൪. സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦. ഹേട്ഠിമകോടിയാതി ഏത്ഥ ഭുമ്മനിദ്ദേസോവ. തത്ഥ ഹി പധാനം ദസ്സിതന്തി. യദി ഏവം ഉപരിമകോടിയാ തം ന ദസ്സിതന്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, ഉപരിമകോടിഗതഭാവേന വിനാ ഹേട്ഠിമകോടിഗതഭാവാഭാവതോ. ഹേട്ഠിമകോടി ഹി സബ്ബബ്യാപികാതി. ദുതിയേ കരണനിദ്ദേസോ, ഹേട്ഠിമകോടിയാ ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമേപി വാ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ’’തി യം വുത്തം, തഞ്ച പധാനസങ്ഖാരദസ്സനവസേനാതി സമ്ബന്ധകരണേന കരണനിദ്ദേസോവ. തംസമ്പയുത്താ സങ്ഖാരാതി ഏകൂനപഞ്ഞാസപ്പഭേദേ സങ്ഖാരേ ആഹ. ഗഹിതാവ ഹോന്തി തപ്പടിബദ്ധത്താ.

സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

സമുഗ്ഗമ-സദ്ദോ സഞ്ജാതിയം ആദിഉപ്പത്തിയം നിരുള്ഹോ. തംതംപച്ചയസമായോഗേ ഹി പുരിമഭവസങ്ഖാതാ പുരിമന്തതോ ഉദ്ധങ്ഗമനം സമുഗ്ഗമോ, സന്ധിയം വാ പടിസന്ധിയം ഉഗ്ഗമോ സമുഗ്ഗമോ. സോ പന യത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ സമുഗ്ഗച്ഛന്തി, തത്ഥേവ ദസ്സിതോ. ഏതേന നയേന അപരിപുണ്ണഖന്ധസമുഗ്ഗമോ ഏകവോകാരചതുവോകാരേസു സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. അഥ വാ യഥാധിഗതാനം പഞ്ചന്നമ്പി ഖന്ധാനം സഹ ഉഗ്ഗമോ ഉപ്പത്തി സമുഗ്ഗമോ. ഏതസ്മിം അത്ഥേ വികലുപ്പത്തി അസങ്ഗഹിതാ ഹോതി. ഹിമവന്തപ്പദേസേ ജാതിമന്തഏളകലോമം ജാതിഉണ്ണാ. സപ്പിമണ്ഡബിന്ദൂതി ഏവം ഏത്ഥാപി ബിന്ദു-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗന്തി ഏവംവണ്ണം ഏവംസണ്ഠാനഞ്ച. പടിഭജനം വാ പടിഭാഗോ, സദിസതാഭജനം സദിസതാപത്തീതി അത്ഥോ. ഏവംവിധോ വണ്ണപ്പടിഭാഗോ ഏതസ്സാതി ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗം.

സന്തതിസീസാനീതി സന്തതിമൂലാനി, സന്തതികോട്ഠാസാ വാ. അനേകിന്ദ്രിയസമാഹാരഭാവതോ ഹി പധാനങ്ഗം ‘‘സീസ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം വത്ഥുദസകാദികോട്ഠാസാ അനേകരൂപസമുദായഭൂതാ ‘‘സീസാനീ’’തി വുത്താനീതി.

പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തീതി ഗണനാപാരിപൂരിം സന്ധായ വുത്തം, ന തസ്സ തസ്സ ഖന്ധസ്സ പരിപുണ്ണതം. കമ്മസമുട്ഠാനപവേണിയാ വുത്തത്താ ‘‘ഉതുചിത്താഹാരജപവേണീ ച ഏത്തകം കാലം അതിക്കമിത്വാ ഹോതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബാ സിയാ, തം പന ‘‘പുബ്ബാപരതോ’’തി ഏത്ഥ വക്ഖതീതി അകഥേത്വാ കമ്മജപവേണീ ച ന സബ്ബാ വുത്താതി അവുത്തം ദസ്സേതും ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോ നാമ ദസ്സിതോ. ഏവം…പേ… പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തീതി പരിപുണ്ണായതനാനം വസേന നയോ ദസ്സിതോ, അപരിപുണ്ണായതനാനം പന കാമാവചരാനം രൂപാവചരാനം പരിഹീനായതനസ്സ വസേന സന്തതിസീസഹാനി വേദിതബ്ബാ.

പുബ്ബാപരതോതി അയം വിചാരണാ ന പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിയം, അഥ ഖോ തേസം രൂപസമുട്ഠാപനേതി ദട്ഠബ്ബാ. തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവം പനാ’’തിആദി. അപച്ഛാഅപുരേ ഉപ്പന്നേസൂതി ഏതേന സംസയകാരണം ദസ്സേതി. സഹുപ്പന്നേസു ഹി ഇദമേവ പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഇദം പച്ഛാതി അദസ്സിതം ന സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഏത്ഥ ച ‘‘പുബ്ബാപരതോ’’തി ഏതിസ്സാ വിചാരണായ വത്ഥുഭാവേന പടിസന്ധിയം ഉപ്പന്നാ പവത്താ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ. തത്ഥ ച നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോതി ‘‘രൂപം പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥേ ഭുമ്മനിദ്ദേസേ സതി രൂപസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനക്ഖണേ കമ്മസ്സപി രൂപസമുട്ഠാനം വദന്തീതി ഉഭയന്തി വത്തബ്ബം സിയാതി. രൂപാരൂപസന്തതിഞ്ച ഗഹേത്വാ അയം വിചാരണാ പവത്താതി ‘‘രൂപം പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏവ വിജ്ജമാനേ ഗഹേത്വാ വിചാരണായ കരിയമാനായ അരൂപസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനമേവ നത്ഥീതി പുബ്ബാപരസമുട്ഠാപനവിചാരണാവ ഇധ ന ഉപപജ്ജതീതി വത്തബ്ബം സിയാതി. വത്ഥു ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലം ഹോതീതി സബ്ബരൂപാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലതം സന്ധായ വുത്തം. തദാ ഹി തം പച്ഛാജാതപച്ചയരഹിതം ആഹാരാദീഹി ച അനുപത്ഥദ്ധന്തി ‘‘ദുബ്ബല’’ന്തി വുത്തം. കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താതി ഇദം സതിപി ഭവങ്ഗസ്സ കമ്മജഭാവേ സായം വിപാകസന്തതി പടിസന്ധിക്ഖണേ പുരിമഭവങ്ഗസമുട്ഠാപകതോ അഞ്ഞേന കമ്മുനാ ഖിത്താ വിയ അപ്പതിട്ഠിതാ, തതോ പരഞ്ച സമാനസന്തതിയം അനന്തരപച്ചയം പുരേജാതപച്ചയഞ്ച ലഭിത്വാ പതിട്ഠിതാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം.

പവേണീ ഘടിയതീതി ചക്ഖാദിവത്ഥുസന്തതി ഏകസ്മിം വിജ്ജമാനേ ഏവ അഞ്ഞസ്സ നിരോധുപ്പത്തിവസേന ഘടിയതി, ന ചുതിപടിസന്ധിനിസ്സയവത്ഥൂനം വിയ വിച്ഛേദപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. അങ്ഗതോതി ഝാനങ്ഗതോ. ഝാനങ്ഗാനി ഹി ചിത്തേന സഹ രൂപസമുട്ഠാപകാനി, തേസം അനുബലദായകാനി മഗ്ഗങ്ഗാദീനി തേസു വിജ്ജമാനേസു വിസേസരൂപപ്പവത്തിദസ്സനതോ. അഥ വാ യാനി ചിത്തങ്ഗാനി ചേതനാദീനി ചിത്തസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനേ അങ്ഗഭാവം സഹായഭാവം ഗച്ഛന്തി, തേസം ബലദായകേഹി ഝാനങ്ഗാദീഹി അപരിഹീനന്തി അത്ഥോ. തതോ പരിഹീനത്താ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തീതി. യോ പന വദേയ്യ ‘‘പടിസന്ധിചിത്തേന സഹജാതവത്ഥു തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ ച പുരേജാതന്തി കത്വാ പച്ചയവേകല്ലാഭാവതോ തസ്മിം ഖണദ്വയേ രൂപം സമുട്ഠാപേതൂ’’തി, തം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘യദി ഹി ചിത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസുപി തേസം ധമ്മാനം വത്ഥു പുരേജാതം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബമേവേതന്തി അനുജാനി, തത്ഥാപി ദോസം ദസ്സേതി. യദി തദാ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ, തവ മതേന പടിസന്ധിചിത്തമ്പി സമുട്ഠാപേയ്യ, തദാ പന രൂപുപ്പാദനമേവ നത്ഥി. യദാ ച രൂപുപ്പാദനം, തദാ ഉപ്പാദക്ഖണേ തവ മതേനപി പച്ചയവേകല്ലമേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ പുരേജാതനിസ്സയാഭാവതോ, തസ്മാ പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ഉപ്പാദക്ഖണേ അട്ഠ രൂപാനി ഗഹേത്വാ ഉട്ഠഹതി. കസ്മാ? അരൂപധമ്മാനം അനന്തരാദിപച്ചയവസേന സവേഗാനം പരിപുണ്ണബലാനമേവ ഉപ്പത്തിതോ.

അവിസയതായാതി അഗതപുബ്ബസ്സ ഗാമസ്സ ആഗന്തുകസ്സ അവിസയഭാവതോ. അപ്പഹുതതായാതി തത്ഥ തസ്സ അനിസ്സരഭാവതോ. ചിത്തസമുട്ഠാന…പേ… ഠിതാനീതി ഇദം യേഹാകാരേഹി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ചിത്തചേതസികാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തേഹി സബ്ബേഹി പടിസന്ധിയം ചിത്തചേതസികാ സമതിംസകമ്മജരൂപാനം യഥാസമ്ഭവം പച്ചയാ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം.

വട്ടമൂലന്തി തണ്ഹാ അവിജ്ജാ വുച്ചതി. ചുതിചിത്തേന ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം തതോ പുരിമതരേഹി ഉപ്പജ്ജമാനം വിയ ന ഭവന്തരേ ഉപ്പജ്ജതീതി വട്ടമൂലസ്സ വൂപസന്തത്താ അനുപ്പത്തി വിചാരേതബ്ബാ.

രൂപസ്സ നത്ഥിതായാതി രൂപാനം നിസ്സരണത്താ അരൂപസ്സ, വിരാഗവസേന പഹീനത്താ ഉപ്പാദേതബ്ബസ്സ അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. രൂപോകാസേ വാ രൂപം അത്ഥീതി കത്വാ രൂപപച്ചയാനം രൂപുപ്പാദനം ഹോതി, അരൂപം പന രൂപസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതീതി യസ്മിം രൂപേ സതി ചിത്തം അഞ്ഞം രൂപം ഉപ്പാദേയ്യ, തദേവ തത്ഥ നത്ഥീതി അത്ഥോ. പുരിമരൂപസ്സപി ഹി പച്ചയഭാവോ അത്ഥി പുത്തസ്സ പിതിസദിസതാദസ്സനതോതി.

ഉതു പന പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠാപനതോതി അധിപ്പായോ. ഉതു നാമ ചേസ ദന്ധനിരോധോതിആദി ഉതുസ്സ ഠാനക്ഖണേ ഉപ്പാദനേ കാരണദസ്സനത്ഥം അരൂപാനം ഉപ്പാദകാലദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തം. ദന്ധനിരോധത്താ ഹി സോ ഠിതിക്ഖണേ ബലവാതി തദാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, തസ്മിം ധരന്തേ ഏവ ഖിപ്പനിരോധത്താ സോളസസു ചിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു പടിസന്ധിഅനന്തരം ചിത്തം ഉതുനാ സമുട്ഠിതേ രൂപേ പുന സമുട്ഠാപേതീതി അധിപ്പായോ. തസ്മിം ധരന്തേ ഏവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏതേന പന വചനേന യദി ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാ ധരമാനക്ഖണേ ഏവ ഗഹിതാ, ‘‘സോളസചിത്തക്ഖണായുകം രൂപ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി, അഥുപ്പാദക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ നിരോധക്ഖണോവ ഗഹിതോ, ‘‘സത്തരസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി, സചേ നിരോധക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ ഉപ്പാദക്ഖണോ ഗഹിതോ, ‘‘അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി, യദി പന ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാ ധരമാനക്ഖണേ ന ഗഹിതാ, ‘‘അധികസത്തരസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി. യസ്മാ പന ‘‘തേസു പടിസന്ധിഅനന്തര’’ന്തി പടിസന്ധിപി തസ്സ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നേസു ഗഹിതാ, തസ്മാ ഉപ്പാദക്ഖണോ ധരമാനക്ഖണേ ഗഹിതോതി നിരോധക്ഖണേ അഗ്ഗഹിതേ അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ വക്ഖമാനാ, ഗഹിതേ വാ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഓജാ ഖരാതി സവത്ഥുകം ഓജം സന്ധായാഹ. സഭാവതോ സുഖുമായ ഹി ഓജായ വത്ഥുവസേന അത്ഥി ഓളാരികസുഖുമതാതി.

ചിത്തഞ്ചേവാതി ചിത്തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമതായ വുത്തം, തംസമ്പയുത്തകാപി പന രൂപസമുട്ഠാപകാ ഹോന്തീതി. യഥാഹ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧). ചിത്തന്തി വാ ചിത്തുപ്പാദം ഗണ്ഹാതി, ന കമ്മചേതനം വിയ ഏകധമ്മമേവ അവിജ്ജമാനം. കമ്മസമുട്ഠാനഞ്ച തംസമ്പയുത്തേഹിപി സമുട്ഠിതം ഹോതൂതി ചേ? ന, തേഹി സമുട്ഠിതഭാവസ്സ അവുത്തത്താ, അവചനഞ്ച തേസം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയഭാവാഭാവതോ.

അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോതി കാലപരിച്ഛേദതോ. തത്ഥ ‘‘സത്തരസ ചിത്തക്ഖണാ രൂപസ്സ അദ്ധാ, രൂപസ്സ സത്തരസമോ ഭാഗോ അരൂപസ്സാ’’തി ഏസോ അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ അധിപ്പേതോ. പടിസന്ധിക്ഖണേതി ഇദം നയദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം തതോ പരമ്പി രൂപാരൂപാനം സഹുപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ, ന പനേതം പടിസന്ധിക്ഖണേ അസഹുപ്പത്തിഅഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസുപി രൂപുപ്പത്തിം സയമേവ വക്ഖതീതി. ഫലപ്പത്തനിദസ്സനേന ച രൂപാരൂപാനം അസമാനകാലതം നിദസ്സേതി, ന സഹുപ്പാദം തദത്ഥം അനാരദ്ധത്താ. സഹുപ്പാദേന പന അസമാനകാലതാ സുഖദീപനാ ഹോതീതി തംദീപനത്ഥമേവ സഹുപ്പാദഗ്ഗഹണം.

യദി ഏവം രൂപാരൂപാനം അസമാനദ്ധത്താ അരൂപം ഓഹായ രൂപസ്സ പവത്തി ആപജ്ജതീതി ഏതസ്സാ നിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഏകപ്പമാണാവാതി നിരന്തരം പവത്തമാനേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു നിച്ഛിദ്ദേസു അരൂപരഹിതം രൂപം, രൂപരഹിതം വാ അരൂപം നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. അയഞ്ച കഥാ പഞ്ചവോകാരേ കമ്മജരൂപപ്പവത്തിം നിബ്ബാനപടിഭാഗനിരോധസമാപത്തിരഹിതം സന്ധായ കതാതി ദട്ഠബ്ബാ. പദേ പദന്തി അത്തനോ പദേ ഏവ പദം നിക്ഖിപന്തോ വിയ ലഹും ലഹും അക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. അനോഹായാതി യാവ ചുതി, താവ അവിജഹിത്വാ, ചുതിക്ഖണേ പന സഹേവ നിരുജ്ഝന്തീതി. യസ്മിഞ്ചദ്ധാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോഹായ പവത്തി, സോ ച പടിസന്ധിചുതിപരിച്ഛിന്നോ ഉക്കംസതോ ഏതേസം അദ്ധാതി. ഏവന്തി ഏതേന പുബ്ബേ വുത്തം അവകംസതോ അദ്ധാപകാരം ഇമഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോതി ഏതം ദ്വയമപി സഹ ഗഹേത്വാ രൂപാരൂപാനം ‘‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ’’തി ഏകോ ദട്ഠബ്ബാകാരോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം ഇതോ പരേസുപി. പച്ഛിമകമ്മജം ഠപേത്വാതി തസ്സ ചുതിചിത്തേന സഹ നിരുജ്ഝനതോ നാനാനിരോധോ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തന്തി വദന്തി. തസ്സ പന ഏകുപ്പാദോപി നത്ഥി ഹേട്ഠാ സോളസകേ പച്ഛിമസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പത്തിവചനതോ. യദി പന യസ്സ ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധാ ദ്വേപി ന സന്തി, തം ഠപേതബ്ബം. സബ്ബമ്പി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഠപേതബ്ബം സിയാ, പച്ഛിമകമ്മജസ്സ പന ഉപ്പത്തിതോ പരതോ ചിത്തേസു പവത്തമാനേസു കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ വജ്ജേതബ്ബം ഗഹേതബ്ബഞ്ച തദാ നത്ഥീതി ‘‘പച്ഛിമകമ്മജം ഠപേത്വാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തതോ പുബ്ബേ പന അട്ഠചത്താലീസകമ്മജരൂപപവേണീ അത്ഥീതി തത്ഥ യം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, തം അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതി ‘‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധ’’ന്തി ഗഹേത്വാ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ഉപ്പന്നരൂപാനി വജ്ജേത്വാ ഏവം ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ വേദിതബ്ബാതി യോജനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തഞ്ഹി രൂപം അരൂപേന, അരൂപഞ്ച തേന ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധന്തി. തത്ഥ സങ്ഖലികസ്സ വിയ സമ്ബന്ധോ പവേണീതി കത്വാ അട്ഠചത്താലീസകമ്മജിയവചനം കതം, അഞ്ഞഥാ ഏകൂനപഞ്ഞാസകമ്മജിയവചനം കത്തബ്ബം സിയാ.

നാനുപ്പാദ…പേ… പച്ഛിമകമ്മജേന ദീപേതബ്ബാതി തേന സുദീപനത്താ വുത്തം. ഏതേന ഹി നയേന സക്കാ തതോ പുബ്ബേപി ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നരൂപം അഞ്ഞസ്സപി ഭങ്ഗക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝതീതി തം അരൂപേന, അരൂപഞ്ച തേന നാനുപ്പാദം ഏകനിരോധന്തി വിഞ്ഞാതുന്തി. ഉഭയത്ഥാപി പന അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേ, തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതിക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝനകം അരൂപഞ്ച ന സങ്ഗഹിതം, തം ‘‘നാനുപ്പാദതോ നാനാനിരോധതോ’’തി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. ചതുസന്തതികരൂപേന ഹി നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതാദീപനാ ഏത്ഥ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ ദസ്സിതത്താ അദസ്സിതസ്സ വസേന നയദസ്സനം ഹോതീതി. സമതിംസകമ്മജരൂപേസു ഏവ ഠിതസ്സപി ഗബ്ഭേ ഗതസ്സ മരണം അത്ഥീതി തേസം ഏവ വസേന പച്ഛിമകമ്പി യോജിതം. അമരാ നാമ ഭവേയ്യും, കസ്മാ? യഥാ ഛന്നം വത്ഥൂനം പവത്തി, ഏവം തദുപ്പാദകകമ്മേനേവ ഭവങ്ഗാദീനഞ്ച തബ്ബത്ഥുകാനം പവത്തിയാ ഭവിതബ്ബന്തി. ന ഹി തം കാരണം അത്ഥി, യേന തം കമ്മജേസു ഏകച്ചം പവത്തേയ്യ, ഏകച്ചം ന പവത്തേയ്യാതി. തസ്മാ ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണാദീനം ജീവിതസങ്ഖാരാനം അനൂനത്താ വുത്തം ‘‘അമരാ നാമ ഭവേയ്യു’’ന്തി.

‘‘ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതി, ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേ, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഇദം അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. അത്തനോ പനാധിപ്പായം ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നിരോധക്ഖണേ, ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നഞ്ച ഉപ്പാദക്ഖണേ, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഠിതിക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതി ദീപേതിയേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ ‘‘തം പന സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) വുത്തം. ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി, കസ്മാ? ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസ്സപി സമാനായുകതായ ഭവിതബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. യഥാ പന ഏതേഹി യോജിതം, തഥാ രൂപസ്സ ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതാ നാനുപ്പാദേകനിരോധതാ ച നത്ഥിയേവ.

യാ പന ഏതേഹി രൂപസ്സ സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ വുത്താ, യാ ച അട്ഠകഥായം തതിയഭാഗാധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ, സാ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം പടിസന്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്താവതാ ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, തഥാ പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, അഥാവസേസപഞ്ചചിത്തഏകചിത്തക്ഖണായുകേ തസ്മിം യേവാരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ദസ്സിതേന സോളസചിത്തക്ഖണായുകഭാവേന വിരുജ്ഝതി. ന ഹി സക്കാ ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഏവ രൂപം ആപാഥമാഗച്ഛതീ’’തി വത്തും. തഥാ ഹി സതി ന രൂപസ്സ ഏകാദസ വാ പഞ്ചദസേവ വാ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അഥ ഖോ അതിരേകഏകാദസപഞ്ചദസചിത്തക്ഖണാ. തസ്മാ യദിപി പഞ്ചദ്വാരേ ഠിതിപ്പത്തമേവ രൂപം പസാദം ഘട്ടേതീതി യുജ്ജേയ്യ, മനോദ്വാരേ പന ഉപ്പാദക്ഖണേപി ആപാഥമാഗച്ഛതീതി ഇച്ഛിതബ്ബമേതം. ന ഹി മനോദ്വാരേ അതീതാദീസു കിഞ്ചി ആപാഥം നാഗച്ഛതീതി. മനോദ്വാരേ ച ഏവം വുത്തം ‘‘ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അഥാവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭).

യോ ചേത്ഥ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണോ വുത്തോ, സോ ച അത്ഥി നത്ഥീതി വിചാരേതബ്ബോ. ചിത്തയമകേ (യമ. ൨.ചിത്തയമക.൧൦൨) ഹി ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാനന്തി? ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, നോ ച ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചാ’’തി. തഥാ ‘‘നുപ്പജ്ജമാനം നുപ്പന്നന്തി? ഭങ്ഗക്ഖണേ നുപ്പജ്ജമാനം, നോ ച നുപ്പന്ന’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചാ’’തി. ഏവം ‘‘ന നിരുദ്ധം ന നിരുജ്ഝമാനം, ന നിരുജ്ഝമാനം ന നിരുദ്ധ’’ന്തി ഏതേസം പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനേ ‘‘ഉപ്പാദക്ഖണേ അനാഗതഞ്ചാ’’തി വത്വാ ‘‘ഠിതിക്ഖണേ’’തി അവചനം, അതിക്കന്തകാലവാരേ ച ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഠിതിക്ഖണേ’’തി അവചനം ഠിതിക്ഖണാഭാവം ചിത്തസ്സ ദീപേതി. സുത്തേസുപി ഹി ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി തസ്സേവ (സം. നി. ൩.൩൮; അ. നി. ൩.൪൭) ഏകസ്സ അഞ്ഞഥത്താഭാവതോ ‘‘യസ്സാ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി, സാ സന്തതിഠിതീ’’തി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി, വിജ്ജമാനം വാ ഖണദ്വയസമങ്ഗിം ഠിതന്തി.

യോ ചേത്ഥ ചിത്തനിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദോ വുത്തോ, സോ ച വിചാരേതബ്ബോ ‘‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോതി വുത്ത’’ന്തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൧൩൬). യോ ച ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ രൂപനിരോധോ വുത്തോ, സോ ച വിചാരേതബ്ബോ ‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അബ്യാകതാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തീതി? നോതിആദി (യമ. ൩.ധമ്മയമക.൧൬൩) വുത്ത’’ന്തി. ന ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ സന്ധായ പടിക്ഖേപോ കതോതി സക്കാ വത്തും ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാധികാരസ്സ അഭാവാ, അബ്യാകതസദ്ദസ്സ ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപേസ്വേവ അപ്പവത്തിതോ. യദി സങ്ഖാരയമകേ കായസങ്ഖാരസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരേന സഹുപ്പാദേകനിരോധവചനതോ അബ്യാകത-സദ്ദേന ചിത്തസമുട്ഠാനമേവേത്ഥ ഗഹിതന്തി കാരണം വദേയ്യ, തമ്പി അകാരണം. ന ഹി തേന വചനേന അഞ്ഞരൂപാനം ചിത്തേന സഹുപ്പാദസഹനിരോധപടിക്ഖേപോ കതോ, നാപി നാനുപ്പാദനാനാനിരോധാനുജാനനം, നേവ ചിത്തസമുട്ഠാനതോ അഞ്ഞസ്സ അബ്യാകതഭാവനിവാരണഞ്ച കതം, തസ്മാ തഥാ അപ്പടിക്ഖിത്താനാനുഞ്ഞാതാനിവാരിതാബ്യാകതഭാവാനം സഹുപ്പാദസഹനിരോധാദികാനം കമ്മജാദീനം ഏതേന ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധോ പടിക്ഖിത്തോതി ന സക്കാ കമ്മജാദീനം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധം വത്തും. യമകപാളിഅനുസ്സരണേ ച സതി ഉപ്പാദാനന്തരം ചിത്തസ്സ ഭിജ്ജമാനതാതി തസ്മിം ഖണേ ചിത്തം ന ച രൂപം സമുട്ഠാപേതി വിനസ്സമാനത്താ, നാപി ച അഞ്ഞസ്സ രൂപസമുട്ഠാപകസ്സ സഹായഭാവം ഗച്ഛതീതി പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നോ ഉതു തദനന്തരസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. ഏവഞ്ച സതി രൂപാരൂപാനം ആദിമ്ഹി സഹ രൂപസമുട്ഠാപനതോ പുബ്ബാപരതോതി ഇദമ്പി നത്ഥി, അതിലഹുപരിവത്തഞ്ച ചിത്തന്തി യേന സഹുപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തക്ഖണേ രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനമേവാതി സക്കാ വത്തും. തേനേവ ഹി തം പടിസന്ധിതോ ഉദ്ധം അചിത്തസമുട്ഠാനാനം അത്തനാ സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ന കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, തദനന്തരഞ്ച തം ഠിതിപ്പത്തന്തി തദനന്തരം ചിത്തം തസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഹോതി, ന സഹജാതപച്ചയോതി. യദി ഏവം ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി? നോ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൨൮), വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, ചിത്തനിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദാരമ്ഭാഭാവതോതി. നിപ്പരിയായേന ഹി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനം ഹോതി, ചിത്തക്ഖണേ പന അവീതിവത്തേ തം അത്തനോ രൂപസമുട്ഠാപനപുരേജാതപച്ചയകിച്ചം ന കരോതി, അരൂപഞ്ച തസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ന ഹോതീതി ഠിതിപ്പത്തിവിസേസാലാഭം സന്ധായ പരിയായേന ഇദം വുത്തന്തി.

തതോ പരം പനാതി ഏതസ്സ ‘‘ഏത്ഥ പന യദേത’’ന്തിആദികായപി സങ്ഗഹകഥായ നിട്ഠിതായ പുരിമകഥായ സന്നിട്ഠാനതോ ‘‘തതോ പട്ഠായ കമ്മജരൂപപവേണീ ന പവത്തതീ’’തി ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോതി ചുതിതോ പരന്തി അത്ഥോ.

രൂപം പന രൂപേന സഹാതിആദിനാ യഥാ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ ഏകുപ്പാദേകനിരോധതാ രൂപാനം അരൂപേഹി, അരൂപാനം രൂപേഹി ച നത്ഥീതി കത്വാ രൂപാനം രൂപേഹേവ, അരൂപാനഞ്ച അരൂപേഹി യോജിതാ.

സരീരസ്സ രൂപം അവയവഭൂതന്തി അത്ഥോ, ഘനഭൂതോ പുഞ്ജഭാവോ ഘനപുഞ്ജഭാവോ, ന തിലമുഗ്ഗാദിപുഞ്ജാ വിയ സിഥിലസമ്ബന്ധനാനം പുഞ്ജോതി അത്ഥോ. ഏകുപ്പാദാദിതാതി യഥാവുത്തേ തയോ പകാരേ ആഹ.

ഹേട്ഠാതി രൂപകണ്ഡവണ്ണനായം. പരിനിപ്ഫന്നാവ ഹോന്തീതി വികാരരൂപാദീനഞ്ച രൂപകണ്ഡവണ്ണനായം പരിനിപ്ഫന്നതാപരിയായോ വുത്തോതി കത്വാ വുത്തം. പരിനിപ്ഫന്നനിപ്ഫന്നാനം കോ വിസേസോതി? പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛിന്നോ പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതോ തിലക്ഖണാഹതോ സഭാവധമ്മോ പരിനിപ്ഫന്നോ, നിപ്ഫന്നോ പന അസഭാവധമ്മോപി ഹോതി നാമഗ്ഗഹണസമാപജ്ജനാദിവസേന നിപ്ഫാദിയമാനോതി. നിരോധസമാപത്തി പനാതി ഏതേന സബ്ബമ്പി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിം തദേകദേസേന ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാതിആദിനാ പഠമം പഹാതബ്ബാ പഠമം വുത്താ, ദുതിയം പഹാതബ്ബാ ദുതിയന്തി അയം പഹാനക്കമോ. അനുപുബ്ബപണീതാ ഭൂമിയോ അനുപുബ്ബേന വവത്ഥിതാതി താസം വസേന ദേസനായ ഭൂമിക്കമോ. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദികോ (സം. നി. ൫.൩൭൨, ൩൮൨, ൩൮൩; വിഭ. ൩൫൫) ഏകക്ഖണേപി സതിപട്ഠാനാദിസമ്ഭവതോ ദേസനാക്കമോവ. ദാനകഥാദയോ അനുപുബ്ബുക്കംസതോ കഥിതാ, ഉപ്പത്തിആദിവവത്ഥാനാഭാവതോ പന ദാനാദീനം ഇധ ദേസനാക്കമവചനം. ദേസനാക്കമോതി ച യഥാവുത്തവവത്ഥാനാഭാവതോ അനേകേസം വചനാനം സഹ പവത്തിയാ അസമ്ഭവതോ യേന കേനചി പുബ്ബാപരിയേന ദേസേതബ്ബത്താ തേന തേനാധിപ്പായേന ദേസനാമത്തസ്സേവ കമോ വുച്ചതി. അഭേദേന ഹീതി രൂപാദീനം ഭേദം അകത്വാ പിണ്ഡഗ്ഗഹണേനാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുആദീനമ്പി വിസയഭൂതന്തി ഏകദേസേന രൂപക്ഖന്ധം സമുദായഭൂതം വദതി. ഏവന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഛദ്വാരാധിപതി രാജാ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.ഏരകപത്തനാഗരാജവത്ഥു) ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨) ച വചനതോ വിഞ്ഞാണം അധിപതി.

രൂപക്ഖന്ധേ ‘‘സാസവം ഉപാദാനിയ’’ന്തി വചനം അനാസവാനം ധമ്മാനം സബ്ഭാവതോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ തംസഭാവതാനിവത്തനത്ഥം, ന അനാസവരൂപനിവത്തനത്ഥന്തി. അനാസവാവ ഖന്ധേസു വുത്താതി ഏത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, അനാസവാ ഖന്ധേസ്വേവ വുത്താതി അത്ഥോ.

സബ്ബസങ്ഖതാനം സഭാഗേന ഏകജ്ഝം സങ്ഗഹോ സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗേകസങ്ഗഹോ. സഭാഗസഭാഗേന ഹി സങ്ഗയ്ഹമാനാ സബ്ബസങ്ഖതാ ഫസ്സാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. തത്ഥ രുപ്പനാദിസാമഞ്ഞേന സമാനകോട്ഠാസാ ‘‘സഭാഗാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തേസു സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണകിച്ചം ആയൂഹനരസായ ചേതനായ ബലവന്തി സാ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’തി വുത്താ, അഞ്ഞേ ച രുപ്പനാദിവിസേസലക്ഖണരഹിതാ ഫസ്സാദയോ സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണസാമഞ്ഞേനാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഫുസനാദയോ പന സഭാവാ വിസും ഖന്ധ-സദ്ദവചനീയാ ന ഹോന്തീതി ധമ്മസഭാവവിഞ്ഞുനാ തഥാഗതേന ഫസ്സഖന്ധാദയോ ന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാതി. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സസ്സതവാദാ സസ്സതം ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി അത്താനഞ്ച, സബ്ബേ തേ ഇമേയേവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ നിസ്സായ പടിച്ച, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തിആദീനഞ്ച സുത്താനം വസേന അത്തത്തനിയഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപരമതാ ദട്ഠബ്ബാ, ഏതേന ച വക്ഖമാനസുത്തവസേന ച ഖന്ധേ ഏവ നിസ്സായ പരിത്താരമ്മണാദിവസേന ന വത്തബ്ബാ ച ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ഖന്ധനിബ്ബാനവജ്ജസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞേസഞ്ച ഖന്ധ-സദ്ദവചനീയാനം സീലക്ഖന്ധാദീനം സബ്ഭാവതോ ന പഞ്ചേവാതി ഏതം ചോദനം നിവത്തേതുമാഹ ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ച തദവരോധതോ’’തി.

ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖതാവസേന വേദനായ ആബാധകത്തം ദട്ഠബ്ബം. രാഗാദിസമ്പയുത്തസ്സ വിപരിണാമാദിദുക്ഖസ്സ ഇത്ഥിപുരിസാദിആകാരഗ്ഗാഹികാ തംതംസങ്കപ്പമൂലഭൂതാ സഞ്ഞാ സമുട്ഠാനം. രോഗസ്സ പിത്താദീനി വിയ ആസന്നകാരണം സമുട്ഠാനം, ഉതുഭോജനവേസമാദീനി വിയ മൂലകാരണം നിദാനം. ‘‘ചിത്തസ്സങ്ഗഭൂതാ ചേതസികാ’’തി ചിത്തം ഗിലാനൂപമം വുത്തം, സുഖസഞ്ഞാദിവസേന വേദനാകാരണായ ഹേതുഭാവതോ വേദനാഭോജനസ്സ ഛാദാപനതോ ച സഞ്ഞാ അപരാധൂപമാ ബ്യഞ്ജനൂപമാ ച, ‘‘പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി ആസിവിസൂപമേ (സം. നി. ൪.൨൩൮) വധകാതി വുത്താ, ‘‘ഭാരോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി ഭാരസുത്തേ (സം. നി. ൩.൨൨) ഭാരാതി, ‘‘അതീതംപാഹം അദ്ധാനം രൂപേന ഖജ്ജിം, സേയ്യഥാപാഹം ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേന രൂപേന ഖജ്ജാമി, അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അനാഗതം രൂപം അഭിനന്ദേയ്യം, അനാഗതേനപാഹം രൂപേന ഖജ്ജേയ്യം. സേയ്യഥാപേതരഹി ഖജ്ജാമീ’’തിആദിനാ ഖജ്ജനീയപരിയായേന (സം. നി. ൩.൭൯) ഖാദകാതി, ‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീ’’തിആദിനാ യമകസുത്തേ (സം. നി. ൩.൮൫) അനിച്ചാദികാതി. യദിപി ഇമസ്മിം വിഭങ്ഗേ അവിസേസേന ഖന്ധാ വുത്താ, ബാഹുല്ലേന പന ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം തദന്തോഗധാനം ദട്ഠബ്ബതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാതി.

ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാതി ദേസിതം ആദിച്ചബന്ധുനാ, ദേസിതാനി വാ. ഗാഥാസുഖത്ഥം അനുനാസികലോപോ, നികാരലോപോ വാ കതോ.

ഗഹേതും ന സക്കാതി നിച്ചാദിവസേന ഗഹേതും ന യുത്തന്തി അത്ഥോ.

രൂപേന സണ്ഠാനേന ഫലകസദിസോ ദിസ്സമാനോ ഖരഭാവാഭാവാ ഫലകകിച്ചം ന കരോതീതി ‘‘ന സക്കാ തം ഗഹേത്വാ ഫലകം വാ ആസനം വാ കാതു’’ന്തി ആഹ. ന തഥാ തിട്ഠതീതി നിച്ചാദികാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ, തണ്ഹാദിട്ഠീഹി വാ നിച്ചാദിഗ്ഗഹണവസേന ഉപ്പാദാദിഅനന്തരം ഭിജ്ജനതോ ഗഹിതാകാരാ ഹുത്വാ ന തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാതി ഇദം ന ഗണനപരിച്ഛേദദസ്സനം, ബഹുഭാവദസ്സനമേവ പനേതം ദട്ഠബ്ബം. ഉദകജല്ലകന്തി ഉദകലസികം. യഥാ ഉദകതലേ ബിന്ദുനിപാതജനിതോ വാതോ ഉദകജല്ലകം സങ്കഡ്ഢിത്വാ പുടം കത്വാ പുപ്ഫുളം നാമ കരോതി, ഏവം വത്ഥുമ്ഹി ആരമ്മണാപാഥഗമനജനിതോ ഫസ്സോ അനുപച്ഛിന്നം കിലേസജല്ലം സഹകാരീപച്ചയന്തരഭാവേന സങ്കഡ്ഢിത്വാ വേദനം നാമ കരോതി. ഇദഞ്ച കിലേസേഹി മൂലകാരണഭൂതേഹി ആരമ്മണസ്സാദനഭൂതേഹി ച നിബ്ബത്തം വട്ടഗതവേദനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വാ ചത്താരോ പച്ചയാ വുത്താ, ഊനേഹിപി പന ഉപ്പജ്ജതേവ.

നാനാലക്ഖണോതി വണ്ണഗന്ധരസഫസ്സാദീഹി നാനാസഭാവോ. മായായ ദസ്സിതം രൂപം ‘‘മായാ’’തി ആഹ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ അസുഭാദിസഭാവാ ഏവ കിലേസാസുചിവത്ഥുഭാവാദിതോതി അസുഭാദിതോ ദട്ഠബ്ബാ ഏവ. തഥാപി കത്ഥചി കോചി വിസേസോ സുഖഗ്ഗഹണീയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസേസതോ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചതുവിപല്ലാസപ്പഹാനകരാതി തേസം ഗോചരഭാവേന രൂപക്ഖന്ധാദീസു അസുഭാദിവസേന ദട്ഠബ്ബതാ വുത്താ.

ഖന്ധേഹി ന വിഹഞ്ഞതി പരിവിദിതസഭാവത്താ. വിപസ്സകോപി ഹി തേസം വിപത്തിയം ന ദുക്ഖമാപജ്ജതി, ഖീണാസവേസു പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേ ഹി ആയതിമ്പി ഖന്ധേഹി ന ബാധീയന്തീതി. കബളീകാരാഹാരം പരിജാനാതീതി ‘‘ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (സം. നി. ൩.൫൬-൫൭) വുത്തത്താ അജ്ഝത്തികരൂപേ ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ തസ്സ സമുദയഭൂതേ കബളീകാരാഹാരേപി ഛന്ദരാഗം പജഹതീതി അത്ഥോ, അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ. അജ്ഝത്തികരൂപം പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തസ്സ പച്ചയഭൂതം കബളീകാരാഹാരമ്പി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഞാതപരിഞ്ഞാ. തസ്സ ച ഉദയവയാനുപസ്സീ ഹോതീതി തീരണപരിഞ്ഞാ ച യോജേതബ്ബാ. കാമരാഗഭൂതം അഭിജ്ഝം സന്ധായ ‘‘അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥ’’ന്തി ആഹ. അസുഭാനുപസ്സനായ ഹി കാമരാഗപ്പഹാനം ഹോതീതി. കാമരാഗമുഖേന വാ സബ്ബലോഭപ്പഹാനം വദതി. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി വുത്തത്താ ആഹാരപരിജാനനേ വുത്തനയേന ഫസ്സപരിജാനനഞ്ച യോജേതബ്ബം.

സുഖത്ഥമേവ ഭവപത്ഥനാ ഹോതീതി വേദനായ തണ്ഹം പജഹന്തോ ഭവോഘം ഉത്തരതി. സബ്ബം വേദനം ദുക്ഖതോ പസ്സന്തോ അത്തനോ പരേന അപുബ്ബം ദുക്ഖം ഉപ്പാദിതം, സുഖം വാ വിനാസിതം ന പസ്സതി, തതോ ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിആഘാതവത്ഥുപ്പഹാനതോ ബ്യാപാദകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി. ‘‘സുഖബഹുലേ സുഗതിഭവേ സുദ്ധീ’’തി ഗഹേത്വാ ഗോസീലഗോവതാദീഹി സുദ്ധിം പരാമസന്തോ സുഖപത്ഥനാവസേനേവ പരാമസതീതി വേദനായ തണ്ഹം പജഹന്തോ സീലബ്ബതുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. മനോസഞ്ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോവ, സഞ്ഞാ പന തംസമ്പയുത്താതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരേ അനത്തതോ പസ്സന്തോ മനോസഞ്ചേതനായ ഛന്ദരാഗം പജഹതി ഏവ, തഞ്ച പരിഗ്ഗണ്ഹാതി തീരേതി ചാതി ‘‘സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ…പേ… പരിജാനാതീ’’തി വുത്തം.

അവിജ്ജായ വിഞ്ഞാണേ ഘനഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ തം അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ അവിജ്ജോഘം ഉത്തരതി. മോഹബലേനേവ സീലബ്ബതപരാമാസം ഹോതീതി തം പജഹന്തോ സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി.

‘‘യഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി മനോ ഇതിപി വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നാലം നിബ്ബിന്ദിതും, നാലം വിരജ്ജിതും, നാലം വിമുച്ചിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? ദീഘരത്തംഹേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ അജ്ഝോസിതം മമായിതം പരാമട്ഠം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി (സം. നി. ൨.൬൧) –

വചനതോ വിഞ്ഞാണം നിച്ചതോ പസ്സന്തോ ദിട്ഠുപാദാനം ഉപാദിയതീതി അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ തം ന ഉപാദിയതീതി.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.