൧൬. ഞാണവിഭങ്ഗോ

൧. ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ

൭൫൧. ഓകാസട്ഠേന സമ്പയുത്താ ധമ്മാ ആരമ്മണഞ്ചാപി ഞാണസ്സ വത്ഥു. യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാതി നഹേതാദിഅവിതഥേകപ്പകാരവത്ഥുവിഭാവനാ. യഥാ ഏകം നഹേതു, തഥാ ഏകം അഞ്ഞമ്പീതി ഹി ഗഹേതബ്ബം അവിതഥസാമഞ്ഞയുത്തം ഞാണാരമ്മണം യാഥാവകവത്ഥു. യാഥാവകേന വാ അവിതഥസാമഞ്ഞേന വത്ഥുവിഭാവനാ യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ.

ദുകാനുരൂപേഹീതി ദുകമാതികാനുരൂപേഹീതി വദന്തി. ഓസാനദുകസ്സ പന ദുകമാതികം അനിസ്സായ വുത്തത്താ ദുകഭാവാനുരൂപേഹീതി വത്തബ്ബം. ഏവം തികാനുരൂപേഹീതി ഏത്ഥാപി ദട്ഠബ്ബം. ഓസാനദുകേ പന അത്ഥോതി ഫലം, അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം തം ജനേതീതി അത്ഥജാപികാ, കാരണഗതാ പഞ്ഞാ. ജാപിതോ ജനിതോ അത്ഥോ ഏതിസ്സാതി ജാപിതത്ഥാ, കാരണപഞ്ഞാസദിസീ ഫലപ്പകാസനഭൂതാ ഫലസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ.

൧൦. ദസകമാതികാവണ്ണനാ

൭൬൦. ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, യോനിയോ. കതമാ…പേ… യോ ഖോ മം, സാരിപുത്ത, ഏവം ജാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൫൨) വചനേന ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം വുത്തം, ‘‘നിരയഞ്ചാഹം, സാരിപുത്ത, പജാനാമീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൩) പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകം. ‘‘സംയുത്തകേ ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി, സത്തസത്തതി ഞാണാനീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ പന നിദാനവഗ്ഗേ സത്തസത്തതി ആഗതാനി ചതുചത്താരീസഞ്ച, തേസത്തതി പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ സുതമയാദീനി ആഗതാനി ദിസ്സന്തി, ന സംയുത്തകേതി. അഞ്ഞാനിപീതി ഏതേന ഇധ ഏകകാദിവസേന വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ ച ‘‘പുബ്ബന്തേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ, ബ്രഹ്മജാലാദീസു ച ‘‘തയിദം തഥാഗതോ പജാനാതി ‘ഇമാനി ദിട്ഠിട്ഠാനാനി ഏവം ഗഹിതാനീ’തി’’ആദിനാ വുത്തം അനേകഞാണപ്പഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി. യാഥാവപടിവേധതോ സയഞ്ച അകമ്പിയം പുഗ്ഗലഞ്ച തംസമങ്ഗിം ഞേയ്യേസു അധിബലം കരോതീതി ആഹ ‘‘അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ചാ’’തി.

സേട്ഠട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതം. പടിജാനനവസേന സബ്ബഞ്ഞുതം അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, അട്ഠ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ആസഭാ, ബുദ്ധാ. ഇദം പനാതി ബുദ്ധാനം ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതമേവ വദതി. തിട്ഠമാനോവാതി അവദന്തോപി തിട്ഠമാനോവ പടിജാനാതി നാമാതി അത്ഥോ. അട്ഠസു പരിസാസു ‘‘അഭിജാനാമഹം, സാരിപുത്ത, അനേകസതം ഖത്തിയപരിസം…പേ… തത്ര വത മം ഭയം വാ സാരജ്ജം വാ ഓക്കമിസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, സാരിപുത്ത, ന സമനുപസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൧) വചനേന ദസ്സിതഅകമ്പിയഞാണയുത്തോ ദസബലോഹന്തി അഭീതനാദം നദതി. സീഹനാദസുത്തേന ഖന്ധകവഗ്ഗേ ആഗതേന.

‘‘ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) സുത്തസേസേന സപ്പുരിസൂപസ്സയാദീനം ഫലസമ്പത്തി പവത്തി, പുരിമസപ്പുരിസൂപസ്സയാദിം ഉപനിസ്സായ പച്ഛിമസപ്പുരിസൂപസ്സയാദീനം സമ്പത്തി പവത്തി വാ വുത്താതി ആദി-സദ്ദേന തത്ഥ ച ചക്ക-സദ്ദസ്സ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പടിവേധനിട്ഠത്താ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം പടിവേധോതി ‘‘ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമാ’’തി വുത്തം. തേന പടിലദ്ധസ്സപി ദേസനാഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിപരസ്സ ബുജ്ഝനമത്തേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമാ’’തി വുത്തം. തതോ പരം പന യാവ പരിനിബ്ബാനാ ദേസനാഞാണപ്പവത്തി തസ്സേവ പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം, പവത്തിതചക്കസ്സ ചക്കവത്തിനോ ചക്കരതനട്ഠാനം വിയ.

സമാദീയന്തീതി സമാദാനാനി, താനി പന സമാദിയിത്വാ കതാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമാദിയിത്വാ കതാന’’ന്തി. കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനന്തി ഏതേന സമാദാന-സദ്ദസ്സ അപുബ്ബത്ഥാഭാവം ദസ്സേതി മുത്തഗത-സദ്ദേ ഗത-സദ്ദസ്സ വിയ.

അഗതിഗാമിനിന്തി നിബ്ബാനഗാമിനിം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാഹം, സാരിപുത്ത, പജാനാമി നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൫൩).

ഹാനഭാഗിയധമ്മന്തി ഹാനഭാഗിയസഭാവം, കാമസഹഗതസഞ്ഞാദിധമ്മം വാ. തം കാരണന്തി പുബ്ബേവ കതാഭിസങ്ഖാരാദിം.

‘‘ഇദാനീ’’തി ഏതസ്സ ‘‘ഇമിനാ അനുക്കമേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനീ’’തി ഇമിനാ സഹ യോജനാ കാതബ്ബാ. കിലേസാവരണം തദഭാവഞ്ചാതി കിലേസാവരണാഭാവം. കിലേസക്ഖയാധിഗമസ്സ ഹി കിലേസാവരണം അട്ഠാനം, തദഭാവോ ഠാനം. അനധിഗമസ്സ കിലേസാവരണം ഠാനം, തദഭാവോ അട്ഠാനന്തി. തത്ഥ തദഭാവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതം ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഠിതിം തബ്ബിപരീതായ ഠാനാഭാവഞ്ച അധിഗമസ്സ ഠാനം പസ്സന്തേന ഇമിനാ ഞാണേന അധിഗമാനധിഗമാനം ഠാനാട്ഠാനഭൂതേ കിലേസാവരണതദഭാവേ പസ്സതി ഭഗവാതി ഇമമത്ഥം സാധേന്തോ ആഹ ‘‘ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിഠിതിദസ്സനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിഠാനാഭാവദസ്സനതോ ചാ’’തി. ഏത്ഥ ച അധിഗമട്ഠാനദസ്സനമേവ അധിപ്പേതം ഉപരി ഭബ്ബപുഗ്ഗലവസേനേവ വിപാകാവരണാഭാവദസ്സനാദികസ്സ വക്ഖമാനത്താ. ഇമിനാ പന ഞാണേന സിജ്ഝനതോ പസങ്ഗേന ഇതരമ്പി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ധാതുവേമത്തദസ്സനതോതി രാഗാദീനം അധിമത്തതാദിവസേന തംസഹിതാനം ധാതൂനം വേമത്തതാദസ്സനതോ, ‘‘അയം ഇമിസ്സാ ധാതുയാ അധിമത്തത്താ രാഗചരിതോ’’തിആദിനാ ചരിയാഹേതൂനം വാ, രാഗാദയോ ഏവ വാ പകതിഭാവതോ ധാതൂതി രാഗാദിവേമത്തദസ്സനതോതി അത്ഥോ. പയോഗം അനാദിയിത്വാതി സന്തതിമഹാമത്തഅങ്ഗുലിമാലാദീനം വിയ കാമരാഗബ്യാപാദാദിവസേന പയോഗം അനാദിയിത്വാ.

(൧.) ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൧. ന ഹേതുമേവാതി ഏത്ഥ ച ന ഹേതൂ ഏവാതി അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേന പന രസ്സത്തം മ-കാരോ ച കതോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ’’തി ഏത്ഥ വിയ. ഇമിനാപി നയേനാതി ഏത്ഥ പുരിമനയേന ഹേതുഭാവാദിപടിക്ഖേപോ, പച്ഛിമനയേന നഹേതുധമ്മാദികോട്ഠാസസങ്ഗഹോതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ചുതിഗ്ഗഹണേന ചുതിപരിച്ഛിന്നായ ഏകായ ജാതിയാ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, ഭവഗ്ഗഹണേന നവധാ വുത്തഭവസ്സ. തദന്തോഗധതായ തത്ഥ തത്ഥ പരിയാപന്നതാ വുത്താ. ഉപ്പന്നം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി ‘‘ന രൂപം വിയ ഉപ്പന്നാ ഛവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി രൂപതോ ഏതേസം വിസേസനം കരോതി.

൭൬൨. കപ്പതോ കപ്പം ഗന്ത്വാപി ന ഉപ്പജ്ജതീതി ന കദാചി തഥാ ഉപ്പജ്ജതി. ന ഹി ഖീരാദീനം വിയ ഏതേസം യഥാവുത്തലക്ഖണവിലക്ഖണതാ അത്ഥീതി ദസ്സേതി.

൭൬൩. സമോധാനേത്വാതി ലോകേ വിജ്ജമാനം സബ്ബം രൂപം സമോധാനേത്വാ. ഏതേന മഹത്തേപി അവിഭാവകത്തം ദസ്സേന്തോ സുഖുമത്താ ന വിഭാവേസ്സതീതി വാദപഥം ഛിന്ദതി. ചക്ഖുപസാദേ മമ വത്ഥുമ്ഹീതി അത്ഥോ. വിസയോതി ഇസ്സരിയട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ.

൭൬൪. അബ്ബോകിണ്ണാതി അബ്യവഹിതാ, അനന്തരിതാതി അത്ഥോ. വവത്ഥിതാനമ്പി പടിപാടിനിയമോ തേന പടിക്ഖിത്തോതി അത്ഥോ. അനന്തരതാതി അനന്തരപച്ചയതാ ഏതേന പടിക്ഖിത്താതി അത്ഥോ.

൭൬൫. സമനന്തരതാതി ച സമനന്തരപച്ചയതാ.

൭൬൬. ആഭുജനതോതി ആഭുഗ്ഗകരണതോ, നിവത്തനതോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പഞ്ച വിഞ്ഞാണാ അനാഭോഗാ’’തി ആഭോഗസഭാവാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ, ‘‘പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം നത്ഥി ആവട്ടനാ വാ’’തിആദീസുപി ആവട്ടനഭാവോ വാതിആദിനാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ഏത്ഥ ന സബ്ബേ രൂപാദിധമ്മാ ധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി യഥാധിപ്പേതധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാതി ഏവം വുത്ത’’ന്തി ആഹ.

രൂപാദീസു അഭിനിപതനം തേഹി സമാഗമോ തേസന്തിപി വത്തും യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘രൂപാദീനം അഭിനിപാതമത്ത’’ന്തി. കമ്മത്ഥേ വാ സാമിവചനം. വിഞ്ഞാണേഹി അഭിനിപതിതബ്ബാനി ഹി രൂപാദീനീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതീതിആദീസു ഹി അയം അധിപ്പായോ – ആരമ്മണകരണേന പടിവിജാനിതബ്ബാനി രൂപാദീനി ഠപേത്വാ കുസലാകുസലചേതനായ തംസമ്പയുത്താനഞ്ച യഥാവുത്താനം സഹജപുബ്ബങ്ഗമധമ്മേന പടിവിജാനിതബ്ബാനം പടിവിജാനനം ഏതേസം നത്ഥീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ദസ്സനാദിമത്തതോ പന മുത്താ അഞ്ഞാ ഏതേസം കുസലാദിപടിവിഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥീ’’തി കിച്ചന്തരം പടിസേധേതി.

അവിപാകഭാവേന അഞ്ഞം അബ്യാകതസാമഞ്ഞം അനിവാരേന്തോ കുസലാകുസലഗ്ഗഹണഞ്ച കരോതീതി ചവനപരിയോസാനഞ്ച കിച്ചം. പി-സദ്ദേന സഹജവനകാനി വീഥിചിത്താനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ പഞ്ചദ്വാരേ പടിസേധനേ അയം അധിപ്പായോ സിയാ – ‘‘മനസാ ചേ പദുട്ഠേന…പേ… പസന്നേന ഭാസതി വാ കരോതി വാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨) ഏവം വുത്താ ഭാസനകരണകരാ, തംസദിസാ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദകാ ബലവന്തോ ഛട്ഠദ്വാരികാ ഏവ ധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ന തേസം പഞ്ചദ്വാരികജവനേന പടിവിജാനനം അത്ഥി, ദുബ്ബലാനം പന പുബ്ബങ്ഗമപടിവിജാനനം തത്ഥ ന പടിസിദ്ധം ‘‘ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതീ’’തി വിഞ്ഞത്തിദ്വയജനകസ്സേവ പട്ഠപനപടിക്ഖേപേന ദുബ്ബലസ്സ മനോകമ്മസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. തഥാ കായസുചരിതാദികുസലകമ്മം കരോമീതി, തബ്ബിപരീതം അകുസലം കമ്മം കരോമീതി ച കുസലാകുസലസമാദാനം പഞ്ചദ്വാരികജവനേന ന ഹോതി. തഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനായം വുത്താ ‘‘പഞ്ചദ്വാരികചുതി ച ന പഞ്ചദ്വാരികചിത്തേഹി ഹോതി ചുതിചിത്തസ്സ അതംദ്വാരികത്താ’’തി. യാ പനായം പാളി ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതി അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താ’’തി, തസ്സാ രൂപാദീനം ആപാഥമത്തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം കഞ്ചി ധമ്മസഭാവം ന പടിവിജാനാതീതി അയമത്ഥോ ദിസ്സതി. ന ഹി രൂപം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപന്തി ച ഗണ്ഹാതീതി. സമ്പടിച്ഛനസ്സപി രൂപനീലാദിആകാരപടിവിജാനനം നത്ഥീതി കിഞ്ചി ധമ്മസ്സ പടിവിജാനനം പടിക്ഖിത്തം, പഞ്ചഹി പന വിഞ്ഞാണേഹി സാതിസയം തസ്സ വിജാനനന്തി ‘‘അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താ’’തി ന വുത്തം. യസ്സ പാളിയം ബഹിദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വുത്താ, തതോ അഞ്ഞം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദം ഇച്ഛന്തേഹി പഞ്ചദ്വാരജവനേന പടിസമ്ഭിദാഞാണസ്സ സഹുപ്പത്തി പടിസിദ്ധാ. രൂപാരൂപധമ്മേതി രൂപാരൂപാവചരധമ്മേതി അത്ഥോ.

പഞ്ചദ്വാരികചിത്തേന ന പടിബുജ്ഝതീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു രൂപാദീനം ആപാഥഗമനേ നിദ്ദാപടിബോധോ ഹോതീതി? ന, പഠമം മനോദ്വാരികജവനസ്സ ഉപ്പത്തിതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിദ്ദായന്തസ്സ ഹീ’’തിആദി. പലോഭേത്വാ സച്ചസുപിനേന.

അബ്യാകതോയേവ ആവജ്ജനമത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോതി വദന്തി. ഏവം വദന്തേഹി മനോദ്വാരേപി ആവജ്ജനം ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതീതി അധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തസ്സാ ഏവ വസേനാതി തസ്സാ വസേന ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥു ഹോതീതി ച, വേദിതബ്ബന്തി ച യോജനാ കാതബ്ബാ.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൨.) ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൭. അത്ഥ-സദ്ദോ അഞ്ഞത്ര സഭാവം ഗഹേത്വാ അധികരണേസു പവത്തമാനോ അധികരണവസേന ലിങ്ഗപരിവത്തിം ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായേന ജാപിതാ ച സാ അത്ഥാ ചാതി ജാപിതത്ഥാതി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൩.) തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൮. പഞ്ഞാപരിണാമിതേസൂതി പഞ്ഞായ പരിപാചിതേസു. ‘‘യോഗവിഹിതേസൂതി ഇദഞ്ച വിസയവിസേസനമത്തമേവ, തസ്മാ യാനി പഞ്ഞായ വിഹിതാനി അഹേസും ഹോന്തി ഭവിസ്സന്തി ച, സബ്ബാനി താനി യോഗവിഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. സിക്ഖിത്വാ കാതബ്ബം സിപ്പം, ഇതരം കമ്മം. അയമേതേസം വിസേസോ. വഡ്ഢകീകമ്മന്തി ച അസിക്ഖിത്വാപി കാതബ്ബം ഥൂലകമ്മം ‘‘കമ്മ’’ന്തി ദട്ഠബ്ബം, പഞ്ഞാ ഏവ വാ തത്ഥ തത്ഥ ‘‘കമ്മം സിപ്പ’’ന്തി ച വേദിതബ്ബാ. നാഗമണ്ഡലം നാമ മണ്ഡലം കത്വാ സപ്പേ വിജ്ജായ പക്കോസിത്വാ ബലിം ദത്വാ വിസാപനയനം. പരിത്തം രക്ഖാ, യേന ‘‘ഫൂ’’തി മുഖവാതം ദത്വാ വിസം അപനയന്തി, സോ ഉണ്ണനാഭിആദിമന്തോ ഫുധമനകമന്തോ. ‘‘അ ആ’’തിആദികാ മാതികാ ‘‘ക കാ’’തിആദികോ തപ്പഭേദോ ച ലേഖാ.

കുസലം ധമ്മം സകം, ഇതരം നോസകം. ചതുന്നം സച്ചാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനം തപ്പടിവേധപച്ചയഭാവേന അനുലോമനം ദട്ഠബ്ബം. പുബ്ബേ ‘‘യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസൂ’’തിആദിനാ പഞ്ഞാ വുത്താ, പുന തസ്സാ വേവചനവസേന ‘‘അനുലോമികം ഖന്തി’’ന്തിആദി വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘അനു…പേ… പഞ്ഞാവേവചനാനീ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച ഏവരൂപിന്തി യഥാവുത്തകമ്മായതനാദിവിസയം കമ്മസ്സകതസച്ചാനുലോമികസഭാവം അനിച്ചാദിപവത്തിആകാരഞ്ചാതി അത്ഥോ. യഥാവുത്താ ച ഭൂമിസഭാവപവത്തിആകാരനിദ്ദേസാ ഖന്തിആദീഹി യോജേതബ്ബാ. യസ്സാ പഞ്ഞായ ധമ്മാ നിജ്ഝാനപജാനനകിച്ചസങ്ഖാതം ഓലോകനം ഖമന്തി അവിപരീതസഭാവത്താ, സാ പഞ്ഞാ ധമ്മാനം നിജ്ഝാനക്ഖമനം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തീതി അത്ഥോ.

൭൬൯. അസംവരം മുഞ്ചതീതി സമാദാനസമ്പത്തവിരതിസമ്പയുത്തചേതനാ ‘‘സീലം പൂരേന്തസ്സ മുഞ്ചചേതനാ’’തി വുത്താ. പുബ്ബാപരപഞ്ഞായ ച ദാനസീലമയതാവചനതോ മുഞ്ചഅപരചേതനാവസേന ‘‘ആരബ്ഭാ’’തി, പുബ്ബചേതനാവസേന ‘‘അധികിച്ചാ’’തി ച വത്തും യുത്തന്തി ‘‘അധികിച്ചാ’’തിപി പാഠോ യുജ്ജതി.

൭൭൦. പഞ്ചസീലദസസീലാനി വിഞ്ഞാണസ്സ ജാതിയാ ച പച്ചയഭൂതേസു സങ്ഖാരഭവേസു അന്തോഗധാനീതി ‘‘ഉപ്പാദാ വാ’’തിആദികായ ധമ്മട്ഠിതിപാളിയാ സങ്ഗഹിതാനി. ഭവനിബ്ബത്തകസീലസ്സ പഞ്ഞാപനം സതിപി സവനേ ന തഥാഗതദേസനായത്തന്തി ഭിക്ഖുആദീനമ്പി തം വുത്തം.

അധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞാതി അധിപഞ്ഞായ അന്തോഗധാ പഞ്ഞാ. അഥ വാ അധിപഞ്ഞാനിബ്ബത്തേസു, തദധിട്ഠാനേസു വാ ധമ്മേസു അധിപഞ്ഞാ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, തത്ഥ പഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞാ.

൭൭൧. അപായുപ്പാദനകുസലതാ അപായകോസല്ലം സിയാതി മഞ്ഞമാനോ പുച്ഛതി ‘‘അപായകോസല്ലം കഥം പഞ്ഞാ നാമ ജാതാ’’തി. തം പന പരസ്സ അധിപ്പായം നിവത്തേന്തോ ‘‘പഞ്ഞവായേവ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്രുപായാതി തത്ര തത്ര ഉപായഭൂതാ. ഠാനേ ഉപ്പത്തി ഏതസ്സാതി ഠാനുപ്പത്തിയം. കിം തം? കാരണജാനനം, ഭയാദീനം ഉപ്പത്തിക്ഖണേ തസ്മിംയേവ ഠാനേ ലഹുഉപ്പജ്ജനകന്തി വുത്തം ഹോതി.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൪.) ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൯൩. ന പരിതസ്സതീതി ‘‘അപി നാമ മേ തണ്ഡുലാദീനി സിയു’’ന്തി ന പത്ഥേതി, തദഭാവേന വാ ന ഉത്തസതി.

൭൯൬. അപരപ്പച്ചയേതി പരേന നപത്തിയായിതബ്ബേ. ധമ്മേ ഞാണന്തി സച്ചവിസയം ഞാണം. അരിയസച്ചേസു ഹി ധമ്മ-സദ്ദോ തേസം അവിപരീതസഭാവത്താതി. സങ്ഖതപവരോ വാ അരിയമഗ്ഗോ തസ്സ ച ഫലം ധമ്മോ, തത്ഥ പഞ്ഞാ തംസഹഗതാ ധമ്മേ ഞാണം. ന അഞ്ഞഞാണുപ്പാദനം നയനയനം, ഞാണസ്സേവ പന പവത്തിവിസേസോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ കിച്ച’’ന്തി. ഏത്ഥ ച ഇമിനാ ധമ്മേനാതി മഗ്ഗഞാണേനാതി വുത്തം, ദുവിധമ്പി പന മഗ്ഗഫലഞാണം പച്ചവേക്ഖണായ ച മൂലം, കാരണഞ്ച നയനയനസ്സാതി ദുവിധേനപി തേന ധമ്മേനാതി ന ന യുജ്ജതി, തഥാ ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാതത്താ, മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതസ്സ ച ധമ്മസ്സ സച്ചപടിവേധസമ്പയോഗം ഗതത്താ നയനം ഹോതീതി തേന ഇമിനാ ധമ്മേന ഞാണവിസയഭാവേന, ഞാണസമ്പയോഗേന വാ ഞാതേനാതി ച അത്ഥോ ന ന യുജ്ജതി.

യദിപി സബ്ബേന സബ്ബം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം ദുക്ഖം അഭിജാനന്തി, തഥാപി പച്ചുപ്പന്നേ സസന്തതിപരിയാപന്നേ സവിസേസേ അഭിനിവേസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന തഞ്ഞേവ ഇമ’’ന്തി. ദിട്ഠേന അദിട്ഠേന നയതോ നയനഞാണം, അദിട്ഠസ്സ ദിട്ഠതായ കാരണഭൂതത്താ കാരണഞാണം, അനുരൂപത്ഥവാചകോ വാ കാരണ-സദ്ദോതി ധമ്മേ ഞാണസ്സ അനുരൂപഞാണന്തി അത്ഥോ.

സമ്മുതിമ്ഹി ഞാണന്തി ധമ്മേ ഞാണാദീനം വിയ സാതിസയസ്സ പടിവേധകിച്ചസ്സ അഭാവാ വിസയോഭാസനമത്തജാനനസാമഞ്ഞേന ഞാണന്തി സമ്മതേസു അന്തോഗധന്തി അത്ഥോ. സമ്മുതിവസേന വാ പവത്തം സമ്മുതിമ്ഹി ഞാണം, അവസേസം പന ഇതരഞാണത്തയവിസഭാഗം ഞാണം തബ്ബിസഭാഗസാമഞ്ഞേന സമ്മുതിഞാണമ്ഹി പവിട്ഠത്താ സമ്മുതിഞാണം നാമ ഹോതീതി.

൭൯൭. കിലേസമൂലകേ ചാതി നീവരണമൂലകേ ച കാമഭവധമ്മേ.

൭൯൮. സാ ഹിസ്സാതി ഏത്ഥ അസ്സാതി യോ ‘‘കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതീ’’തി ഏവം വുത്തോ, അസ്സ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിസ്സാതി അത്ഥോ. സ്വേവാതി ഏതേന കാമേസു വീതരാഗഭാവനാവത്ഥസ്സേവ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിസ്സ ഗഹണേ പവത്തേ തസ്സ തതോ പരം അവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കാമേസു വീതരാഗോ സമാനോ’’തി വുത്തം. ചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞാ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞാഭാവപ്പത്തിയാ തം പടിവിജ്ഝതി നാമ, ഇതരാ തദുപനിസ്സയത്താ. യഥാനുരൂപം വാ ആസവക്ഖയഭാവതോ, ഫലേ വാ ആസവക്ഖയേ സതി യഥാനുരൂപം തംനിബ്ബത്തനതോ ചതൂസുപി മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ ഛട്ഠം അഭിഞ്ഞം പടിവിജ്ഝതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

൭൯൯. കാമസഹഗതാതി വത്ഥുകാമാരമ്മണാ. ചോദേന്തീതി കാമാഭിമുഖം തന്നിന്നം കരോന്തീതി അത്ഥോ. തദനുധമ്മതാതി തദനുധമ്മാ ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. താ-സദ്ദസ്സ അപുബ്ബത്ഥാഭാവതോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘തദനുരൂപസഭാവാ’’തി. നികന്തിം, നികന്തിസഹഗതചിത്തുപ്പാദം വാ ‘‘മിച്ഛാസതീ’’തി വദതി. ‘‘അഹോ വത മേ അവിതക്കം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി അവിതക്കാരമ്മണാ അവിതക്കസഹഗതാ.

൮൦൧. അധിഗമഭാവേന അഭിമുഖം ജാനന്തസ്സ അഭിജാനന്തസ്സ, അഭിവിസിട്ഠേന വാ ഞാണേന ജാനന്തസ്സ, അനാരമ്മണഭൂതഞ്ച തം ഠാനം പാകടം കരോന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

൮൦൨. വസിതാപഞ്ചകരഹിതം ഝാനം അപ്പഗുണം. ഏത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ ചത്താരി ആരമ്മണാനീതി പഞ്ഞായ പടിപദാരമ്മണുദ്ദേസേന പഞ്ഞാ ഏവ ഉദ്ദിട്ഠാതി സാ ഏവ വിഭത്താതി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൫.) പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൪. പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധീതി സമാധിഅങ്ഗഭാവേന പഞ്ഞാ ഉദ്ദിട്ഠാതി. പീതിഫരണതാദിവചനേന ഹി തമേവ വിഭജതി, ‘‘സോ ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൪൨൭) നയേന പീതിയാ സുഖസ്സ ച ഫരണം വേദിതബ്ബം. പീതിഫരണതാസുഖഫരണതാഹി ആരമ്മണേ ഠത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പാദനതോ ‘‘പാദാ വിയാ’’തി താ വുത്താ.

ദുതിയപഞ്ചകേ ച ‘‘പഞ്ചഞാണികോ’’തി സമാധിമുഖേന പഞ്ചഞാണാനേവ ഉദ്ദിട്ഠാനി നിദ്ദിട്ഠാനി ചാതി ദട്ഠബ്ബാനി. ലോകിയസമാധിസ്സ പച്ചനീകാനി നീവരണപഠമജ്ഝാനനികന്തിആദീനി നിഗ്ഗഹേതബ്ബാനി. അഞ്ഞേ കിലേസാ വാരേതബ്ബാ, ഇമസ്സ പന അരഹത്തസമാധിസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബകിലേസത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബം വാരേതബ്ബഞ്ച അത്ഥീതി മഗ്ഗാനന്തരം സമാപത്തിക്ഖണേ ച അപ്പയോഗേനേവ അധിഗതത്താ ച ഠപിതത്താ ച, അപരിഹാനിവസേന ഠപിതത്താ വാ ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ. സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താതി ഏതേന അപ്പവത്തമാനായപി സതിയാ സതിബഹുലതായ സതോ ഏവ നാമാതി ദസ്സേതി. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാതി ഏതേന പരിച്ഛിന്ദനസതിയാ സതോതി.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൬.) ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൫. വിസുദ്ധിഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദൂര…പേ… രമ്മണായാ’’തി ആഹ. സോതധാതുവിസുദ്ധീതി ച ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ വുത്താതി തത്ഥ ഞാണം സോതധാതുവിസുദ്ധിയാ ഞാണം. ‘‘ചേതോപരിയഞാണ’’ന്തി ഇദമേവ അത്ഥവസേന ‘‘പരചിത്തേ ഞാണ’’ന്തി ഉദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചുതൂപപാതഞാണസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേകദേസത്താ ‘‘വണ്ണധാതുആരമ്മണാ’’തി വുത്തം. മുദ്ധപ്പത്തേന ചുതൂപപാതഞാണസങ്ഖാതേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന സബ്ബം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൭.) സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൬. തദേവ ഞാണന്തി ഛബ്ബിധമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണം വിപസ്സനാരമ്മണഭാവേന സഹ ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ധമ്മട്ഠിതിഞാണേനാതി ഛപി ഞാണാനി സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തേന ഞാണേന. ഖയധമ്മന്തിആദിനാ ഹി പകാരേന പവത്തഞാണസ്സ ദസ്സനം, ഞാണവിപസ്സനാദസ്സനതോ വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനമത്തമേവാതി ന തം അങ്ഗന്തി അധിപ്പായോ. പാളിയം പന സബ്ബത്ഥ ഞാണവചനേന അങ്ഗാനം വുത്തത്താ നിരോധധമ്മന്തി ഞാണന്തി ഇതി-സദ്ദേന പകാസേത്വാ വുത്തം വിപസ്സനാഞാണം സത്തമം ഞാണന്തി അയമത്ഥോ ദിസ്സതി. ന ഹി യമ്പി തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഞാണന്തി സമ്ബന്ധോ ഹോതി തംഞാണഗ്ഗഹണേ ഏതസ്മിം ഞാണഭാവദസ്സനസ്സ അനധിപ്പേതത്താ, ‘‘ഖയധമ്മം…പേ… നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഏതേസം സമ്ബന്ധാഭാവപ്പസങ്ഗതോ ചാതി.

സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൮.) അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൮. വിഹാരിതബ്ബട്ഠേനാതി പച്ചനീകധമ്മേ, ദുക്ഖം വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തേതബ്ബട്ഠേന.

അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

(൧൦.) ദസകനിദ്ദേസോ

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൯. അവിജ്ജമാനം ഠാനം അട്ഠാനം, നത്ഥി ഠാനന്തി വാ അട്ഠാനം. ഏസ ‘‘അനവകാസോ’’തി ഏത്ഥാപി നയോ. തദത്ഥനിഗമനമത്തമേവ ഹി ‘‘നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനന്തി. അസുഖേ സുഖന്തി ദിട്ഠിവിപല്ലാസോവ ഇധ സുഖതോ ഉപഗമനസ്സ ഠാനന്തി അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകന്ത…പേ… അത്തദിട്ഠിവസേനാ’’തി പധാനദിട്ഠിമാഹ. ഭേദാനുരൂപസ്സ സാവനം അനുസ്സാവനം, ഭേദാനുരൂപേന വാ വചനേന വിഞ്ഞാപനം.

ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ ച സോ ഏവ ഏകകമ്മനിബ്ബത്തിതോ ഭവങ്ഗപ്പബന്ധോ ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധോ ച, നാഞ്ഞോതി ആഹ ‘‘അപി പരിവത്തലിങ്ഗ’’ന്തി. അയം പഞ്ഹോതി ഞാപനിച്ഛാനിബ്ബത്താ കഥാ.

സങ്ഗാമചതുക്കം സപത്തവസേന യോജേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥ ച പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തം അപ്പമാണം, വധകചിത്തം പന തദാരമ്മണഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം ആനന്തരിയാനാനന്തരിയഭാവേ പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുഥുജ്ജനസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതി. കസ്മാ? യഥാ വധകചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധവിച്ഛേദനവസേന ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, ന ഏവം ചാഗചേതനാ. സാ ഹി ചജിതബ്ബം ആരമ്മണം കത്വാ ചജനമത്തമേവ ഹോതി, അഞ്ഞസകകരണഞ്ച തസ്സ ചജനം, തസ്മാ യസ്സ തം സകം കതം, തസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി.

സണ്ഠ…പേ… കപ്പവിനാസേയേവ മുച്ചതീതി ഇദം കപ്പട്ഠകഥായ ന സമേതി. തത്ഥ ഹി അട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭) വുത്തം ‘‘ആപായികോതി ഇദം സുത്തം യം സോ ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം തിട്ഠേയ്യ, തം ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. കപ്പവിനാസേയേവാതി പന ആയുകപ്പവിനാസേയേവാതി അത്ഥേ സതി നത്ഥി വിരോധോ. ഏത്ഥ ച സണ്ഠഹന്തേതി ഇദം സ്വേ വിനസ്സിസ്സതീതി വിയ അഭൂതപരികപ്പവസേന വുത്തം. ഏകദിവസമേവ പച്ചതി തതോ പരം കപ്പാഭാവേന ആയുകപ്പസ്സപി അഭാവതോതി അവിരോധതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

പകതത്തോതി അനുക്ഖിത്തോ. സമാനസംവാസകോതി അപാരാജികോ.

കിം പന തന്തി യോ സോ ‘‘നിയതോ’’തി വുത്തോ, തം കിം നിയമേതീതി അത്ഥോ. തസ്സേവ പന യഥാപുച്ഛിതസ്സ നിയതസ്സ മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതധമ്മാനം വിയ സഭാവതോ വിജ്ജമാനതം യഥാപുച്ഛിതഞ്ച നിയാമകഹേതും പടിസേധേത്വാ യേന ‘‘നിയതോ’’തി ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമാദികോ’’തി ച വുച്ചതി, തം യഥാധിപ്പേതകാരണം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ജാതസ്സ കുമാരസ്സ വിയ അരിയായ ജാതിയാ ജാതസ്സ നാമമത്തമേതം നിയതസത്തക്ഖത്തുപരമാദികം, നിയതാനിയതഭേദം നാമന്തി അത്ഥോ. യദി പുബ്ബഹേതു നിയാമകോ, സോതാപന്നോ ച നിയതോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗതോ ഉദ്ധം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപനിസ്സയഭാവതോ പുബ്ബഹേതുകിച്ചം, തതോ പുബ്ബേ പന പുബ്ബഹേതുകിച്ചം നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയാഭാവോ ആപജ്ജതി. യദി ഹി തസ്സപി പുബ്ബഹേതു ഉപനിസ്സയോ സിയാ, സോ ച നിയാമകോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ ഏവ നിയതോ സിയാ, തഞ്ച അനിട്ഠം, തസ്മാസ്സ പുബ്ബഹേതുനാ അഹേതുകതാ ആപന്നാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ഇച്ചസ്സ അഹേതു അപ്പച്ചയാ നിബ്ബത്തിം പാപുണാതീ’’തി.

പടിലദ്ധമഗ്ഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, തേനേവ സത്തക്ഖത്തുപരമാദിനിയമേ സതി സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തനകസ്സ ദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതാ കിലേസാ തേനേവ ഖീണാതി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അകിച്ചകാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യദി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ സത്തക്ഖത്തുപരമാദികം നിയമേന്തി, തതോ ച അഞ്ഞോ സോതാപന്നോ നത്ഥീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അകിച്ചകതാ നിപ്പയോജനതാ ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. അഥ സക്കായദിട്ഠാദിപ്പഹാനം ദസ്സനകിച്ചം, തേസം പഹാനേന സത്തക്ഖത്തുപരമാദിതായ ഭവിതബ്ബം. സാ ചുപരിമഗ്ഗേഹി ഏവ ഹോതീതി സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തിതോ തേന വിനാ വുട്ഠാനേ സക്കായദിട്ഠാദിപ്പഹാനേന ച തേന വിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പഠമമഗ്ഗേന ച അനുപ്പജ്ജിത്വാവ കിലേസാ ഖേപേതബ്ബാ ഹോന്തീ’’തി. ന അഞ്ഞോ കോചി നിയമേതീതി നാമകരണനിമിത്തതോ വിപസ്സനാതോ അഞ്ഞോ കോചി നിയാമകോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി ച നാമകരണനിമിത്തതംയേവ സന്ധായ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഇതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഗഹിതനാമമത്തമേവ ത’’ന്തി.

ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദിം (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫) ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭഗവതാ സമസമാ സമ്ബോധിയന്തി ഏവം പുട്ഠാഹം, ഭന്തേ, നോതി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൯) ഇമം സുത്തം ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധക്ഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ വുത്താനി സിക്ഖാപദാനി മാതികാ, തായ അന്തരഹിതായ നിദാനുദ്ദേസസങ്ഖാതേ പാതിമോക്ഖേ പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാകമ്മേസു ച സാസനം തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. പാതിമോക്ഖേ വാ അന്തോഗധാ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച തദുഭയാഭാവേ പാതിമോക്ഖാഭാവതോ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖേ, താസു ച സാസനം തിട്ഠതീതി വുത്തം. ഓസക്കിതം നാമാതി പച്ഛിമപടിവേധസീലഭേദദ്വയം ഏകതോ കത്വാ തതോ പരം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

താതി രസ്മിയോ. കാരുഞ്ഞന്തി പരിദേവനകാരുഞ്ഞം.

അനച്ഛരിയത്താതി ദ്വീസു ഉപ്പജ്ജമാനേസു അച്ഛരിയത്താഭാവദോസതോതി അത്ഥോ. വിവാദഭാവതോതി വിവാദാഭാവത്ഥം ദ്വേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

ഏകം ബുദ്ധം ധാരേതീതി ഏകബുദ്ധധാരണീ. ഏതേന ഏവംസഭാവാ ഏതേ ബുദ്ധഗുണാ, യേന ദുതിയബുദ്ധഗുണേ ധാരേതും അസമത്ഥാ അയം ലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. പച്ചയവിസേസനിപ്ഫന്നാനഞ്ഹി ധമ്മാനം സഭാവവിസേസോ ന സക്കാ ധാരേതുന്തി. സമം ഉദ്ധം പജ്ജതീതി സമുപാദികാ, ഉദകസ്സോപരി സമം ഗാമിനീതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നമ്പീതി ദ്വേപി, ദ്വിന്നമ്പി വാ സരീരഭാരം. ഛാദേന്തന്തി രോചയമാനം. സകിം ഭുത്തോവാതി ഏകമ്പി ആലോപം അജ്ഝോഹരിത്വാവ മരേയ്യാതി അത്ഥോ.

അതിധമ്മഭാരേനാതി ധമ്മേന നാമ പഥവീ തിട്ഠേയ്യ, സാ കിം തേനേവ ചലതീതി അധിപ്പായോ. പുന ഥേരോ ‘‘രതനം നാമ ലോകേ കുടുമ്ബം സന്ധാരേന്തം അഭിമതഞ്ച ലോകേന അത്തനോ ഗരുസഭാവതായ സകടഭങ്ഗസ്സ കാരണം അതിഭാരഭൂതം ദിട്ഠം. ഏവം ധമ്മോ ച ഹിതസുഖവിസേസേഹി തംസമങ്ഗിനം ധാരേന്തോ അഭിമതോ ച വിഞ്ഞൂഹി ഗമ്ഭീരാപ്പമേയ്യഭാവേന ഗരുസഭാവത്താ അതിഭാരഭൂതോ പഥവീചലനസ്സ കാരണം ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ’’തിആദിമാഹ. ഏകസ്സാതി ഏകസ്മാ, ഏകസ്സ വാ സകടസ്സ രതനം, തസ്മാ സകടതോ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഓസാരിതന്തി പവേസിതം ആഹടം വുത്തന്തി അത്ഥോ.

സഭാവപകതികാതി അകിത്തിമപകതികാതി അത്ഥോ. കാരണമഹന്തത്താതി മഹന്തേഹി പാരമിതാകാരണേഹി ബുദ്ധഗുണാനം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി. പഥവീആദയോ മഹന്താ അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏകേകാവ, ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി മഹന്തോ അത്തനോ വിസയേ ഏകോ ഏവ. കോ ച തസ്സ വിസയോ? യാവതകം ഞേയ്യം, ഏവം ആകാസോ വിയ അനന്തവിസയോ ഭഗവാ ഏകോ ഏവ ഹോതീതി വദന്തോ ലോകധാത്വന്തരേസുപി ദുതിയസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

പുബ്ബഭാഗേ ആയൂഹനവസേന ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ സന്നിട്ഠാനചേതനാവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ ച വേദിതബ്ബാ, സന്തതിഖണവസേന വാ. വിപാകാരഹന്തി ദുതിയഭവാദീസു വിപച്ചനപകതിതം സന്ധായ വദതി. ചലതീതി പരിവത്തതി. സുനഖേഹി വജനസീലോ സുനഖവാജികോ.

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൦. ഗതിതോ അഞ്ഞാ ഗതിസമ്പത്തി നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പന്നാ ഗതീ’’തി ആഹ. മഹാസുദസ്സനാദിസുരാജകാലോ പഠമകപ്പികാദിസുമനുസ്സകാലോ ച കാലസമ്പത്തി.

ഏകന്തം കുസലസ്സേവ ഓകാസോതി ഇദം യദിപി കോചി കായസുചരിതാദിപയോഗസമ്പത്തിയം ഠിതം ബാധേയ്യ, തം പന ബാധനം ബാധകസ്സേവ ഇസ്സാദിനിമിത്തേന വിപരീതഗ്ഗാഹേന ജാതം. സാ പയോഗസമ്പത്തി സഭാവതോ സുഖവിപാകസ്സേവ പച്ചയോ, ന ദുക്ഖവിപാകസ്സാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. മക്കടോ ഭത്തപുടം ബന്ധട്ഠാനേ മുഞ്ചിത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന ജാനാതി, യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഭിന്ദിത്വാ വിനാസേതി, ഏവം അനുപായഞ്ഞൂപി ഭോഗേ. സുസാനേ ഛഡ്ഡേത്വാതിആദിനാ ഘാതേത്വാ ഛഡ്ഡിതസ്സ വുട്ഠാനാഭാവോ വിയ അപായതോ വുട്ഠാനാഭാവോതി ദസ്സേതി.

‘‘പച്ചരീ’’തിപി ഉളുമ്പസ്സ നാമം, തേന ഏത്ഥ കതാ ‘‘മഹാപച്ചരീ’’തി വുച്ചതി. ഉദകേ മരണം ഥലേ മരണഞ്ച ഏകമേവാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു സക്കേന ‘‘സമുദ്ദാരക്ഖം കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി? സച്ചം വുത്തം, ജീവിതസ്സ ലഹുപരിവത്തിതം പകാസേന്തേഹി ഥേരേഹി ഏവം വുത്തം, ലഹുപരിവത്തിതായ ജീവിതഹേതു ന ഗമിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ ഉദകേതി നാഗദീപം സന്ധായ വുത്തം, ഥലേതി ജമ്ബുദീപം.

ഥേരോ ന ദേതീതി കഥമഹം ഏതേന ഞാതോ, കേനചി കിഞ്ചി ആചിക്ഖിതം സിയാതി സഞ്ഞായ ന അദാസി. തേനേവ ‘‘മയമ്പി ന ജാനാമാ’’തി വുത്തം. അപരസ്സാതി അപരസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തം ആദായ…പേ… ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസീതി യോജനാ. അനായതനേതി നിക്കാരണേ, അയുത്തേ വാ നസ്സനട്ഠാനേ. തുവം അത്താനം രക്ഖേയ്യാസി, മയം പന മഹല്ലകത്താ കിം രക്ഖിത്വാ കരിസ്സാമ, മഹല്ലകത്താ ഏവ ച രക്ഖിതും ന സക്ഖിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. അനാഗാമിത്താ വാ ഥേരോ അത്തനാ വത്തബ്ബം ജാനിത്വാ ഓവദതി.

സമ്മാപയോഗസ്സ ഗതമഗ്ഗോതി സമ്മാപയോഗേന നിപ്ഫാദിതത്താ തസ്സ സഞ്ജാനനകാരണന്തി അത്ഥോ.

ഭൂതമത്ഥം കത്വാ അഭൂതോപമം കഥയിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. മനുസ്സാതി ഭണ്ഡാഗാരികാദിനിയുത്താ മനുസ്സാ മഹന്തത്താ സമ്പടിച്ഛിതും നാസക്ഖിംസു.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൧. അഞ്ചിതാതി ഗതാ. പേച്ചാതി പുന, മരിത്വാതി വാ അത്ഥോ. ഉസ്സന്നത്താതി വിതക്കബഹുലതായ ഉസ്സന്നത്താതി വദന്തി, സൂരതാദീഹി വാ ഉസ്സന്നത്താ. ദിബ്ബന്തീതി കീളന്തി.

സഞ്ജീവകാളസുത്തസങ്ഘാതരോരുവമഹാരോരുവതാപനമഹാതാപനഅവീചിയോ അട്ഠ മഹാനിരയാ. ഏകേകസ്സ ചത്താരി ദ്വാരാനി, ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ചത്താരോ ചത്താരോ ഗൂഥനിരയാദയോതി ഏവം സോളസ ഉസ്സദനിരയേ വണ്ണയന്തി.

സക്കസുയാമാദയോ വിയ ജേട്ഠകദേവരാജാ. പജാപതിവരുണഈസാനാദയോ വിയ ദുതിയാദിട്ഠാനന്തരകാരകോ പരിചാരകോ ഹുത്വാ.

തതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൨. കപ്പോതി ദ്വേധാഭൂതഗ്ഗോ. ഏത്ഥ ച ബീജാദിധാതുനാനത്തവസേന ഖന്ധാദിധാതുനാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൩. അജ്ഝാസയധാതൂതി അജ്ഝാസയസഭാവോ. യഥാ ഗൂഥാദീനം ധാതുസഭാവോ ഏസോ, യം ഗൂഥാദീഹേവ സംസന്ദതി, ഏവം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയസ്സേവേസ സഭാവോ, യം ദുസ്സീലാദയോ ദുസ്സീലാദികേഹേവ സംസന്ദന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖൂപി ആഹംസൂതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹംസു. ആവുസോ ഇമേ മനുസ്സാ ‘‘യഥാസഭാഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വദന്താ അമ്ഹേ സഭാഗാസഭാഗേ വിദിത്വാ ഹീനജ്ഝാസയപണീതജ്ഝാസയതം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ധാതുസംയുത്തകമ്മേ ഉപനേന്തി തസ്സ പയോഗം ദട്ഠുകാമാതി അത്ഥോ, ഏവം സഭാഗവസേനേവ അജ്ഝാസയധാതുപരിച്ഛിന്ദനതോ അജ്ഝാസയധാതുസഭാഗവസേന നിയമേതീതി അധിപ്പായോ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ചരിതന്തി ഇധ ദുച്ചരിതം സുചരിതന്തി വുത്തം. അപ്പരജം അക്ഖം ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാതി അത്ഥോ വിഭാവിതോ, അപ്പരജം അക്ഖിമ്ഹി ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാതിപി സദ്ദത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഏത്ഥ ച ആസയജാനനാദിനാ യേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരോപരേഹി സത്താ കല്യാണപാപാസയാദികാ ഹോന്തി, തേസം ജാനനം വിഭാവേതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തആസയാനുസയഞാണാനം വിസും അസാധാരണതാ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തനാനാധിമുത്തികതാഞാണാനം വിസും ബലതാ ച സിദ്ധാ ഹോതി.

൮൧൫. യദരിയാതി യേ അരിയാ. ആവസിംസൂതി നിസ്സായ വസിംസു. കേ പന തേ? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഏകാരക്ഖോ ചതുരാപസ്സേനോ പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോ സമവയസട്ഠേസനോ അനാവിലസങ്കപ്പോ പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮; അ. നി. ൧൦.൧൯) ഏവം വുത്താ. ഏതേസു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനപച്ചേകസച്ചപനോദനഏസനാസമവയസജ്ജനാനി ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതി അധിവാസേതി പരിവജ്ജേതി വിനോദേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൬൮) വുത്തേസു അപസ്സേനേസു വിനോദനഞ്ച മഗ്ഗകിച്ചാനേവ, ഇതരേ ച മഗ്ഗേനേവ സമിജ്ഝന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏതഞ്ഹി സുത്തം…പേ… ദീപേതീ’’തി.

൮൧൬. ആരമ്മണസന്താനാനുസയനേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആരമ്മണാനുസയനേന അനുസേതി. ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാതി ഏതേന സമന്തതോ വേഠേത്വാ വിയ ഠിതഭാവേന അനുസയിതതം ദസ്സേതി. ഭവസ്സപി വത്ഥുകാമത്താ, രാഗവസേന വാ സമാനത്താ ‘‘ഭവരാഗാനുസയോ…പേ… സങ്ഗഹിതോ’’തി ആഹ.

൮൧൮. ‘‘പണീതാധിമുത്തികാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ, ഇതരേ മുദിന്ദ്രിയാ’’തി ഏവം ഇന്ദ്രിയവിസേസദസ്സനത്ഥമേവ അധിമുത്തിഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തി.

൮൧൯. പഹാനക്കമവസേനാതി ഏത്ഥ പഹാതബ്ബപജഹനക്കമോ പഹാനക്കമോതി ദട്ഠബ്ബോ, യസ്സ പഹാനേന ഭവിതബ്ബം, തം തേനേവ പഹാനേന പഠമം വുച്ചതി, തതോ അപ്പഹാതബ്ബന്തി അയം വാ പഹാനക്കമോ.

൮൨൦. മഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതാനി ഇന്ദ്രിയാനി ഉപനിസ്സയഇന്ദ്രിയാനി.

൮൨൬. നിബ്ബുതിഛന്ദരഹിതത്താ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ. യസ്മിം ഭവങ്ഗേ പവത്തമാനേ തംസന്തതിയം ലോകുത്തരം നിബ്ബത്തതി, തം തസ്സ പാദകം.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൨൮. നിദ്ദായിത്വാതി കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തോ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ പടിബുദ്ധോ സമാപത്തിം സമാപന്നോമ്ഹീതി അത്ഥോ. നീവരണാദീഹി വിസുദ്ധചിത്തസന്തതി ഏവ ചിത്തമഞ്ജൂസാ, സമാധി വാ, കമ്മട്ഠാനം വാ. ചിത്തം ഠപേതുന്തി സമാപത്തിചിത്തം ഠപേതും. സഞ്ഞാവേദയിതാനം അപഗമോ ഏവ അപഗമവിമോക്ഖോ.

സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനാനി ‘‘ഹാനഭാഗിയവിസേസഭാഗിയധമ്മാ’’തി ദസ്സിതാനി, തേഹി പന ഝാനാനം തംസഭാവതാ ധമ്മ-സദ്ദേന വുത്താ. പഗുണഭാവവോദാനം പഗുണവോദാനം. തദേവ പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമസ്സ പച്ചയത്താ ‘‘വുട്ഠാനം നാമാ’’തി വുത്തം. ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി ഇമായ വുട്ഠാനപാളിയാ അസങ്ഗഹിതത്താ നിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ‘‘പാളിമുത്തകവുട്ഠാനം നാമാ’’തി വുത്തം. യേ പന ‘‘നിരോധതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാന’’ന്തി പാളി നത്ഥീതി വദേയ്യും, തേ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) ഇമായ പാളിയാ പടിസേധേതബ്ബാ.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൩൧. രാഗാദീഹി ചേതസോ വിമുത്തിഭൂതോ സമാധി ചേതോവിമുത്തി. പഞ്ഞാവ വിമുത്തി പഞ്ഞാവിമുത്തി. കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവാതി കമ്മന്തരസ്സ വിപാകന്തരമേവാതി അത്ഥോ. ചേതനാചേതനാസമ്പയുത്തകധമ്മേ നിരയാദിനിബ്ബാനഗാമിനിപടിപദാഭൂതേ കമ്മന്തി ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘കമ്മപരിച്ഛേദമേവാ’’തി. അപ്പേതും ന സക്കോതി അട്ഠമനവമബലാനി വിയ, തംസദിസം ഇദ്ധിവിധഞാണം വിയ വികുബ്ബിതും. ഏതേന ദസബലസദിസതഞ്ച വാരേതി, ഝാനാദിഞാണം വിയ വാ അപ്പേതും വികുബ്ബിതുഞ്ച. യദിപി ഹി ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണഞാണം സത്തമബലന്തി തസ്സ സവിതക്കസവിചാരതാ വുത്താ, തഥാപി ഝാനാദീഹി വിനാ പച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥീതി ഝാനാദിസഹഗതം ഞാണം തദന്തോഗധം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഝാനാദികിച്ചം വിയ ന സബ്ബം ബലകിച്ചം കാതും സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതുഞ്ച ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം, ന പന കസ്സചി ബലസ്സ ഝാനഇദ്ധിഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ദസമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഞാണവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.