(൧.) ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൪൩-൮൪൪. അത്ഥി പടിച്ചം നാമാതി യഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദീസു നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവേന പടിച്ചാതി വുത്തം, ന തഥാ ഇധ ഖത്തിയാദിജാതീനം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാനം നിസ്സയാദിപച്ചയത്തസ്സ അഭാവാ. യേസു പന ഖന്ധേസു സന്തേസു ഖത്തിയാദിസമ്മുതി ഹോതി, തേസം അബ്ബോച്ഛിന്നതാവ ഖത്തിയാദിജാതിയാ അത്ഥിതാ, സാ ഇധ പടിച്ച-സദ്ദേന വിഭാവിതാതി അത്ഥോ. ഏകിസ്സാ സേണിയാതി അസമ്ഭിന്നായാതി അത്ഥോ.

പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാദികിരിയാസു പുരതോ കരണം പുരേക്ഖാരോ. നിക്ഖേപരാസീതി നിധാനരാസി. പത്ഥടാകിത്തിനോതി വിത്ഥിണ്ണാകിത്തിനോ. രത്തഞ്ഞുമദോതി പുരാണഞ്ഞുതാമദോതി വദന്തി. ചിരരത്തിജാതേന, ചിരരത്തിപബ്ബജിതേന വാ ജാനിതബ്ബസ്സ, രത്തീനമേവ വാ ജാനനമദോ. ഉപട്ഠാപകമാനോതി ആണാകരണമാനോ. ആണാകരണഞ്ഹി വിചാരണം ഇധ ‘‘യസോ’’തി വുത്തന്തി. പരിമണ്ഡലത്തഭാവനിസ്സിതോ മാനോ പരിണാഹമദോ. സരീരസമ്പത്തിപാരിപൂരിയാ മദോ പാരിപൂരിമദോ.

൮൪൫. വത്ഥുനാ വിനാപി വത്തബ്ബതായ അവത്ഥുകം, ന വത്ഥുനോ അഭാവാ.

൮൪൬. ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനന്തി ചിത്തസ്സ സതിതോ മുച്ചനം, കായദുച്ചരിതാദീസു പക്ഖന്ദനം വാ വോസ്സഗ്ഗോ. പതിട്ഠാഭാവോതി കുസലകരണേ അട്ഠാനം, അനുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. പമാദസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ കായദുച്ചരിതേ ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ പാണാതിപാതേ മിച്ഛാദിട്ഠിയം കോധേ ഉപനാഹേതി ഏവമാദികോ പരിയായോ അപരിയന്തോ, തദത്ഥതപ്പരിയായപ്പകാസകോ വോസ്സഗ്ഗനിസ്സഗ്ഗാദികോ ബ്യഞ്ജനപരിയായോ ചാതി സബ്ബം തം സങ്ഖിപിത്വാ ഏവരൂപോതി ഇദം ആകാരനിദസ്സനം സബ്ബപരിയായസ്സ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ കതന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിയന്താഭാവതോ’’തി. വിസ്സട്ഠാകാരോതി സതിയാ പച്ചനീകഭൂതേ ചത്താരോ ഖന്ധേ ദസ്സേതി.

൮൪൭. ചിത്തസ്സ ഥദ്ധതാ തഥാപവത്തചിത്തമേവാതി വദന്തി, മാനവിസേസോ വാ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപസങ്കമനേ വന്ദിതബ്ബം ഹോതീതി പരിയന്തേനേവ ചരതി.

൮൪൮. ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആവുസോ, ത്വം ആപന്നോസീ’’തിആദിനാ തേന വുത്തം തസ്സേവ ഉപരി ഖിപനവസേന ‘‘പടിപ്ഫരിത്വാ’’തി വദന്തി. ‘‘തസ്മിം നാമ ദലിദ്ദേ, അകുസലേ വാ ഇദം കരോന്തേ അഹം കസ്മാ ന കരോമീ’’തി ഏവം ഇധ പടിപ്ഫരണം യുത്തം. കരണസ്സ ഉത്തരകിരിയാ കരണുത്തരിയം. അകുസലപക്ഖോ ഏസാതി സാരമ്ഭോതി അധിപ്പായോ.

൮൪൯. അതിച്ച ഇച്ഛതീതി അതിച്ചിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ അതിച്ചിച്ഛതാതി വത്തബ്ബേ ച്ചി-കാരലോപം കത്വാ ‘‘അതിച്ഛതാ’’തി വുത്തം. അത്രിച്ഛതാതി ച സാ ഏവ വുച്ചതീതി. തത്രാപി നേരുത്തികവിധാനേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യഥാലദ്ധം വാ അതിക്കമിത്വാ അത്ര അത്ര ഇച്ഛനം അത്രിച്ഛതാ, സാ ഏവ ര-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ‘‘അതിച്ഛതാ’’തി വുത്താ.

അത്രിച്ഛന്തി അതിച്ഛം, അത്ര വാ ഇച്ഛന്തോ. കേന? അതിലോഭേന അതിലോഭമിച്ഛാസങ്ഖാതേന അതിലോഭമദേന ച. അത്തനോ ഹിതം അത്താതി വുത്തം. ഹായതി ജീരതി, ആദിണ്ണോ വാ അത്താ, പത്തോ വാ അത്താ, നം ജീരതി ചന്ദകിന്നരിം പത്ഥയിത്വാ അസിതാഭൂദേവിയാ വിഹീനോ വിയ.

ഇച്ഛാഹതസ്സാതി ഇച്ഛായ ഉപദ്ദുതസ്സ, മുദ്ദിതസ്സ വാ.

അതിഹീളയാനോതി അവമഞ്ഞമാനോ. മലകന്തി ഏവംനാമകം ജനപദം, അബ്ഭോകാസം വാ. കോദണ്ഡകേനാതി കുദണ്ഡകേന രസ്സദണ്ഡകേന. ഗദ്ദുലേനാതി ച വദന്തി. രുഹിരമക്ഖിതങ്ഗോതി രുഹിരസിന്നഗത്തോ.

൮൫൦. ജാനന്തസ്സേവ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ ചോദേന്തോ വിയ സമ്ഭാവേതുകാമോ ഹോതി. പച്ചയേതി ഉപാദാനാദിപച്ചയേ.

൮൫൧. യേ പതിരൂപേന വഞ്ചേന്തി, തേ ഗണ്ഠികാ, ദുരാചാരേന വാ ഗണ്ഠിഭൂതാ. ഗണ്ഠികപുത്താ നാമ ഗണ്ഠികാ ഏവ ഹോന്തി, തേന സദ്ധിവിഹാരികാ ഗണ്ഠികഭാവേന ‘‘ഥേരോ…പേ… ദീഘചങ്കമേ വിഹരതീ’’തി വദന്തി.

വട്ടതി ഭന്തേതി അയമ്പി ഏകോ പകാരോ, ലാഭിനാ ഏവ പന സക്കാ ഞാതുന്തി അത്തനോ സമാപത്തിലാഭിതം സൂചേതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചത്തയം നാമ ഉപരിപണ്ണാസകേ ദുതിയസുത്തം (മ. നി. ൩.൨൧ ആദയോ). തസ്സ ഗമ്ഭീരത്താ വദതി ‘‘പഞ്ചത്തയം ഓലോകേന്തസ്സാ’’തി.

൮൫൨. സിങ്ഗന്തി സിങ്ഗാരം. തഞ്ഹി കുസലസ്സ വിജ്ഝനതോ സമാസേവിതതായ സീസേ പരിക്ഖതം സുനിഖതം വിസാണം വിയ, ഥിരത്താ ച സിങ്ഗം വിയാതി സിങ്ഗം, തം പനത്ഥതോ രാഗോ.

൮൫൩. തേമനകരണത്ഥേ തിന്തിണ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഖീയനന്തി ച യേന ലോഭേന പരം മമന്തി വദന്തം ഖീയതി, സോ വുത്തോ. ഖീയനം ഭണ്ഡനന്തി ച വദന്തി. തിന്തിണന്തി വാ ലോലുപ്പമിച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. സഞ്ഞാ-സദ്ദോ ഹി ഏസോ ലോലുപ്പവാചകോതി.

൮൫൪. ഊരുപ്പമാണാപീതി ഏതേന മഹന്തഘനഭാവേന അപൂതിതം ദസ്സേതി. അഥവാതിആദിനാ ചീവരമണ്ഡനാദീനം വിസേസനാനി ‘‘ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സ ബാഹിരാനം വാ പരിക്ഖാരാനം മണ്ഡനാ’’തിആദീനീതി ദസ്സേതി. ചീവരേന ഹി മണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ, ചീവരസ്സ വാ മണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ, ഏവം പത്തമണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാ ചാതി അധിപ്പായോ. ഊനട്ഠാനപൂരണം ഛവിരാഗസുസണ്ഠാനാദികരണഞ്ച ചീവരാദീസു കായേ ച യഥായോഗം യോജേതബ്ബം. തദഹുജാതദാരകോ വിയ ഹോതീതി ദാരകചാപല്യം ന മുഞ്ചതീതി അത്ഥോ.

൮൫൫. സദിസാ അനുരൂപാ ഭത്തി സഭാഗോ, ന സഭാഗോ അസഭാഗോ, മാനഥദ്ധതാ, വിരോധോ വാ. തേനസ്സ മാതാദീസു വത്തനം അസഭാഗവുത്തിതാ. ഏവംവിധാനം മാനാധികാനം അകുസലാനമിദം നാമം.

൮൫൬. പരിതസ്സിതാതി സങ്കമ്പനാ, ഉക്കണ്ഠിതസ്സ വാ തസ്സ തസ്സ തണ്ഹായനാ.

൮൫൭. കുസലകരണേ കായസ്സ അവിപ്ഫാരികതാ ലീനതാ ജാതിആലസ്യം, ന രോഗഉതുഭോജനാദീഹി കായഗേലഞ്ഞം തന്ദീ നാമ, അഥ ഖോ പകതിആലസ്യന്തി അത്ഥോ. കായാലസിയന്തി നാമകായസ്സ ആലസിയം, തദേവ രൂപകായസ്സാപീതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൫൮. അച്ചസനാദീഹി ഉപ്പന്നധാതുക്ഖോഭനിമിത്തം ആലസിയം വിജമ്ഭിതാ.

൮൫൯. ഭത്തനിമിത്തേന ഉപ്പന്നം ആലസ്യം ഭത്തസമ്മദോ.

൮൬൦. ഇമേഹി പനാതി ചിത്തസ്സ അകല്യതാദീഹി. സബ്ബത്ഥ കിലേസവസേനാതി ഥിനമിദ്ധകാരണാനം രാഗാദീനം വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൬൧. സമ്മാആജീവതോ അപേതോ കതോതി അപകതോ. സോ ആജീവുപദ്ദവേന ഉപദ്ദുതോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപദ്ദുതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി.

തിവിധമ്പി തം തത്ഥ ആഗതം തസ്സ നിസ്സയഭൂതായ ഇമായ പാളിയാ ദസ്സേതുന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പാപണികാനീതി ആപണതോ ഛഡ്ഡിതാനി. നന്തകാനീതി അന്തരഹിതാനി, ചീരാനി വാ. ഗിലാനസ്സ പച്ചയഭൂതാ ഭേസജ്ജസങ്ഖാതാ ജീവിതപരിക്ഖാരാ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. പൂതിമുത്തന്തി പുരാണസ്സ അപുരാണസ്സ ച സബ്ബസ്സ ഗോമുത്തസ്സേതം നാമം. പൂതിഭാവേന ഛഡ്ഡിതോസധന്തിപി കേചി.

അഗബ്ഭികാ ഏകദ്വാരാ ദീഘസാലാ കിര ഉദ്ദണ്ഡോ. കുച്ഛിതരജഭൂതായ പാപിച്ഛതായ നിരത്ഥകകായവചീവിപ്ഫന്ദനിഗ്ഗഹണം കോരജം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കോരജികോ, അതിവിയ കോരജികോ കോരജികകോരജികോ. അതിപരിസങ്കിതോതി കേചി. മുഖസമ്ഭാവിതോതി കോരജികകോരജികാദിഭാവേന പവത്തവചനേഹി അത്തനോ മുഖമത്തേന അഞ്ഞേഹി സമ്ഭാവിതോ. സോ ഏവരൂപോ ഏവരൂപതായ ഏവ അത്താനം പരം വിയ കത്വാ ‘‘അയം സമണോ’’തിആദിം കഥേതി.

പണിധായാതി ‘‘അരഹാതി മം ജാനന്തൂ’’തി ചിത്തം ഠപേത്വാ, പത്ഥേത്വാ വാ. ആപാഥകജ്ഝായീതി മനുസ്സാനം ആപാഥട്ഠാനേ സമാധിം സമാപന്നോ വിയ നിസീദന്തോ ആപാഥകേ ജനസ്സ പാകടട്ഠാനേ ഝായീ.

അഞ്ഞം വിയ കത്വാ അത്തനോ സമീപേ ഭണനം സാമന്തജപ്പിതം. ആകാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘അഠപനാ’’തി വുത്തം. കുഹനം കുഹോ, തസ്സ അയനാ പവത്തി കുഹായനാ, കുഹസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അയനാ ഗതികിരിയാ കുഹായനാ.

൮൬൨. പുട്ഠസ്സാതി ‘‘കോ തിസ്സോ, കോ രാജപൂജിതോ’’തി പുട്ഠസ്സ. നഹനാതി ബന്ധനാ പരിവേഠനാ.

൮൬൩. നിമിത്തേന ചരന്തോ ജീവന്തോ നിമിത്തകാരകോ നേമിത്തികോ, തസ്സ ഭാവോ നേമിത്തികതാ. അത്തനോ ഇച്ഛായ പകാസനം ഓഭാസോ. കോ പന സോതി? ‘‘അജ്ജ ഭിക്ഖൂനം പച്ചയാ ദുല്ലഭാ ജാതാ’’തിആദികാ പച്ചയപടിസംയുത്തകഥാ. ഇച്ഛിതവത്ഥുസ്സ സമീപേ കഥനം സാമന്തജപ്പാ.

൮൬൪. ബഹി ഛഡ്ഡനം ഉക്ഖേപനാ. പരപിട്ഠിമംസഖാദനസീലോ പരപിട്ഠിമംസികോ, തസ്സ ഭാവോ പരപിട്ഠിമംസികതാ.

൮൬൫. നികത്തും അപ്പേന ലാഭേന ബഹുകം വഞ്ചേത്വാ ഗഹേതും ഇച്ഛനം നിജിഗീസനം, തസ്സ ഭാവോ നിജിഗീസനതാ. തസ്സേവ ഇച്ഛനസ്സ പവത്തിആകാരോ, തംസഹജാതം വാ ഗവേസനകമ്മം.

൮൬൬. വണ്ണസമ്പന്നം പോക്ഖരം വണ്ണപോക്ഖരന്തി ഉത്തരപദലോപോ പുബ്ബപദസ്സ ദട്ഠബ്ബോ, വണ്ണപാരിപൂരീ വാ വണ്ണപോക്ഖരതാ. ‘‘അത്ഥജാപികാ’’തി ഏത്ഥ വിയ ജപ-സദ്ദോ ഉപ്പത്തിവാചകോതി ആഹ ‘‘പവത്തേതീ’’തി.

൮൬൭. സേയ്യസദിസമാനാ ഉന്നതിവസേന പവത്താതി ഉഭയത്ഥാപി ‘‘മാനം ജപ്പേതീ’’തി വുത്തം.

൮൬൮. ഹീനമാനോ പന ഓനതിവസേന പവത്തിതോ കേവലേന മാനസദ്ദേന നിദ്ദേസം നാരഹതീതി തംനിദ്ദേസേ ‘‘ഓമാനം ജപ്പേതീ’’തി (വിഭ. ൮൭൪) വുത്തം.

൮൭൨. രാജഭോഗേന രട്ഠഭുഞ്ജനകോ രാജനിസ്സിതോ രട്ഠിയോ.

൮൭൯. പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാതി യഥാ സേയ്യസ്സ സേയ്യമാനാദിനിദ്ദേസേസു ‘‘പരേഹി സേയ്യം അത്താനം ദഹതീ’’തി സേയ്യാദിപുഗ്ഗലോ മാനുപ്പാദകോ ആമട്ഠോ, ഏവമേതസ്സ സേയ്യമാനഭാവേപി മാനുപ്പാദകപുഗ്ഗലവിസേസം അനാമസിത്വാ ‘‘പരേ അതിമഞ്ഞതി’’ച്ചേവ വുത്തന്തി അത്ഥോ. പരേ അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞനഞ്ഹി യസ്സ കസ്സചി അതിമാനോതി.

൮൮൦. പുരിമമാനസ്സ ഉപരിമാനോ മാനാതിമാനോ, അതി-സദ്ദോ ഉപരി-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതീതി ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമമാനം വാ അതിക്കന്തോ മാനോ മാനാതിമാനോ.

൮൮൧. പക്ഖിജാതീസു വായസോ അന്തോ ലാമകോതി കത്വാ ‘‘കാകജാതി വിയാ’’തി വുത്തം.

൮൮൨. ഥേരോ കിര ദോസചരിതോ അഹോസി, തസ്മാ ആദിതോവ ‘‘തുമ്ഹേ അഖീണാസവാ’’തി അവത്വാ ഉപായേന കഥേസീതി വദന്തി, ദോസചരിതത്താ വാ ഖിപ്പം തതിയപദവാരേ വിരാഗം ഉപ്പാദേസീതി അധിപ്പായോ.

൮൮൩. മാനം അനുഗതച്ഛന്ദോതി മാനസമ്പയുത്തഛന്ദോ, മാനസഭാവം അനുഗതോ മാനച്ഛന്ദോ വാ.

൮൮൪. ‘‘വിലമ്ബന’’ന്തി ച ഇത്ഥിപുരിസസമ്മാനനാദികിരിയാദിവിലമ്ബനപടിസംയുത്തം കത്തബ്ബം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ യുത്തമുത്തസിലിട്ഠം പടിഭാനം വിലമ്ബനപടിഭാനം.

൮൮൭. അമരവാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, അത്തനോ അമരണത്ഥായ ദേവഭാവത്ഥായ വാ വിതക്കോ അമരവിതക്കോ.

൮൮൮. പരേസു അനുദ്ദയാ രാഗവസേന അനുദ്ദയകരണം ഏതസ്സാതി പരാനുദ്ദയോ, തസ്സ ഭാവോ പരാനുദ്ദയതാ, പരേസു വാ അനുദ്ദയസ്സേവ സഹനന്ദിതാദികസ്സ ഭാവോ പരാനുദ്ദയതാ, താദിസോ രാഗോ. തത്ഥാതി പരാനുദ്ദയതായ സംസട്ഠവിഹാരേന ദസ്സിതായാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി.

൮൯൦. അനവഞ്ഞത്തിം പത്ഥേന്തോ അനവഞ്ഞത്തത്ഥമേവ കാമഗുണേ ച പത്ഥേതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമ…പേ… നിസ്സിതോ ഹുത്വാ’’തി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.