൧൮. ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗോ
൧. സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരവണ്ണനാ
൯൭൮. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദിനാ ഖന്ധാദീനം ധാതുസമ്ഭവപരിയാപന്നപാതുഭാവ ഭൂമന്തരതീസു ധാതൂസുഉപ്പാദകദാനാദികുസല കമ്മതബ്ബിപാകഅഭിഞ്ഞേയ്യാദിആരമ്മണദുകദ്വയദിട്ഠാദികുസലത്തികാദിതികപഞ്ചകരൂപലോകിയദുകദ്വയഭേദഭിന്നാനം നിരവസേസതോ സങ്ഗഹിതത്താ ദുതിയവാരാദീനഞ്ച ഏത്ഥ അനുപ്പവേസതോ സബ്ബസാമഞ്ഞേന വുത്തോ പഠമോ സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരോ നാമ, ദുതിയോ ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിദസ്സനവാരോ നാമാതി വുത്തം. തത്ഥ പന ‘‘കാമധാതുയാ കതി ഖന്ധാ കതി ആയതനാനീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൯൯൧) തേസം അത്ഥിതാ ഏവ വുത്താ, കിരിയാവിസേസസ്സ അപ്പയോഗോ ‘‘അത്ഥി ഭവതി സംവിജ്ജതീ’’തി സാമഞ്ഞകിരിയായ വിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ, തേനായം ‘‘സമ്ഭവാസമ്ഭവദസ്സനവാരോ’’തി വത്തും യുത്തോ, ചതുത്ഥോ ച ഉപപത്തിക്ഖണേ ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിദസ്സനവാരോതി തത്ഥ പാതുഭാവാപാതുഭാവവചനതോ.
൯൭൯. യഥാപുച്ഛന്തി പുച്ഛാനുരൂപം അവിതഥബ്യാകരണം പരേഹി കതമ്പി സബ്ബഞ്ഞുവചനം വിഞ്ഞായ കതത്താ സബ്ബഞ്ഞുബ്യാകരണമേവ നാമ ഹോതി, കോ പന വാദോ സബ്ബഞ്ഞുനാ ഏവ കതേതി അധിപ്പായോ.
൨. ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിവാരവണ്ണനാ
൯൯൧. കാമധാതുസമ്ഭൂതാനഞ്ചാതി ഇദ്ധിയാ രൂപധാതുഗതാനം കാമാവചരസത്താനഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഘാനായതനാദീനം അഭാവേനാതി ഏത്ഥ യദി തദഭാവേന ഗന്ധായതനാദീനി ആയതനാദികിച്ചം ന കരോന്തി, അസഞ്ഞസത്തേസു ചക്ഖായതനസ്സ അഭാവേന രൂപായതനം ആയതനാദികിച്ചം ന കരേയ്യ. തതോ ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം ദേവാനം ഉപപത്തിക്ഖണേ ദ്വായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തിആദിവചനം ന വത്തബ്ബം സിയാ. കാമാവചരാദിഓകാസാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനസത്താനം, തത്ഥ പരിയാപന്നധമ്മാനം വാ അധിട്ഠാനഭാവേന ‘‘ധാതൂ’’തി വുച്ചന്തി, തഥാ യേസു കാമാവചരാദിസത്തനികായേസു കാമാവചരാദിസത്താ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം സത്താനം ഉപ്പത്തി ഏത്ഥാതി സത്തുപ്പത്തീതി വുച്ചമാനാ തേ സത്തനികായാ ച, ന പനേത്ഥ അപരിയാപന്നോകാസോ അപരിയാപന്നസത്തനികായോ ച അത്ഥി, യോ ‘‘ധാതൂ’’തി വുച്ചേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓകാസവസേന വാ സത്തുപ്പത്തിവസേന വാ അപരിയാപന്നധാതു നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. സത്തുപ്പത്തിവസേനാതി ഇമിനാ വാ ഓകാസസത്തലോകദ്വയം സഹ ഗഹേത്വാ താദിസായ അപരിയാപന്നധാതുയാ അഭാവം ദസ്സേതി, സത്തഭാവേന വാ ഉപ്പത്തി സത്തുപ്പത്തി, സത്താവാസവസേന തംതംഭവവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധാ തംതംപരിയാപന്നാനം സദിസാധിട്ഠാനഭാവേന ധാതൂതി വുച്ചന്തീതി ഏവം അപരിയാപന്നധാതു നത്ഥീതി അത്ഥോ.
൩. പരിയാപന്നാപരിയാപന്നവാരവണ്ണനാ
൯൯൯. ഭവവസേന ഓകാസവസേന ച പരിച്ഛിന്നാതി തത്ഥ അഞ്ഞത്ഥ ച ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധാ തംതംപരിയാപന്നാ സബ്ബേ ദട്ഠബ്ബാ.
൬. ഉപ്പാദകകമ്മആയുപ്പമാണവാരോ
(൧.) ഉപ്പാദകകമ്മവണ്ണനാ
൧൦൨൧. ഖന്ധാദീനം ധാതുസമ്ഭവാദിവസേന പഭേദം വത്വാ യേ സത്താ ധാതുപ്പഭേദവന്തോ, യഞ്ച തേസം ഉപ്പാദകകമ്മം, യോ ച തസ്സ വിപാകോ, തേസം വസേന പഭേദം ദസ്സേതും ‘‘തയോ ദേവാ’’തിആദികോ ഛട്ഠവാരോ ആരദ്ധോ. ഖന്ധാദയോ ഏവ ഹി ധാതുത്തയഭൂതദേവവസേന ദാനാദികമ്മവസേന തംതംആയുപ്പമാണപരിച്ഛിന്നഉപാദിന്നകക്ഖന്ധവസേന ച ഭിന്നാതി. ചതുദോണം അമ്ബണം, ഛദോണന്തി ഏകേ.
ഉപ്പാദകകമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
(൨.) ആയുപ്പമാണവണ്ണനാ
൧൦൨൪. തയോപി ജനാതി തയോ ജനസമൂഹാതി അധിപ്പായോ.
൧൦൨൫. ആഭാതി സോഭനാ പഭാ.
൧൦൨൬. കഞ്ചനപിണ്ഡോ വിയ സസ്സിരികാ കഞ്ചനപിണ്ഡസസ്സിരികാ. തത്ഥ പന സോഭനപഭായ കിണ്ണാ സുഭാകിണ്ണാതി വത്തബ്ബേ ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം അന്തിമണ-കാരസ്സ ഹ-കാരഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഭകിണ്ഹാ’’തി വുത്താ, അഥ പന സുഭേന കിണ്ണാ സുഭകിണ്ണാ. പുരിമപദേസുപി പരിത്തം സുഭം ഏതേസന്തി പരിത്തസുഭാ, അപ്പമാണം സുഭം ഏതേസന്തി അപ്പമാണസുഭാതി സുഭ-സദ്ദേന സമാസോ യോജേതബ്ബോ ഹോതി.
൧൦൨൭. ആരമ്മണമനസികാരാ പുബ്ബഭാഗേന കഥിതാതി ഝാനക്ഖണേ തതോ പച്ഛാ വാ പരിത്താദികസിണാരമ്മണഭാവനായ ആവജ്ജനേന ച ഝാനസ്സ ആരമ്മണമനസികാരനാനത്തതാ ന ഹോതി, പുബ്ബഭാഗഭാവനായ പന പുബ്ബഭാഗാവജ്ജനേന ച ഹോതീതി അത്ഥോ. പുബ്ബഭാഗഭാവനായ വസേന ഹി ഝാനം പരിത്തപഥവീകസിണാദീസു തംതദാരമ്മണം ഹോതി, പുബ്ബഭാഗേന തംതംകസിണാവജ്ജനേന തംതംമനസികാരന്തി. ഛന്ദാദയോ പന അപ്പനാക്ഖണേപി വിജ്ജന്തി. തത്ഥ പണിധീതി ന തണ്ഹാപത്ഥനാ, അഥ ഖോ ഛന്ദപത്ഥനാവ ദട്ഠബ്ബാ. അധിമോക്ഖോ നിച്ഛയോ. അഭിനീഹാരോ ചിത്തപ്പവത്തിയേവ. യദി പന ഭവഛന്ദഭവപത്ഥനാദയോ തംതംഭവവിസേസനിയാമകാ അധിപ്പേതാ. ‘‘അപ്പനായപി വട്ടന്തീ’’തി ഏതസ്സ അപ്പനായ പവത്തായ തതോ പച്ഛാപി വട്ടന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സഞ്ഞാവിരാഗാദീഹി പന വിസേസിയമാനം ആരമ്മണം തഥാ തഥാ തത്ഥ പവത്തോ മനസികാരോ ച ഭവവിസേസനിയാമകോ പുബ്ബഭാഗോവ വട്ടതീതി ‘‘ആരമ്മണമനസികാരാ പുബ്ബഭാഗേന കഥിതാ’’തി വുത്തം.
വിപുലാ ഫലാതി വിപുലസന്തസുഖായുവണ്ണാദിഫലാ. സുട്ഠു പസ്സന്തി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ മംസദിബ്ബചക്ഖൂഹി ച.
൧൦൨൮. ‘‘യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦) വചനതോ ‘‘കമ്മമേവ പമാണ’’ന്തി ആഹ, അബ്ബുദാദിആയുപ്പമാണപരിച്ഛേദോ പന കമ്മവസേനേവ കതോതി അധിപ്പായോ.
നിലീയനോകാസസ്സ അഭാവാതി സമാനജാതികേന അച്ഛരാഗണേന സബ്ബദാ പരിവാരിയമാനസ്സ കാമഗുണാകിണ്ണസ്സ തബ്ബിരഹിതട്ഠാനസ്സ അഭാവാതി അത്ഥോ.
കിം നിയമേതീതി കിം ഝാനം ഉപപത്തിം നിയമേതീതി അത്ഥോ. നവ ബ്രഹ്മലോകേതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദയോ നവപി സോധേത്വാ. മത്ഥകേതി വേഹപ്ഫലേസൂതി അത്ഥോ. സേട്ഠഭവാ നാമാതി തതോ പരം അഗമനതോ ഉത്തമഭവാതി അധിപ്പായോ. തേനേവ ഭവസീസാനീതി ഗഹിതാ. ഇമേസു തീസു ഠാനേസൂതി വേഹപ്ഫലാദിട്ഠാനാനി ഏവ സന്ധായ വുത്തം. വേഹപ്ഫലതോ പന പുരിമേസു നവസു നിബ്ബത്തഅനാഗാമീ അരൂപധാതും ഉപപജ്ജതീതി കത്വാ ‘‘രൂപധാതുയാ ചുതസ്സ അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കസ്സചി സത്ത അനുസയാ അനുസേന്തി, കസ്സചി പഞ്ച, കസ്സചി തയോ അനുസേന്തീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൧൧) ഇദം വുത്തം, ന വേഹപ്ഫലാദീസു ഉപപന്നം സന്ധായാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ സിയാ. യം പന വുത്തം ‘‘നവസു ബ്രഹ്മലോകേസു നിബ്ബത്തഅരിയസാവകാനം തത്രൂപപത്തിയേവ ഹോതി, ന ഹേട്ഠൂപപത്തീ’’തി, ഏതേന ഹേട്ഠൂപപത്തി ഏവ നിവാരിതാ, ന തേസ്വേവ ഉപരൂപരി വേഹപ്ഫലേ ച ഉപപത്തി അരൂപധാതൂപപത്തി ച. ‘‘പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തോ അനാഗാമീ നവ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ മത്ഥകേ ഠിതോ പരിനിബ്ബാതീ’’തി ഇദമ്പി അനുപുബ്ബേന ആരോഹന്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ന തേന തസ്സ മത്ഥകം അപ്പത്തസ്സ അരൂപധാതും ഉപപത്തി നിവാരിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.
യോ വാ അഞ്ഞത്ഥ തത്ഥ വാ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ചവിത്വാ തത്ഥ ഉപപന്നോ അവിക്ഖമ്ഭിതരൂപരാഗോ അരിയസാവകോ, തം സന്ധായ അയം അട്ഠകഥാ വുത്താ. തേനേവ ‘‘നവസു ബ്രഹ്മലോകേസു നിബ്ബത്തഅരിയസാവകാന’’ന്തി, ‘‘പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തോ അനാഗാമീ’’തി, ‘‘ഇമേസു തീസു ഠാനേസു നിബ്ബത്തഅനാഗാമിനോ’’തി ച സബ്ബത്ഥ നിബ്ബത്തഗ്ഗഹണം കതം. തസ്സ പന യേന തത്ഥ ഉപപന്നോ, തസ്മിം രൂപരാഗേ വിക്ഖമ്ഭിതേ പുന ഭവാഭിലാസോ ന ഭവിസ്സതീതി അരൂപരാഗുപച്ഛേദോ ച ഭവിസ്സതിയേവ. യോ പന പുഥുജ്ജനോ തത്ഥ നിബ്ബത്തോ അരിയമഗ്ഗം ഭാവേത്വാ അരൂപേഹി വിക്ഖമ്ഭിതരൂപരാഗോ ഉപ്പന്നേ മഗ്ഗേ നിബ്ബത്തഭവാദീനവദസ്സനവസേന അനിവത്തിതഭവാഭിലാസോ, തസ്സ വസേന യമകപാളി പവത്താതി വാ അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ സിയാ.
ആയുപ്പമാണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. അഭിഞ്ഞേയ്യാദിവാരവണ്ണനാ
൧൦൩൦. ‘‘രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞവിസേസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികാ സലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയോ ഞാതപരിഞ്ഞാ, തതോ പരം യാവ അനുലോമാ തീരണപരിഞ്ഞാ, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ യാവ മഗ്ഗാ പഹാനപരിഞ്ഞാ.
തത്ഥ തത്ഥാതി ഖന്ധാദീനം താവ ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു പഞ്ഹപുച്ഛകവാരേ വത്തബ്ബം വുത്തം, ഹേതുആദീനഞ്ച ഖന്ധാദീസു അന്തോഗധത്താ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹപുച്ഛകവാരേ വത്തബ്ബം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.
അഭിഞ്ഞേയ്യാദിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഇതി സമ്മോഹവിനോദനിയാ ലീനത്ഥപദവണ്ണനാ
വിഭങ്ഗ-മൂലടീകാ സമത്താ.
നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ