഛായ ദേസനാ സുഖാ ‘‘കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതീ’’തി, ന പന തഥാ മോഹേനാതി അധിപ്പായോ. വണ്ണാദിഭേദം സുത്വാതി കേചി കിര വദന്തി ‘‘ഖത്തിയജീവോ പണ്ഡുവണ്ണോ. കസ്മാ? സോ ഹി പുബ്ബണ്ഹേ രമതി, പുബ്ബണ്ഹേ ച ഛായാ പണ്ഡുവണ്ണാ. ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദജീവാ ഓദാതപീതകാളവണ്ണാ. തേ ഹി മജ്ഝന്ഹസായന്ഹരത്തീസു ഓദാതപീതകാളഛായാ കാളതമകാലേസു രമന്തീ’’തി തേസം വണ്ണഭേദം, ‘‘ബ്യാപീ പരിമണ്ഡലോ’’തിആദിനാ കഥേന്താനം സണ്ഠാനഭേദഞ്ച സുത്വാ.

൯൨൩. പുരിസപുഗ്ഗലോതി പദദ്വയം ഏകപദം കത്വാ ജാനന്താനം വസേനായം സമ്മുതികഥാ പവത്താ, പദന്തരമേവ വാ ഇദം പുഗ്ഗലവാചകന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ പുരിസോതി വുത്തോ ച പുഗ്ഗലോ ഏവ, ന പുരിസിന്ദ്രിയയുത്തോവാതി ദസ്സനത്ഥമ്പി ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അട്ഠസു ആബാധേസൂതി പിത്തസേമ്ഹവാതസമുട്ഠാനഉതുവിപരിണാമജഓപക്കമികവിസമപരിഹാരജസന്നിപാതജകമ്മസമുട്ഠാനേസു. പുബ്ബേ കതന്തി പുരാണതരകമ്മം ഇച്ഛന്തീതി ഉപപജ്ജവേദനീയഞ്ച കിര പടിക്ഖിപന്തി. ആണത്തിമൂലകേന വാതി യോപി ആണാപേത്വാ വധബന്ധാദിദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി, തമ്പി തംമൂലകം ന ഹോതി, ഇസ്സരനിമ്മാനമൂലമേവാതി അധിപ്പായോ.

൯൨൪. മോഹസ്സ അനുദഹനം ദാഹകാരണതായ വുത്തം, സഭാവതോപി പന അസമ്പടിവേധോ സമ്പടിവേധസുഖസ്സ പച്ചനീകഭൂതോ ദുക്ഖോ ഏവാതി അനുദഹനതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഉപേക്ഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) വുത്താ.

൯൨൬. പുഥുനിമിത്താരമ്മണേസൂതി സുഭനിമിത്താദിവസേന പുഥുനിമിത്തസഭാവേസു ആരമ്മണേസു, പുഥുസഭാവേസു വാ സുഭനിമിത്താദിആരമ്മണേസു. കോസജ്ജപമാദനിദ്ദേസാനം സമാനത്തേപി അവിപ്ഫാരികതാസങ്ഖാതാ ലീനവുത്തിതാ കോസജ്ജം, സതിവോസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതം പമജ്ജനം പമാദോതി അയം വിസേസോതി.

൯൩൧. സഗരുവാസന്തി സഓത്തപ്പവാസമാഹ, സജേട്ഠകവാസന്തി സഹിരിവാസം. അനാദിയനാ അനദ്ദാ ഓവാദഅഗ്ഗഹണം, അചിത്തീകാരോതി അത്ഥോ. സുക്ഖകട്ഠസ്സ വിയ അനല്ലതാ, അമുദുതാ വാ അനദ്ദാ. അസീല്യന്തി അസുഖസീലതാ അമുദുതാ ഏവ.

൯൩൪. ഉപാരമ്ഭോ ദോസസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ സിയാ.

൯൩൬. ‘‘ഇധ പാസാണം കരോതീ’’തിആദിനാ ഠപനത്ഥേപി കരോതി-സദ്ദോ യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘കരോതീതി ഠപേതീ’’തി. ഏത്ഥ ചായം ആവജ്ജനാ അകുസലാനം ആസന്നകാരണത്താ ഖുദ്ദകവത്ഥൂസു വുത്താതി വേദിതബ്ബാ, തദനുകൂലകിച്ചത്താ വാ.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൪.) ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൩൯. ഇതീതി നിദസ്സനേ നിപാതോതി ഏവം-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഭവാഭവഹേതൂതിപീതി ഏത്ഥ ഭവന്തി ജായന്തി ഏതേനാതി ഭവോ, സപ്പിആദിഭേസജ്ജം. ഭവോ ഏവ പണീതതരോ അഭിവുദ്ധോ അഭവോ. ഭാവനാരാമതാഅരിയവംസപ്പഹേയ്യത്താ വാ പുരിമതണ്ഹാത്തയവജ്ജാ സബ്ബാ തണ്ഹാ ‘‘ഭവാഭവഹേതു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ഏതായാതി ഛന്ദാദിഅഗതിയാ. ന ഗച്ഛന്തീതി ന പവത്തന്തി, തം തം കിരിയം ന കരോന്തീതി അത്ഥോ. ഇമിനാതി ഛന്ദാദിനാ അഗതിഗമനേന. ഛന്ദാദീസു യേന നിന്നോ, തേന ഗമനം യഥാനിന്നഗമനം.

‘‘രാജാ’’തിആദിനാ രാജാദിനിമിത്തോ വിയ ഊമിആദിനിമിത്തോ ചിത്തുത്രാസോ ഊമിആദിഭയം, ‘‘ഊമിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോധുപായാസസ്സേതം അധിവചന’’ന്തിആദിവചനതോ (മ. നി. ൨.൧൬൨; അ. നി. ൪.൧൨൨; ഇതിവു. ൧൦൯) കോധുപായാസഓദരികത്തപഞ്ചകാമഗുണമാതുഗാമാ വാ. തത്ഥ പഞ്ചകാമഗുണമാതുഗാമഗ്ഗഹണേന തന്നിസ്സിതഛന്ദരാഗഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം, ഓദരികത്തഞ്ച ലോഭോവ. ഉക്ഖേപനീയാദികമ്മം വിനയദണ്ഡം.

‘‘അഥ ഖോ തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ…പേ… ഏതദവോച ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? മാ ഹേവം തിമ്ബരുകാതി ഭഗവാ അവോചാ’’തിആദിനാ നിദാനവഗ്ഗേ (സം. നി. ൨.൧൮) ആഗതത്താ ‘‘തിമ്ബരുകദിട്ഠീ’’തി വുത്താ.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൫.) പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൪൦. ആഗന്തും പന ന ദേന്തീതി ആഗമനസ്സ പച്ചയാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൯൪൧. അവദേഹനതോതി പൂരണേന മംസൂപചയഹേതുതായ ച ഉപചയനതോ. ഗിമ്ഹകാലേ ഭുഞ്ജിത്വാ സയന്തസ്സ സുഖം ഹോതീതി തം ഉതുസുഖം ‘‘സേയ്യസുഖ’’ന്തി വുത്തം, സയനിരിയാപഥസുഖന്തി അത്ഥോ. വതന്തി ധുതങ്ഗാനി. തപോതി ഖന്ധകവത്താനി, വീരിയം വാ. സീലഗ്ഗഹണേന ഖന്ധകവത്തമേഥുനവിരതീനം ഗഹിതത്താ തപബ്രഹ്മചരിയഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, അഞ്ഞസീലതോ വിസേസേത്വാ തപബ്രഹ്മചരിയാനം ദേവത്തകാരണത്തഗ്ഗഹണസ്സ ദസ്സനതോ, ബാഹിരാനഞ്ചസ്സ വിനിബന്ധസ്സ പവത്തിദസ്സനതോ വാ. തേസഞ്ഹി അവിഹിംസാദിഗോവതാദിദുക്കരകാരികാമേഥുനവിരതിയോ യഥാക്കമം സീലാദീനി, താനി ച തേ ദേവനികായം പണിധായ ചരന്തീതി. അഞ്ഞഥാ ച സദ്ധാരുചിആദീഹി ‘‘യതോ ഖോ ഭോ അയം അത്താ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൮൫) വികപ്പേത്വാ.

൯൪൨. ബ്യസനേസു ഞാതിഭോഗരോഗബ്യസനഗ്ഗഹണേന തംനിമിത്താ സോകാദയോ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ദസ്സനസവനേസു പടികൂലതാ ദസ്സനസവനപടികൂലതാ. ഏത്ഥ ച ആദീനവേഹി പഞ്ചഹി തേസം കാരണഭൂതാ അക്ഖന്തിയേവ ഭിന്ദിത്വാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ, അക്ഖന്തിമൂലകാ വാ അപ്പിയതാദിഹേതുഭൂതാ ദുക്കടദുബ്ഭാസിതതാദിദോസാ.

മിച്ഛാജീവനിമിത്തം മരണകാലേ ഉപ്പന്നഭയം ‘‘ആജീവകഭയ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ആജീവികാഭയ’’ന്തി പന പാഠേ പച്ചയാനുപ്പത്തിം പസ്സതോ ആജീവികനിമിത്തോ ചിത്തുത്രാസോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കിത്തിസദ്ദോ സിലോകന്തി തപ്പടിപക്ഖാ അസിലോകം അകിത്തി. തേനാഹ ‘‘ഗരഹഭയ’’ന്തി.

൯൪൩. ഉപ്പിലാവിതന്തി ഉദഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ അവൂപസമഭാവോ, അവൂപസമഹേതുഭൂതോ വാ പീതിയാ ആകാരോ.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൬.) ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൪൪. ‘‘കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ’’തിആദിനാ കോധാദിഹേതുകാ ഉപനാഹാദയോ കോധാദീനം സഹായകാരണഭാവേന സുത്തന്തേ വുത്താതി കോധാദയോ ഏവ വിവാദമൂലാനി, തേനേത്ഥ തേ ഏവ വുത്താ. സന്ദിട്ഠിപരാമസിതാ അത്തനോ ദിട്ഠിയം അഭിനിവിട്ഠതാ.

൯൪൫. അപ്പതിസ്സയോതി പതിസ്സയഭൂതേഹി ഗരൂഹി വിരഹിതോ. അപ്പമാദലക്ഖണന്തി സതിഅവിപ്പവാസം കുസലാനുയോഗസാതച്ചം വാ.

യുത്തപയുത്തതാതി തന്നിന്നതാവസേന സുട്ഠു യുത്തതാ. ഗണസങ്ഗണികാ കിലേസവസേന പവത്താ സങ്ഗണികാ. ഇത്ഥിപടിസംയുത്തകഥാസവനേ ഇത്ഥിസദ്ദസവനേ ച അസ്സാദോ സവനസംസഗ്ഗോ. ഇത്ഥിയാ കസ്സചി ദാനഗ്ഗഹണസ്സാദോ പരിഭോഗസംസഗ്ഗോ.

൯൪൬. സോമനസ്സേന സദ്ധിം ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സുപവിചാരാതി അകുസലസോമനസ്സസഹഗതാ രൂപവിചാരാദയോ ഇധാധിപ്പേതാതി വേദിതബ്ബാ, തഥാ ഉപേക്ഖുപവിചാരാ ച. തംസമ്പയുത്തോ വാതി ഏതേന വിചാരഗ്ഗഹണേന വിതക്കോപി ഗഹിതോതി വിതക്കപ്പവത്തനേന ‘‘ഉപവിതക്കേതീ’’തി ഇദമ്പി വുത്തം ഹോതീതി ദസ്സേതി.

൯൪൭. അഞ്ഞാണസമ്പയുത്താതി വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തേസു ഉപേക്ഖാ മോഹോതി വദന്തി, ലോഭസമ്പയുത്തുപേക്ഖാപി പന ഗേഹസ്സിതാ ന ന ഹോതി.

൯൪൮. അധിച്ചസമുപ്പന്നികോ ‘‘അധിച്ച സമുപ്പന്നോ അത്താ ഉപ്പന്നോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗണ്ഹന്തോ സസ്സതദിട്ഠികോ ഹോതീതി ഏവരൂപസ്സ ദിട്ഠി വിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അധിച്ചസമുപ്പന്നികസ്സേവാ’’തി ആഹ. ന സോ ജാതോതി ഏത്ഥ ‘‘ജാതൂ’’തി അയം നിപാതോ ഉ-കാരസ്സ ഓ-കാരം കത്വാ ജാതോതി വുത്തോ, തേന വാ സമാനത്ഥം നിപാതന്തരം ഏതം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബാസവദിട്ഠീതി സബ്ബാസവപരിയായേന ആഗതാ ദിട്ഠി.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൭.) സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൫൧. ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠീസു സത്തകസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവാ സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ ഏവ ഇധ തഥാ അവത്വാ ‘‘സത്ത ദിട്ഠീ’’തി വുത്താ.

സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൮.) അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൫൨. ‘‘കമ്മം ഖോ മേ കത്തബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഓസീദനാകാരേന പവത്തചിത്തുപ്പാദാ കോസജ്ജകാരണാനി, കോസജ്ജമേവ വാ കോസജ്ജന്തരകാരണതായ കോസജ്ജകാരണാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. മാസാചിതം മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ ആചിത-സദ്ദോ തിന്ത-സദ്ദസ്സ, മഞ്ഞേ-സദ്ദോ ച വിയ-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതീതി അധിപ്പായേന ‘‘തിന്തമാസോ വിയാ’’തി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോ, മാസചയോ വിയാതി വാ അത്ഥോ.

൯൫൭. ഫരതീതി ഫുസതി, ഘട്ടേതീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേന കാരണേനാതി ‘‘അജ്ജ തയാ വികാലേ ഭുത്തം, തേന ത്വം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘ഹിയ്യോ മയാ കാലേ ഭുത്തം, തേനാഹം അനാപന്നോ’’തിആദിനാ അഞ്ഞേന അയുത്തേന കാരണേന അഞ്ഞം യുത്തം കാരണം പടിച്ഛാദേതീതി അത്ഥോ. പുച്ഛിതത്ഥതോ ബഹിദ്ധാ യഥാ തം ന അല്ലീയതി, തഥാ കഥായ അപനയനം വിക്ഖിപനം ബഹിദ്ധാ അപനാമനാ.

൯൫൮. അസഞ്ഞീവാദാതി പുഗ്ഗലേഹി ദിട്ഠിയോ ദസ്സേതി. യേഹി വാ അഭിനിവേസേഹി അസഞ്ഞീ അത്താനം വദന്തി, തേ അസഞ്ഞീവാദാ. അരൂപസമാപത്തിനിമിത്തന്തി ആകാസാദിം.

അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൯.) നവകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൦. ദസമസ്സ അവുത്തത്താ ‘‘സത്തേസു ഉപ്പത്തിവസേനേവ കഥിതാനീ’’തി വുത്തം.

൯൬൩. സുഖവിനിച്ഛയന്തി സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുഖസന്നിട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തം സുഖന്തി സേവിതബ്ബം നേക്ഖമ്മസുഖം. വിനിച്ഛയാതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാതി ഇദം –

‘‘സാതം അസാതന്തി യമാഹു ലോകേ,

തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോ;

രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ച,

വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേ’’തി. (സു. നി. ൮൭൩; മഹാനി. ൧൦൨) –

ഏതസ്സ നിദ്ദേസേ വുത്തം.

ഇധ വിനിച്ഛയോതി വുത്തോതി ഇമിസ്സാ വിഭങ്ഗപാളിയാ യോ ഛന്ദരാഗസ്സ പച്ചയസഭാവേന വിനിച്ഛയ-സദ്ദേന വുത്തോ, സക്കപഞ്ഹേപി (ദീ. നി. ൨.൩൫൭) ഛന്ദസ്സ നിദാനഭാവേന വിതക്ക-സദ്ദേന സോ ഏവ ആഗതോതി ഏവം വിതക്കസ്സ വിനിച്ഛയഭാവം തസ്സേവ ഇധ ഗഹിതതഞ്ച ദസ്സേതി. ബലവസന്നിട്ഠാനന്തി ബലവതിയാ തണ്ഹായ ആരമ്മണസ്സ നിട്ഠപേത്വാ ഗഹണം.

൯൬൪. സതിപി അഞ്ഞേസഞ്ച സങ്ഖതഭാവേ അഹന്തി അസ്മീതി ച സാതിസയാ മാനസ്സ സങ്ഖതതാതി കത്വാ ‘‘സങ്ഖത’’ന്തി മാനോ വുത്തോ. സേയ്യാദിവസേന ‘‘അഹമസ്മീ’’തി അത്തനോ സങ്ഖരണം വാ സങ്ഖതം. ഏത്ഥ ‘‘ഭവിസ്സന്തീ’’തിആദികാ പവത്തി തണ്ഹാദിട്ഠീനം വിസേസവതീതി താസമ്പി ഇഞ്ജിതാദിഭാവോ വുത്തോ.

നവകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൧൦.) ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭൦. ജാലക്ഖിപസംവിധാനാദികുസലതാസങ്കപ്പനം ഉപായചിന്താ, തസ്സാ മിച്ഛാഭാവപടിച്ഛാദനഭാവേന പവത്തോ തദാകാരോ മോഹോ ഉപായചിന്താവസേന ഉപ്പന്നോതി ദട്ഠബ്ബോ. യഥാകതേ പന പാപേ അനാദീനവദസ്സനവസേന പവത്താ സഞ്ഞാ, സങ്കപ്പോ വാ പച്ചവേക്ഖണാ, തസ്സാപി മിച്ഛാഭാവപടിച്ഛാദകം തദാകാരം, അനാദീനവദസ്സനം വാ പച്ചവേക്ഖണാകാരേന ഉപ്പന്നോ മോഹോതി. വിമുത്തസഞ്ഞിതാതി അധിമാനസമ്പയുത്തം, തിത്ഥിയാനം വാ അത്തനോ ദിട്ഠിയാ വിമുത്തതാസഞ്ജാനനം. ‘‘വിമുത്തോമ്ഹീ’’തി ഏവം പവത്തോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ മിച്ഛാവിമുത്തീതി കേചി വദന്തി. ഫലം വിയ വിമുത്തന്തി ഗഹിതേ പന ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തേ ദിട്ഠി മിച്ഛാഞാണം, സമാധി ച മിച്ഛാവിമുത്തീതി യുത്തം സിയാ.

ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭൩. സമൂഹഗാഹതോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം സാധാരണഗ്ഗഹണതോതി വദന്തി. ‘‘ഇത്ഥം ഏവം അഞ്ഞഥാ’’തി പന വിസേസം അകത്വാ ഗഹണം സമൂഹഗാഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞം ആകാരന്തി പരസന്താനഗതം ആകാരം. അത്ഥീതി സദാ സംവിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീദതീതി വിനസ്സതി. സംസയപരിവിതക്കവസേനാതി ‘‘കിം നു ഖോ അഹം സിയം, ന സിയ’’ന്തി ഏവം പരിവിതക്കവസേന. പത്ഥനാകപ്പനവസേനാതി ‘‘അപി നാമ സാധു പനാഹം സിയ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനായ കപ്പനവസേന.

സുദ്ധസീസാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം സാധാരണസീസാ വിസേസസ്സ അനിസ്സിതത്താ ‘‘സുദ്ധസീസാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ ദിട്ഠിസീസേഹി ദിട്ഠിയാ തണ്ഹാ ദസ്സിതാ, സീസസീസമൂലകേഹി മാനദിട്ഠീഹി സയമേവ ചാതി ആഹ ‘‘ഏവമേതേ…പേ… തണ്ഹാ വിചരിതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ’’തി. ദിട്ഠിമാനേസുപി ‘‘തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തി വചനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപ്പയോഗീനം ദിട്ഠിമാനാനം തണ്ഹായ അവിപ്പയോഗീനം തംമൂലകത്താവ തപ്പധാനതായ കതന്തി വേദിതബ്ബം.

൯൭൪. അവക്കരീതി നിപാതോ നാനാഭാവേ വത്തതീതി അനാനാകരണം അനവക്കരി, തം കത്വാ, അവക്കരി വാ അകത്വാ അനവക്കരി കത്വാതി ഏവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ’’തി. ‘‘അനവകാരിം കരിത്വാ’’തി വാ പാഠോ, തത്ഥ അവകിരണം വിക്ഖേപനം സമൂഹസ്സ ഏകദേസാനം വിനിബ്ഭുജ്ജനം അവകാരി, തം അവകാരിം വിനിബ്ഭോഗം അകത്വാ, പഞ്ചപി ഖന്ധേ സമൂഹതോ ഏകത്തേനേവ ഗഹേത്വാ അത്തതോ അവിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ അസ്മീതി ഛന്ദമാനദിട്ഠിയോ പടിലഭതീതി അത്ഥോ. അസിതബ്യാഭങ്ഗിതായാതി ദാത്തേന കാജേന ചാതി ഏതേന പരിക്ഖാരേന, അസിതബ്യാഭങ്ഗീഹി ലവനവഹനകിരിയാ വാ ‘‘അസിതബ്യാഭങ്ഗീ’’തി വുത്താ.

൯൭൬. അവകാരിം കരിത്വാതി രൂപാദീനി അത്തതോ വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ ഇമിനാ രൂപേന…പേ… ഇമിനാ വിഞ്ഞാണേന അസ്മീതി ഛന്ദം പടിലഭതീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ ഇമിനാതി ഏതസ്സ അത്തതോ അവിനിബ്ഭുത്തേന രൂപാദിനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അത്തതോ ഹി അവിനിബ്ഭുത്താനി അബഹികതാനി അഹമിച്ചേവ ഗഹിതാനി രൂപാദീനി ഉപാദായ ഉപഗന്ത്വാ പവത്താ തണ്ഹാ ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായാ’’തി വുത്താ, അത്തതോ ച വിനിബ്ഭുത്താനി ബഹികതാനി ഉപഗന്ത്വാ പവത്താ ‘‘ബാഹിരസ്സ ഉപാദായാ’’തി. ഖഗ്ഗേന വാ ഛത്തേന വാ അഹം നിച്ചോതി അഭിമങ്ഗലസമ്മതേന ഖഗ്ഗാദിനാ മമ വിനാസോ നത്ഥീതി മഞ്ഞതീതി അത്ഥോ. ഏകേകസ്സാതി ഇദം അനാദിമ്ഹി അനന്തേ ച സംസാരേ ഏകേകസ്സ അതീതാനാഗതേസു ഛത്തിംസായപി സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഏകേകസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാലാഭവസേനാതി ഇദമ്പി അനിസ്സിതതണ്ഹാമാനദിട്ഠിം കത്വാ പുഥുജ്ജനസ്സ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ കസ്സചി സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം.

തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.