(൧൦.) ദസകനിദ്ദേസോ

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൯. അവിജ്ജമാനം ഠാനം അട്ഠാനം, നത്ഥി ഠാനന്തി വാ അട്ഠാനം. ഏസ ‘‘അനവകാസോ’’തി ഏത്ഥാപി നയോ. തദത്ഥനിഗമനമത്തമേവ ഹി ‘‘നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനന്തി. അസുഖേ സുഖന്തി ദിട്ഠിവിപല്ലാസോവ ഇധ സുഖതോ ഉപഗമനസ്സ ഠാനന്തി അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകന്ത…പേ… അത്തദിട്ഠിവസേനാ’’തി പധാനദിട്ഠിമാഹ. ഭേദാനുരൂപസ്സ സാവനം അനുസ്സാവനം, ഭേദാനുരൂപേന വാ വചനേന വിഞ്ഞാപനം.

ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ ച സോ ഏവ ഏകകമ്മനിബ്ബത്തിതോ ഭവങ്ഗപ്പബന്ധോ ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധോ ച, നാഞ്ഞോതി ആഹ ‘‘അപി പരിവത്തലിങ്ഗ’’ന്തി. അയം പഞ്ഹോതി ഞാപനിച്ഛാനിബ്ബത്താ കഥാ.

സങ്ഗാമചതുക്കം സപത്തവസേന യോജേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥ ച പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തം അപ്പമാണം, വധകചിത്തം പന തദാരമ്മണഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം ആനന്തരിയാനാനന്തരിയഭാവേ പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുഥുജ്ജനസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതി. കസ്മാ? യഥാ വധകചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധവിച്ഛേദനവസേന ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, ന ഏവം ചാഗചേതനാ. സാ ഹി ചജിതബ്ബം ആരമ്മണം കത്വാ ചജനമത്തമേവ ഹോതി, അഞ്ഞസകകരണഞ്ച തസ്സ ചജനം, തസ്മാ യസ്സ തം സകം കതം, തസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി.

സണ്ഠ…പേ… കപ്പവിനാസേയേവ മുച്ചതീതി ഇദം കപ്പട്ഠകഥായ ന സമേതി. തത്ഥ ഹി അട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭) വുത്തം ‘‘ആപായികോതി ഇദം സുത്തം യം സോ ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം തിട്ഠേയ്യ, തം ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. കപ്പവിനാസേയേവാതി പന ആയുകപ്പവിനാസേയേവാതി അത്ഥേ സതി നത്ഥി വിരോധോ. ഏത്ഥ ച സണ്ഠഹന്തേതി ഇദം സ്വേ വിനസ്സിസ്സതീതി വിയ അഭൂതപരികപ്പവസേന വുത്തം. ഏകദിവസമേവ പച്ചതി തതോ പരം കപ്പാഭാവേന ആയുകപ്പസ്സപി അഭാവതോതി അവിരോധതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

പകതത്തോതി അനുക്ഖിത്തോ. സമാനസംവാസകോതി അപാരാജികോ.

കിം പന തന്തി യോ സോ ‘‘നിയതോ’’തി വുത്തോ, തം കിം നിയമേതീതി അത്ഥോ. തസ്സേവ പന യഥാപുച്ഛിതസ്സ നിയതസ്സ മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതധമ്മാനം വിയ സഭാവതോ വിജ്ജമാനതം യഥാപുച്ഛിതഞ്ച നിയാമകഹേതും പടിസേധേത്വാ യേന ‘‘നിയതോ’’തി ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമാദികോ’’തി ച വുച്ചതി, തം യഥാധിപ്പേതകാരണം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ജാതസ്സ കുമാരസ്സ വിയ അരിയായ ജാതിയാ ജാതസ്സ നാമമത്തമേതം നിയതസത്തക്ഖത്തുപരമാദികം, നിയതാനിയതഭേദം നാമന്തി അത്ഥോ. യദി പുബ്ബഹേതു നിയാമകോ, സോതാപന്നോ ച നിയതോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗതോ ഉദ്ധം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയഭാവതോ പുബ്ബഹേതുകിച്ചം, തതോ പുബ്ബേ പന പുബ്ബഹേതുകിച്ചം നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയാഭാവോ ആപജ്ജതി. യദി ഹി തസ്സപി പുബ്ബഹേതു ഉപനിസ്സയോ സിയാ, സോ ച നിയാമകോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ ഏവ നിയതോ സിയാ, തഞ്ച അനിട്ഠം, തസ്മാസ്സ പുബ്ബഹേതുനാ അഹേതുകതാ ആപന്നാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ഇച്ചസ്സ അഹേതു അപ്പച്ചയാ നിബ്ബത്തിം പാപുണാതീ’’തി.

പടിലദ്ധമഗ്ഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, തേനേവ സത്തക്ഖത്തുപരമാദിനിയമേ സതി സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തനകസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതാ കിലേസാ തേനേവ ഖീണാതി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അകിച്ചകാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യദി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ സത്തക്ഖത്തുപരമാദികം നിയമേന്തി, തതോ ച അഞ്ഞോ സോതാപന്നോ നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അകിച്ചകതാ നിപ്പയോജനതാ ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. അഥ സക്കായദിട്ഠാദിപ്പഹാനം ദസ്സനകിച്ചം, തേസം പഹാനേന സത്തക്ഖത്തുപരമാദിതായ ഭവിതബ്ബം. സാ ചുപരിമഗ്ഗേഹി ഏവ ഹോതീതി സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തിതോ തേന വിനാ വുട്ഠാനേ സക്കായദിട്ഠാദിപ്പഹാനേന ച തേന വിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പഠമമഗ്ഗേന ച അനുപ്പജ്ജിത്വാവ കിലേസാ ഖേപേതബ്ബാ ഹോന്തീ’’തി. ന അഞ്ഞോ കോചി നിയമേതീതി നാമകരണനിമിത്തതോ വിപസ്സനാതോ അഞ്ഞോ കോചി നിയാമകോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി ച നാമകരണനിമിത്തതംയേവ സന്ധായ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഇതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഗഹിതനാമമത്തമേവ ത’’ന്തി.

ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദിം (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫) ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭഗവതാ സമസമാ സമ്ബോധിയന്തി ഏവം പുട്ഠാഹം, ഭന്തേ, നോതി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൯) ഇമം സുത്തം ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധക്ഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ വുത്താനി സിക്ഖാപദാനി മാതികാ, തായ അന്തരഹിതായ നിദാനുദ്ദേസസങ്ഖാതേ പാതിമോക്ഖേ പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാകമ്മേസു ച സാസനം തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. പാതിമോക്ഖേ വാ അന്തോഗധാ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച തദുഭയാഭാവേ പാതിമോക്ഖാഭാവതോ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖേ, താസു ച സാസനം തിട്ഠതീതി വുത്തം. ഓസക്കിതം നാമാതി പച്ഛിമപടിവേധസീലഭേദദ്വയം ഏകതോ കത്വാ തതോ പരം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

താതി രസ്മിയോ. കാരുഞ്ഞന്തി പരിദേവനകാരുഞ്ഞം.

അനച്ഛരിയത്താതി ദ്വീസു ഉപ്പജ്ജമാനേസു അച്ഛരിയത്താഭാവദോസതോതി അത്ഥോ. വിവാദഭാവതോതി വിവാദാഭാവത്ഥം ദ്വേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

ഏകം ബുദ്ധം ധാരേതീതി ഏകബുദ്ധധാരണീ. ഏതേന ഏവംസഭാവാ ഏതേ ബുദ്ധഗുണാ, യേന ദുതിയബുദ്ധഗുണേ ധാരേതും അസമത്ഥാ അയം ലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. പച്ചയവിസേസനിപ്ഫന്നാനഞ്ഹി ധമ്മാനം സഭാവവിസേസോ ന സക്കാ ധാരേതുന്തി. സമം ഉദ്ധം പജ്ജതീതി സമുപാദികാ, ഉദകസ്സോപരി സമം ഗാമിനീതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നമ്പീതി ദ്വേപി, ദ്വിന്നമ്പി വാ സരീരഭാരം. ഛാദേന്തന്തി രോചയമാനം. സകിം ഭുത്തോവാതി ഏകമ്പി ആലോപം അജ്ഝോഹരിത്വാവ മരേയ്യാതി അത്ഥോ.

അതിധമ്മഭാരേനാതി ധമ്മേന നാമ പഥവീ തിട്ഠേയ്യ, സാ കിം തേനേവ ചലതീതി അധിപ്പായോ. പുന ഥേരോ ‘‘രതനം നാമ ലോകേ കുടുമ്ബം സന്ധാരേന്തം അഭിമതഞ്ച ലോകേന അത്തനോ ഗരുസഭാവതായ സകടഭങ്ഗസ്സ കാരണം അതിഭാരഭൂതം ദിട്ഠം. ഏവം ധമ്മോ ച ഹിതസുഖവിസേസേഹി തംസമങ്ഗിനം ധാരേന്തോ അഭിമതോ ച വിഞ്ഞൂഹി ഗമ്ഭീരാപ്പമേയ്യഭാവേന ഗരുസഭാവത്താ അതിഭാരഭൂതോ പഥവീചലനസ്സ കാരണം ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ’’തിആദിമാഹ. ഏകസ്സാതി ഏകസ്മാ, ഏകസ്സ വാ സകടസ്സ രതനം, തസ്മാ സകടതോ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഓസാരിതന്തി പവേസിതം ആഹടം വുത്തന്തി അത്ഥോ.

സഭാവപകതികാതി അകിത്തിമപകതികാതി അത്ഥോ. കാരണമഹന്തത്താതി മഹന്തേഹി പാരമിതാകാരണേഹി ബുദ്ധഗുണാനം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി. പഥവീആദയോ മഹന്താ അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏകേകാവ, ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി മഹന്തോ അത്തനോ വിസയേ ഏകോ ഏവ. കോ ച തസ്സ വിസയോ? യാവതകം ഞേയ്യം, ഏവം ആകാസോ വിയ അനന്തവിസയോ ഭഗവാ ഏകോ ഏവ ഹോതീതി വദന്തോ ലോകധാത്വന്തരേസുപി ദുതിയസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

പുബ്ബഭാഗേ ആയൂഹനവസേന ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ സന്നിട്ഠാനചേതനാവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ ച വേദിതബ്ബാ, സന്തതിഖണവസേന വാ. വിപാകാരഹന്തി ദുതിയഭവാദീസു വിപച്ചനപകതിതം സന്ധായ വദതി. ചലതീതി പരിവത്തതി. സുനഖേഹി വജനസീലോ സുനഖവാജികോ.

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൦. ഗതിതോ അഞ്ഞാ ഗതിസമ്പത്തി നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പന്നാ ഗതീ’’തി ആഹ. മഹാസുദസ്സനാദിസുരാജകാലോ പഠമകപ്പികാദിസുമനുസ്സകാലോ ച കാലസമ്പത്തി.

ഏകന്തം കുസലസ്സേവ ഓകാസോതി ഇദം യദിപി കോചി കായസുചരിതാദിപയോഗസമ്പത്തിയം ഠിതം ബാധേയ്യ, തം പന ബാധനം ബാധകസ്സേവ ഇസ്സാദിനിമിത്തേന വിപരീതഗ്ഗാഹേന ജാതം. സാ പയോഗസമ്പത്തി സഭാവതോ സുഖവിപാകസ്സേവ പച്ചയോ, ന ദുക്ഖവിപാകസ്സാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. മക്കടോ ഭത്തപുടം ബന്ധട്ഠാനേ മുഞ്ചിത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന ജാനാതി, യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഭിന്ദിത്വാ വിനാസേതി, ഏവം അനുപായഞ്ഞൂപി ഭോഗേ. സുസാനേ ഛഡ്ഡേത്വാതിആദിനാ ഘാതേത്വാ ഛഡ്ഡിതസ്സ വുട്ഠാനാഭാവോ വിയ അപായതോ വുട്ഠാനാഭാവോതി ദസ്സേതി.

‘‘പച്ചരീ’’തിപി ഉളുമ്പസ്സ നാമം, തേന ഏത്ഥ കതാ ‘‘മഹാപച്ചരീ’’തി വുച്ചതി. ഉദകേ മരണം ഥലേ മരണഞ്ച ഏകമേവാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു സക്കേന ‘‘സമുദ്ദാരക്ഖം കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി? സച്ചം വുത്തം, ജീവിതസ്സ ലഹുപരിവത്തിതം പകാസേന്തേഹി ഥേരേഹി ഏവം വുത്തം, ലഹുപരിവത്തിതായ ജീവിതഹേതു ന ഗമിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ ഉദകേതി നാഗദീപം സന്ധായ വുത്തം, ഥലേതി ജമ്ബുദീപം.

ഥേരോ ന ദേതീതി കഥമഹം ഏതേന ഞാതോ, കേനചി കിഞ്ചി ആചിക്ഖിതം സിയാതി സഞ്ഞായ ന അദാസി. തേനേവ ‘‘മയമ്പി ന ജാനാമാ’’തി വുത്തം. അപരസ്സാതി അപരസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തം ആദായ…പേ… ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസീതി യോജനാ. അനായതനേതി നിക്കാരണേ, അയുത്തേ വാ നസ്സനട്ഠാനേ. തുവം അത്താനം രക്ഖേയ്യാസി, മയം പന മഹല്ലകത്താ കിം രക്ഖിത്വാ കരിസ്സാമ, മഹല്ലകത്താ ഏവ ച രക്ഖിതും ന സക്ഖിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. അനാഗാമിത്താ വാ ഥേരോ അത്തനാ വത്തബ്ബം ജാനിത്വാ ഓവദതി.

സമ്മാപയോഗസ്സ ഗതമഗ്ഗോതി സമ്മാപയോഗേന നിപ്ഫാദിതത്താ തസ്സ സഞ്ജാനനകാരണന്തി അത്ഥോ.

ഭൂതമത്ഥം കത്വാ അഭൂതോപമം കഥയിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. മനുസ്സാതി ഭണ്ഡാഗാരികാദിനിയുത്താ മനുസ്സാ മഹന്തത്താ സമ്പടിച്ഛിതും നാസക്ഖിംസു.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൧. അഞ്ചിതാതി ഗതാ. പേച്ചാതി പുന, മരിത്വാതി വാ അത്ഥോ. ഉസ്സന്നത്താതി വിതക്കബഹുലതായ ഉസ്സന്നത്താതി വദന്തി, സൂരതാദീഹി വാ ഉസ്സന്നത്താ. ദിബ്ബന്തീതി കീളന്തി.

സഞ്ജീവകാളസുത്തസങ്ഘാതരോരുവമഹാരോരുവതാപനമഹാതാപനഅവീചിയോ അട്ഠ മഹാനിരയാ. ഏകേകസ്സ ചത്താരി ദ്വാരാനി, ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ചത്താരോ ചത്താരോ ഗൂഥനിരയാദയോതി ഏവം സോളസ ഉസ്സദനിരയേ വണ്ണയന്തി.

സക്കസുയാമാദയോ വിയ ജേട്ഠകദേവരാജാ. പജാപതിവരുണഈസാനാദയോ വിയ ദുതിയാദിട്ഠാനന്തരകാരകോ പരിചാരകോ ഹുത്വാ.

തതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൨. കപ്പോതി ദ്വേധാഭൂതഗ്ഗോ. ഏത്ഥ ച ബീജാദിധാതുനാനത്തവസേന ഖന്ധാദിധാതുനാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൩. അജ്ഝാസയധാതൂതി അജ്ഝാസയസഭാവോ. യഥാ ഗൂഥാദീനം ധാതുസഭാവോ ഏസോ, യം ഗൂഥാദീഹേവ സംസന്ദതി, ഏവം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയസ്സേവേസ സഭാവോ, യം ദുസ്സീലാദയോ ദുസ്സീലാദികേഹേവ സംസന്ദന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖൂപി ആഹംസൂതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹംസു. ആവുസോ ഇമേ മനുസ്സാ ‘‘യഥാസഭാഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വദന്താ അമ്ഹേ സഭാഗാസഭാഗേ വിദിത്വാ ഹീനജ്ഝാസയപണീതജ്ഝാസയതം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ധാതുസംയുത്തകമ്മേ ഉപനേന്തി തസ്സ പയോഗം ദട്ഠുകാമാതി അത്ഥോ, ഏവം സഭാഗവസേനേവ അജ്ഝാസയധാതുപരിച്ഛിന്ദനതോ അജ്ഝാസയധാതുസഭാഗവസേന നിയമേതീതി അധിപ്പായോ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ചരിതന്തി ഇധ ദുച്ചരിതം സുചരിതന്തി വുത്തം. അപ്പരജം അക്ഖം ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാതി അത്ഥോ വിഭാവിതോ, അപ്പരജം അക്ഖിമ്ഹി ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാതിപി സദ്ദത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഏത്ഥ ച ആസയജാനനാദിനാ യേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരോപരേഹി സത്താ കല്യാണപാപാസയാദികാ ഹോന്തി, തേസം ജാനനം വിഭാവേതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തആസയാനുസയഞാണാനം വിസും അസാധാരണതാ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തനാനാധിമുത്തികതാഞാണാനം വിസും ബലതാ ച സിദ്ധാ ഹോതി.

൮൧൫. യദരിയാതി യേ അരിയാ. ആവസിംസൂതി നിസ്സായ വസിംസു. കേ പന തേ? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഏകാരക്ഖോ ചതുരാപസ്സേനോ പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോ സമവയസട്ഠേസനോ അനാവിലസങ്കപ്പോ പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮; അ. നി. ൧൦.൧൯) ഏവം വുത്താ. ഏതേസു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനപച്ചേകസച്ചപനോദനഏസനാസമവയസജ്ജനാനി ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതി അധിവാസേതി പരിവജ്ജേതി വിനോദേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൬൮) വുത്തേസു അപസ്സേനേസു വിനോദനഞ്ച മഗ്ഗകിച്ചാനേവ, ഇതരേ ച മഗ്ഗേനേവ സമിജ്ഝന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏതഞ്ഹി സുത്തം…പേ… ദീപേതീ’’തി.

൮൧൬. ആരമ്മണസന്താനാനുസയനേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആരമ്മണാനുസയനേന അനുസേതി. ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാതി ഏതേന സമന്തതോ വേഠേത്വാ വിയ ഠിതഭാവേന അനുസയിതതം ദസ്സേതി. ഭവസ്സപി വത്ഥുകാമത്താ, രാഗവസേന വാ സമാനത്താ ‘‘ഭവരാഗാനുസയോ…പേ… സങ്ഗഹിതോ’’തി ആഹ.

൮൧൮. ‘‘പണീതാധിമുത്തികാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ, ഇതരേ മുദിന്ദ്രിയാ’’തി ഏവം ഇന്ദ്രിയവിസേസദസ്സനത്ഥമേവ അധിമുത്തിഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തി.

൮൧൯. പഹാനക്കമവസേനാതി ഏത്ഥ പഹാതബ്ബപജഹനക്കമോ പഹാനക്കമോതി ദട്ഠബ്ബോ, യസ്സ പഹാനേന ഭവിതബ്ബം, തം തേനേവ പഹാനേന പഠമം വുച്ചതി, തതോ അപ്പഹാതബ്ബന്തി അയം വാ പഹാനക്കമോ.

൮൨൦. മഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതാനി ഇന്ദ്രിയാനി ഉപനിസ്സയഇന്ദ്രിയാനി.

൮൨൬. നിബ്ബുതിഛന്ദരഹിതത്താ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ. യസ്മിം ഭവങ്ഗേ പവത്തമാനേ തംസന്തതിയം ലോകുത്തരം നിബ്ബത്തതി, തം തസ്സ പാദകം.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൨൮. നിദ്ദായിത്വാതി കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തോ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ പടിബുദ്ധോ സമാപത്തിം സമാപന്നോമ്ഹീതി അത്ഥോ. നീവരണാദീഹി വിസുദ്ധചിത്തസന്തതി ഏവ ചിത്തമഞ്ജൂസാ, സമാധി വാ, കമ്മട്ഠാനം വാ. ചിത്തം ഠപേതുന്തി സമാപത്തിചിത്തം ഠപേതും. സഞ്ഞാവേദയിതാനം അപഗമോ ഏവ അപഗമവിമോക്ഖോ.

സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനാനി ‘‘ഹാനഭാഗിയവിസേസഭാഗിയധമ്മാ’’തി ദസ്സിതാനി, തേഹി പന ഝാനാനം തംസഭാവതാ ധമ്മ-സദ്ദേന വുത്താ. പഗുണഭാവവോദാനം പഗുണവോദാനം. തദേവ പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമസ്സ പച്ചയത്താ ‘‘വുട്ഠാനം നാമാ’’തി വുത്തം. ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി ഇമായ വുട്ഠാനപാളിയാ അസങ്ഗഹിതത്താ നിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ‘‘പാളിമുത്തകവുട്ഠാനം നാമാ’’തി വുത്തം. യേ പന ‘‘നിരോധതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാന’’ന്തി പാളി നത്ഥീതി വദേയ്യും, തേ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) ഇമായ പാളിയാ പടിസേധേതബ്ബാ.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൩൧. രാഗാദീഹി ചേതസോ വിമുത്തിഭൂതോ സമാധി ചേതോവിമുത്തി. പഞ്ഞാവ വിമുത്തി പഞ്ഞാവിമുത്തി. കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവാതി കമ്മന്തരസ്സ വിപാകന്തരമേവാതി അത്ഥോ. ചേതനാചേതനാസമ്പയുത്തകധമ്മേ നിരയാദിനിബ്ബാനഗാമിനിപടിപദാഭൂതേ കമ്മന്തി ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘കമ്മപരിച്ഛേദമേവാ’’തി. അപ്പേതും ന സക്കോതി അട്ഠമനവമബലാനി വിയ, തംസദിസം ഇദ്ധിവിധഞാണം വിയ വികുബ്ബിതും. ഏതേന ദസബലസദിസതഞ്ച വാരേതി, ഝാനാദിഞാണം വിയ വാ അപ്പേതും വികുബ്ബിതുഞ്ച. യദിപി ഹി ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണഞാണം സത്തമബലന്തി തസ്സ സവിതക്കസവിചാരതാ വുത്താ, തഥാപി ഝാനാദീഹി വിനാ പച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥീതി ഝാനാദിസഹഗതം ഞാണം തദന്തോഗധം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഝാനാദികിച്ചം വിയ ന സബ്ബം ബലകിച്ചം കാതും സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതുഞ്ച ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം, ന പന കസ്സചി ബലസ്സ ഝാനഇദ്ധിഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ദസമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഞാണവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.