൧. ഖന്ധവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

ചതുസച്ചദസോതി ചത്താരി സച്ചാനി സമാഹടാനി ചതുസച്ചം, ചതുസച്ചം പസ്സീതി ചതുസച്ചദസോ. സതിപി സാവകാനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച ചതുസച്ചദസ്സനഭാവേ അനഞ്ഞപുബ്ബകത്താ ഭഗവതോ ചതുസച്ചദസ്സനസ്സ തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതായ ദസബലേസു ച വസീഭാവസ്സ പത്തിതോ പരസന്താനേസു ച പസാരിതഭാവേന സുപാകടത്താ ഭഗവാവ വിസേസേന ‘‘ചതുസച്ചദസോ’’തി ഥോമനം അരഹതീതി. നാഥതീതി നാഥോ, വേനേയ്യാനം ഹിതസുഖം ആസീസതി പത്ഥേതി, പരസന്താനഗതം വാ കിലേസബ്യസനം ഉപതാപേതി, ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൭) വാ തം തം ഹിതപടിപത്തിം യാചതീതി അത്ഥോ. പരമേന ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ, സബ്ബസത്തേ വാ ഗുണേഹി ഈസതി അഭിഭവതീതി പരമിസ്സരോ ഭഗവാ ‘‘നാഥോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘സദ്ധമ്മേ ഗാരവം കത്വാ കരിസ്സാമീ’’തി സോതബ്ബഭാവേ കാരണം വത്വാ പുന സവനേ നിയോജേന്തോ ആഹ ‘‘തം സുണാഥ സമാഹിതാ’’തി. ‘‘പോരാണട്ഠകഥാനയം വിഗാഹിത്വാ കരിസ്സാമീ’’തി വാ ഏതേന സക്കച്ചസവനേ ച കാരണം വത്വാ തത്ഥ നിയോജേന്തോ ആഹ ‘‘സദ്ധമ്മേ ഗാരവം കത്വാ തം സുണാഥാ’’തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ചതുസച്ചദസോ’’തി വചനം ഥോമനമേവ ചതുപ്പഭേദായ ദേസനായ സമാനഗണനദസ്സനഗുണേന, ‘‘അട്ഠാരസഹി ബുദ്ധധമ്മേഹി ഉപേതോ’’തി ച അട്ഠാരസപ്പഭേദായ ദേസനായ സമാനഗണനഗുണേഹീതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാവുത്തേന വാ നിരതിസയേന ചതുസച്ചദസ്സനേന ഭഗവാ ചതുധാ ധമ്മസങ്ഗണിം ദേസേതും സമത്ഥോ അഹോസി, അട്ഠാരസബുദ്ധധമ്മസമന്നാഗമേന അട്ഠാരസധാ വിഭങ്ഗന്തി യഥാവുത്തദേസനാസമത്ഥതാസമ്പാദകഗുണനിദസ്സനമേതം ‘‘ചതുസച്ചദസോ ഉപേതോ ബുദ്ധധമ്മേഹി അട്ഠാരസഹീ’’തി. തേന യഥാവുത്തായ ദേസനായ സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതത്താ അവിപരീതതം ദസ്സേന്തോ തത്ഥ സത്തേ ഉഗ്ഗഹാദീസു നിയോജേതി, നിട്ഠാനഗമനഞ്ച അത്തനോ വായാമം ദസ്സേന്തോ അട്ഠകഥാസവനേ ച ആദരം ഉപ്പാദയതി, യഥാവുത്തഗുണരഹിതേന അസബ്ബഞ്ഞുനാ ദേസേതും അസക്കുണേയ്യതം ധമ്മസങ്ഗണീവിഭങ്ഗപ്പകരണാനം ദസ്സേന്തോ തത്ഥ തദട്ഠകഥായ ച സാതിസയം ഗാരവം ജനയതി, ബുദ്ധാദീനഞ്ച രതനാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധതാദിഗുണേ വിഭാവേതി.

തത്ഥ ചത്താരി സച്ചാനി പാകടാനേവ, അട്ഠാരസ പന ബുദ്ധധമ്മാ ഏവം വേദിതബ്ബാ – ‘‘അതീതംസേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതംസേ…പേ… പച്ചുപ്പന്നംസേ…പേ… ഇമേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തം, സബ്ബം വചീകമ്മം…പേ. … സബ്ബം മനോകമ്മം…പേ… ഇമേഹി ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനി, നത്ഥി ധമ്മദേസനായ, നത്ഥി വീരിയസ്സ, നത്ഥി സമാധിസ്സ, നത്ഥി പഞ്ഞായ, നത്ഥി വിമുത്തിയാ ഹാനി. ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നത്ഥി ദവാ, നത്ഥി രവാ, നത്ഥി അഫുടം, നത്ഥി വേഗായിതത്തം, നത്ഥി അബ്യാവടമനോ, നത്ഥി അപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാ’’തി.

തത്ഥ നത്ഥി ദവാതി ഖിഡ്ഡാധിപ്പായേന കിരിയാ നത്ഥി. നത്ഥി രവാതി സഹസാ കിരിയാ നത്ഥി. നത്ഥി അഫുടന്തി ഞാണേന അഫുസിതം നത്ഥി. നത്ഥി വേഗായിതത്തന്തി തുരിതകിരിയാ നത്ഥി. നത്ഥി അബ്യാവടമനോതി നിരത്ഥകോ ചിത്തസമുദാചാരോ നത്ഥി. നത്ഥി അപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ നത്ഥി. കത്ഥചി പന ‘‘നത്ഥി ധമ്മദേസനായ ഹാനീ’’തി അലിഖിത്വാ ‘‘നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനി, നത്ഥി വീരിയസ്സ, നത്ഥി സത്തിയാ’’തി ലിഖന്തി.

൧. ധമ്മസങ്ഗഹേ ധമ്മേ കുസലാദികേ തികദുകേഹി സങ്ഗഹേത്വാ തേ ഏവ ധമ്മേ സുത്തന്തേ ഖന്ധാദിവസേന വുത്തേ വിഭജിതും വിഭങ്ഗപ്പകരണം വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഖേപേന വുത്താനം ഖന്ധാദീനം വിഭജനം വിഭങ്ഗോ. സോ സോ വിഭങ്ഗോ പകതോ അധികതോ യസ്സാ പാളിയാ, സാ ‘‘വിഭങ്ഗപ്പകരണ’’ന്തി വുച്ചതി. അധികതോതി ച വത്തബ്ബഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ വിഭങ്ഗപ്പകരണസ്സ ആദിഭൂതേ ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി ഇദം സുത്തന്തഭാജനീയം നാമ. നനു ന ഏത്തകമേവ സുത്തന്തഭാജനീയന്തി? സച്ചം, ഇതി-സദ്ദേന പന ആദി-സദ്ദത്ഥജോതകേന പകാരത്ഥജോതകേന വാ സബ്ബം സുത്തന്തഭാജനീയം സങ്ഗഹേത്വാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഏവമാദി ഏവംപകാരം വാ ഇദം സുത്തന്തഭാജനീയന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ഏകദേസേന സമുദായം നിദസ്സേതി പബ്ബതസമുദ്ദാദിനിദസ്സകോ വിയ. തത്ഥ നിബ്ബാനവജ്ജാനം സബ്ബധമ്മാനം സങ്ഗാഹകത്താ സബ്ബസങ്ഗാഹകേഹി ച ആയതനാദീഹി അപ്പകതരപദത്താ ഖന്ധാനം ഖന്ധവിഭങ്ഗോ ആദിമ്ഹി വുത്തോ.

ന തതോ ഹേട്ഠാതി രൂപാദീനം വേദയിതാദിസഭാവത്താഭാവാ യസ്മിം സഭാവേ അതീതാദയോ രാസീ കത്വാ വത്തബ്ബാ, തസ്സ രുപ്പനാദിതോ അഞ്ഞസ്സാഭാവാ ച ഹേട്ഠാ ഗണനേസു സങ്ഖതധമ്മാനം അനിട്ഠാനം സാവസേസഭാവം, ന ഹേട്ഠാ ഗണനമത്താഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ഛട്ഠസ്സ പന ഖന്ധസ്സ അഭാവാ ‘‘ന ഉദ്ധ’’ന്തി ആഹ. ന ഹി സവിഭാഗധമ്മേഹി നിസ്സടസ്സ അതീതാദിഭാവരഹിതസ്സ ഏകസ്സ നിബ്ബാനസ്സ രാസട്ഠോ അത്ഥീതി. ‘‘രാസിമ്ഹീ’’തി സദ്ദത്ഥസഹിതം ഖന്ധ-സദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. ‘‘ഗുണേ പണ്ണത്തിയം രുള്ഹിയ’’ന്തി വിസയമേവ ഖന്ധ-സദ്ദസ്സ ദസ്സേതി, ന സദ്ദത്ഥം. ലോകിയലോകുത്തരഭേദഞ്ഹി സീലാദിഗുണം നിപ്പദേസേന ഗഹേത്വാ പവത്തമാനോ ഖന്ധ-സദ്ദോ സീലാദിഗുണവിസിട്ഠം രാസട്ഠം ദീപേതീതി. കേചി പന ‘‘ഗുണട്ഠോ ഏത്ഥ ഖന്ധട്ഠോ’’തി വദന്തി. ദാരുക്ഖന്ധോതി ഏത്ഥ പന ന ഖന്ധ-സദ്ദോ പഞ്ഞത്തി-സദ്ദസ്സ അത്ഥേ വത്തതി, താദിസേ പന പുഥുലായതേ ദാരുമ്ഹി ദാരുക്ഖന്ധോതി പഞ്ഞത്തി ഹോതീതി പഞ്ഞത്തിയം നിപതതീതി വുത്തം. തഥാ ഏകസ്മിമ്പി വിഞ്ഞാണേ പവത്തോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഖന്ധ-സദ്ദോ ന രുള്ഹീ-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി, സമുദായേ പന നിരുള്ഹോ ഖന്ധ-സദ്ദോ തദേകദേസേ പവത്തമാനോ തായ ഏവ രുള്ഹിയാ പവത്തതീതി ഖന്ധ-സദ്ദോ രുള്ഹിയം നിപതതീതി വുത്തം.

രാസിതോ ഗുണതോതി സബ്ബത്ഥ നിസ്സക്കവചനം വിസയസ്സേവ ഖന്ധ-സദ്ദപ്പവത്തിയാ കാരണഭാവം സന്ധായ കതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘രാസിതോ’’തി ഇമമത്ഥം സദ്ദത്ഥവസേനപി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹി ഖന്ധട്ഠോ നാമ പിണ്ഡട്ഠോ’’തിആദിമാഹ. കോട്ഠാസട്ഠേ ഖന്ധട്ഠേ ഛട്ഠേനപി ഖന്ധേന ഭവിതബ്ബം. നിബ്ബാനമ്പി ഹി ഛട്ഠോ കോട്ഠാസോതി. തസ്മാ ‘‘ഖന്ധട്ഠോ നാമ രാസട്ഠോ’’തി യുത്തം. യേസം വാ അതീതാദിവസേന ഭേദോ അത്ഥി, തേസം രുപ്പനാദിലക്ഖണവസേന തംതംകോട്ഠാസതാ വുച്ചതീതി ഭേദരഹിതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ കോട്ഠാസട്ഠേന ച ഖന്ധഭാവോ ന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്താവതാതി ഉദ്ദേസമത്തേനാതി അത്ഥോ. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ…പേ… രൂപന്തി ഏവം വിഭത്തോ. കത്ഥാതി ചേ? ഏകാദസസു ഓകാസേസു. ഇതി-സദ്ദേന നിദസ്സനത്ഥേന സബ്ബോ വിഭജനനയോ ദസ്സിതോ. ഇദഞ്ച വിഭജനം ഓളാരികാദീസു ചക്ഖായതനന്തിആദിവിഭജനഞ്ച യഥാസമ്ഭവം ഏകാദസസു ഓകാസേസു യോജേതബ്ബം, ഏവം വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപി. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ പന ഏകാദസോകാസേസു പുരിമേ ഓകാസപഞ്ചകേ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഛവിഞ്ഞാണകായവിസേസേന വിഭത്തോ, ന തത്ഥ മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി വിഭജനം അത്ഥി. തം പന ദ്വയം മനോവിഞ്ഞാണന്തി വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം പാളിനയേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ധമ്മപരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ പുന അഞ്ഞേന പകാരേന ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഖന്ധനിദ്ദേസേ.

൧. രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. യം കിഞ്ചീതി ഏത്ഥ യന്തി സാമഞ്ഞേന അനിയമനിദസ്സനം, കിഞ്ചീതി പകാരന്തരഭേദം ആമസിത്വാ അനിയമനിദസ്സനം. ഉഭയേനപി അതീതം വാ…പേ… സന്തികേ വാ അപ്പം വാ ബഹും വാ യാദിസം വാ താദിസം വാ യം കിഞ്ചീതി നപുംസകനിദ്ദേസാരഹം സബ്ബം ബ്യാപേത്വാ സങ്ഗണ്ഹാതീതി അഞ്ഞേസുപി നപുംസകനിദ്ദേസാരഹേസു പസങ്ഗം ദിസ്വാ തസ്സ അധിപ്പേതത്ഥം അതിച്ച പവത്തിതോ അതിപ്പസങ്ഗസ്സ നിയമനത്ഥം ‘‘രൂപ’’ന്തി ആഹ. യംകിഞ്ചീതി സനിപാതം യം-സദ്ദം കിം-സദ്ദഞ്ച അനിയമേകത്ഥദീപനവസേന ഏകം പദന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘പദദ്വയേനപീ’’തി വുത്തം.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥാതി തുമ്ഹേപി രൂപം രൂപന്തി വദേഥ, തം കേന കാരണേന വദേഥാതി അത്ഥോ, അഥ വാ കേന കാരണേന രൂപം, തം കാരണം വദേഥാതി അത്ഥോ. അഥേതേസു ഭിക്ഖൂസു തുണ്ഹീഭൂതേസു ഭഗവാ ആഹ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ’’തിആദി.

ഭിജ്ജതീതി സീതാദിസന്നിപാതേ വിസദിസസന്താനുപ്പത്തിദസ്സനതോ പുരിമസന്താനസ്സ ഭേദം സന്ധായാഹ. ഭേദോ ച വിസദിസതാവികാരാപത്തീതി ഭിജ്ജതീതി വികാരം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. വികാരാപത്തി ച സീതാദിസന്നിപാതേ വിസദിസരൂപുപ്പത്തിയേവ. അരൂപക്ഖന്ധാനം പന അതിലഹുപരിവത്തിതോ യഥാ രൂപധമ്മാനം ഠിതിക്ഖണേ സീതാദീഹി സമാഗമോ ഹോതി, യേന തത്ഥ ഉതുനോ ഠിതിപ്പത്തസ്സ പുരിമസദിസസന്താനുപ്പാദനസമത്ഥതാ ന ഹോതി ആഹാരാദികസ്സ വാ, ഏവം അഞ്ഞേഹി സമാഗമോ നത്ഥി. സങ്ഘട്ടനേന ച വികാരാപത്തിയം രുപ്പന-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ, തസ്മാ അരൂപധമ്മാനം സങ്ഘട്ടനവിരഹിതത്താ രൂപധമ്മാനം വിയ പാകടസ്സ വികാരസ്സ അഭാവതോ ച ‘‘രുപ്പന്തീ’’തി ‘‘രുപ്പനലക്ഖണാ’’തി ച ന വുച്ചന്തി. ജിഘച്ഛാപിപാസാഹി രുപ്പനഞ്ച ഉദരഗ്ഗിസന്നിപാതേന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച കുപ്പതീതി ഏതേന കത്തുഅത്ഥേ രൂപപദസിദ്ധിം ദസ്സേതി, ഘട്ടീയതി പീളീയതീതി ഏതേഹി കമ്മത്ഥേ. കോപാദികിരിയായേവ ഹി രുപ്പനകിരിയാതി. സോ പന കത്തുഭൂതോ കമ്മഭൂതോ ച അത്ഥോ ഭിജ്ജമാനോ ഹോതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ രുപ്പതീതി രൂപന്തി കമ്മകത്തുത്ഥേ രൂപപദസിദ്ധി വുത്താ. വികാരോ ഹി രുപ്പനന്തി. തേനേവ ‘‘ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ’’തി കമ്മകത്തുത്ഥേന ഭിജ്ജതി-സദ്ദേന അത്ഥം ദസ്സേതി. യം പന രുപ്പതി ഭിജ്ജതി, തം യസ്മാ കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, തസ്മാ ഏതേഹി ച പദേഹി പദത്ഥോ പാകടോ കതോതി. ‘‘കേനട്ഠേനാ’’തി പുച്ഛാസഭാഗവസേന ‘‘രുപ്പനട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. ന കേവലം സദ്ദത്ഥോയേവ രുപ്പനം, തസ്സ പനത്ഥസ്സ ലക്ഖണഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥലക്ഖണവസേന ‘‘രുപ്പനലക്ഖണേന രൂപന്തിപി വത്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ.

ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ മുച്ചിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം ഛേദനവസേന വാ ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേന സീതോദകേനാതി അതിസീതഭാവമേവ സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനം ഉദകം സമ്പത്തികരം പഥവീസന്ധാരകം കപ്പവിനാസഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതും അരഹതി. തഥാ ഹി സതി പഥവീ വിലീയേയ്യാതി. അവീചിമഹാനിരയേതി സഉസ്സദം അവീചിനിരയം വുത്തം. തേനേവ ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പേത്തി…പേ… ന ഹോന്തീതി ഏവംവിധാപി സത്താ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ ഏവംവിധായേവ ഹോന്തീതി നിയമാഭാവതോ. ഏവം കാലകഞ്ജികാദീസുപീതി. സരന്താ ഗച്ഛന്തീതി സരീസപ-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി.

അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാതി ഏത്ഥ സമൂഹം കത്വാതിപി അത്ഥോ. ഏതേന സബ്ബം രൂപം…പേ… ദസ്സിതം ഹോതീതി ഏതേന രൂപക്ഖന്ധ-സദ്ദസ്സ സമാനാധികരണസമാസഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി രൂപതോ…പേ… അത്ഥീ’’തി.

൩. പക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ ഏകാദസോകാസേസു രൂപം പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. ന ഹി തത്ഥ മാതികംയേവ പക്ഖിപിത്വാ മാതികാ ഠപിതാ, അഥ ഖോ പകരണപ്പത്തം രൂപന്തി.

അപരോ നയോ…പേ… ഏത്ഥേവ ഗണനം ഗതന്തി ഏതേന അതീതംസേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനന്തി ദസ്സേതി. യേന പകാരേന ഗണനം ഗതം, തം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ’’തിആദി വുത്തന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ സതി മഹാഭൂതുപാദായരൂപഭാവോ അതീതകോട്ഠാസേ ഗണനസ്സ കാരണന്തി ആപജ്ജതി. ന ഹി അതീതംസാനം വേദനാദീനം നിവത്തനത്ഥം ഇദം വചനം ‘‘യം രൂപ’’ന്തി ഏതേനേവ തേസം നിവത്തിതത്താ, നാപി രൂപസ്സ അഞ്ഞപ്പകാരനിവത്തനത്ഥം സബ്ബപ്പകാരസ്സ തത്ഥ ഗണിതത്താ, ന ച അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാകാരനിവത്തനത്ഥം അതീതംസവചനേന തംനിവത്തനതോതി. അഥ പന യം അതീതംസേന ഗണിതം, തം ചത്താരോ ച…പേ… രൂപന്തി ഏവം ഗണിതന്തി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ, ഏവം സതി ഗണനന്തരദസ്സനം ഇദം സിയാ, ന അതീതംസേന ഗണിതപ്പകാരദസ്സനം, തംദസ്സനേ പന സതി ഭൂതുപാദായരൂപപ്പകാരേന അതീതംസേ ഗണിതം തംസഭാവത്താതി ആപന്നമേവ ഹോതി, ന ച ഏവംസഭാവതാ അതീതംസേ ഗണിതതായ കാരണം ഭവിതും അരഹതി ഏവംസഭാവസ്സേവ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതേസു ഗണിതത്താ സുഖാദിസഭാവസ്സ ച അതീതംസേ ഗണിതത്താ, തസ്മാ പുരിമനയോ ഏവ യുത്തോ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനിദ്ദേസേസുപി താദിസോ ഏവത്ഥോ ലബ്ഭതീതി.

സുത്തന്തപരിയായതോതി പരിയായദേസനത്താ സുത്തസ്സ വുത്തം. അഭിധമ്മനിദ്ദേസതോതി നിപ്പരിയായദേസനത്താ അഭിധമ്മസ്സ നിച്ഛയേന ദേസോ നിദ്ദേസോതി കത്വാ വുത്തം. കിഞ്ചാപീതിആദീസു അയമധിപ്പായോ – സുത്തന്തഭാജനീയത്താ യഥാ ‘‘അതീതം നന്വാഗമേയ്യാ’’തിആദീസു അദ്ധാനവസേന അതീതാദിഭാവോവ വുത്തോ, തഥാ ഇധാപി നിദ്ദിസിതബ്ബോ (മ. നി. ൩.൨൭൨, ൨൭൫; അപ. ഥേര ൨.൫൫.൨൪൪) സിയാ. ഏവം സന്തേപി സുത്തന്തഭാജനീയമ്പി അഭിധമ്മദേസനായേവ സുത്തന്തേ വുത്തധമ്മേ വിചിനിത്വാ വിഭജനവസേന പവത്താതി അഭിധമ്മനിദ്ദേസേനേവ അതീതാദിഭാവോ നിദ്ദിട്ഠോതി.

അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേനാതി ഏത്ഥ ചുതിപടിസന്ധിപരിച്ഛിന്നേ കാലേ അദ്ധാ-സദ്ദോ വത്തതീതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിസുത്തവസേന (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) വിഞ്ഞായതി. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാ. കതമേ തയോ? അതീതോ അദ്ധാ, അനാഗതോ അദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ’’തി (ഇതിവു. ൬൩; ദീ. നി. ൩.൩൦൫) ഏത്ഥ പന പരമത്ഥതോ പരിച്ഛിജ്ജമാനോ അദ്ധാ നിരുത്തിപഥസുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൬൨) ഖണപരിച്ഛിന്നോ യുത്തോ. തത്ഥ ഹി ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം ജാതം പാതുഭൂതം, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ’’തി (സം. നി. ൩.൬൨) വിജ്ജമാനസ്സ പച്ചുപ്പന്നതാ തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ ച അതീതാനാഗതതാ വുത്താതി. യേഭുയ്യേന പന ചുതിപടിസന്ധിപരിച്ഛിന്നോ (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; ഇതിവു. ൬൩) സുത്തേസു അതീതാദികോ അദ്ധാ വുത്തോതി സോ ഏവ ഇധാപി ‘‘അദ്ധാവസേനാ’’തി വുത്തോ. സീതം സീതസ്സ സഭാഗോ, തഥാ ഉണ്ഹം ഉണ്ഹസ്സ. യം പന സീതം ഉണ്ഹം വാ സരീരേ സന്നിപതിതം സന്താനവസേന പവത്തമാനം അനൂനം അനധികം ഏകാകാരം, തം ഏകോ ഉതൂതി വുച്ചതി. സഭാഗഉതുനോ അനേകന്തസഭാവതോ ഏകഗഹണം കതം, ഏവം ആഹാരേപി. ഏകവീഥിഏകജവനസമുട്ഠാനന്തി പഞ്ചഛട്ഠദ്വാരവസേന വുത്തം. സന്തതിസമയകഥാ വിപസ്സകാനം ഉപകാരത്ഥായ അട്ഠകഥാസു കഥിതാ.

നിട്ഠിതഹേതുപച്ചയകിച്ചം, നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചമനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചം, ഉഭയകിച്ചമസമ്പത്തം, സകിച്ചക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നം. ജനകോ ഹേതു, ഉപത്ഥമ്ഭകോ പച്ചയോ, തേസം ഉപ്പാദനം ഉപത്ഥമ്ഭനഞ്ച കിച്ചം. യഥാ ബീജസ്സ അങ്കുരുപ്പാദനം പഥവീആദീനഞ്ച തദുപത്ഥമ്ഭനം കമ്മസ്സ കടത്താരൂപവിപാകുപ്പാദനം ആഹാരാദീനം തദുപത്ഥമ്ഭനം, ഏവം ഏകേകസ്സ കലാപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ച ജനകാനം കമ്മാനന്തരാദിപച്ചയഭൂതാനം ഉപത്ഥമ്ഭകാനഞ്ച സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാനം കിച്ചം യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഹേതുകിച്ചം ദട്ഠബ്ബം, തീസുപി ഖണേസു പച്ചയകിച്ചം. പഥവീആദീനം സന്ധാരണാദികം ഫസ്സാദീനം ഫുസനാദികഞ്ച അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം സകിച്ചം, തസ്സ കരണക്ഖണോ സകിച്ചക്ഖണോ. സഹ വാ കിച്ചേന സകിച്ചം, യസ്മിം ഖണേ സകിച്ചം രൂപം വാ അരൂപം വാ ഹോതി, സോ സകിച്ചക്ഖണോ, തസ്മിം ഖണേ പച്ചുപ്പന്നം.

൬. ഏത്തകമേവാതി ‘‘തേസം തേസ’’ന്തി ഇമിനാ ആമേഡിതവചനേന അഭിബ്യാപനത്ഥേന വുത്തത്ഥമേവ. ‘‘അപരസ്സ അപരസ്സാ’’തി ദീപനം അപരദീപനം. പരിയേസതൂതി ഏതേന പരിയേസനായ അനിട്ഠനാമനിവത്തനസ്സ അകാരണഭാവം ദസ്സേതി. കമ്മദോസേന ഹി ചിത്തവിപല്ലാസദോസേന ച ഗൂഥഭക്ഖപാണാദയോ ഉമ്മത്തകാദയോ ച പരിയേസേയ്യും ദിട്ഠിവിപല്ലാസേന ച യോനകാദയോ ന ആരമ്മണസ്സ പരിയേസിതബ്ബസഭാവത്താ, അപരിയേസിതബ്ബസഭാവത്താ പന ഏതസ്സ അനിട്ഠമിച്ചേവ നാമന്തി അത്ഥോ.

സമ്പത്തിവിരഹതോതി രൂപാദീനം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിഭവേ കുസലകമ്മഫലതാ സമിദ്ധസോഭനതാ ച സമ്പത്തി, തബ്ബിരഹതോതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ തം ന പരിയേസിതബ്ബന്തി. സോഭനാനി ച കാനിചി ഹത്ഥിരൂപാദീനി അകുസലകമ്മനിബ്ബത്താനി ന തേസംയേവ ഹത്ഥിആദീനം സുഖസ്സ ഹേതുഭാവം ഗച്ഛന്തീതി തേസം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘അകന്ത’’ന്തി വുത്തം. തസ്സ തസ്സേവ ഹി സത്തസ്സ അത്തനാ കതേന കുസലേന നിബ്ബത്തം സുഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അകുസലേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖസ്സ. തസ്മാ കമ്മജാനം ഇട്ഠാനിട്ഠതാ കമ്മകാരകസത്തസ്സ വസേന യോജനാരഹാ സിയാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കുസലകമ്മജം അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘അകുസലകമ്മജം ഇട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി. തേന അകുസലകമ്മജമ്പി സോഭനം പരസത്താനം ഇട്ഠന്തി അനുഞ്ഞാതം ഭവിസ്സതി. കുസലകമ്മജം പന സബ്ബേസം ഇട്ഠമേവാതി വദന്തി. തിരച്ഛാനഗതാനം പന കേസഞ്ചി മനുസ്സരൂപം അമനാപം, യതോ തേ ദിസ്വാവ പലായന്തി. മനുസ്സാ ച ദേവതാരൂപം ദിസ്വാ ഭായന്തി, തേസമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം തം രൂപം ആരബ്ഭ കുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി, താദിസസ്സ പന പുഞ്ഞസ്സ അഭാവാ ന തേസം തത്ഥ അഭിരതി ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കുസലകമ്മജസ്സ പന അനിട്ഠസ്സാഭാവോ വിയ അകുസലകമ്മജസ്സ സോഭനസ്സ ഇട്ഠസ്സ അഭാവോ വത്തബ്ബോ. ഹത്ഥിആദീനമ്പി ഹി അകുസലകമ്മജം മനുസ്സാനം അകുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണം, കുസലകമ്മജം പന പവത്തേ സമുട്ഠിതം കുസലവിപാകസ്സ. ഇട്ഠാരമ്മണേന പന വോമിസ്സകത്താ അപ്പകം അകുസലകമ്മജം ബഹുലം അകുസലവിപാകുപ്പത്തിയാ കാരണം ന ഭവിസ്സതീതി സക്കാ വത്തുന്തി. വിപാകം പന കത്ഥചി ന സക്കാ വഞ്ചേതുന്തി വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം സുട്ഠു വുത്തം. തസ്മാ തം അനുഗന്ത്വാ സബ്ബത്ഥ ഇട്ഠാനിട്ഠതാ യോജേതബ്ബാ.

അനിട്ഠാ പഞ്ച കാമഗുണാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി ഇട്ഠാനീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬; ൨.൧൫൫; ൩.൧൯൦; സം. നി. ൫.൩൦) ഏവമാദിനാ ഇട്ഠാനേവ രൂപാദീനി ‘‘കാമഗുണാ’’തി വുത്താനീതി? കാമഗുണസദിസേസു കാമഗുണവോഹാരതോ, സദിസതാ ച രൂപാദിഭാവോയേവ, ന ഇട്ഠതാ. ‘‘അനിട്ഠാ’’തി വാ വചനേന അകാമഗുണതാ ദസ്സിതാതി കാമഗുണവിസഭാഗാ രൂപാദയോ ‘‘കാമഗുണാ’’തി വുത്താ അസിവേ ‘‘സിവാ’’തി വോഹാരോ വിയ. സബ്ബാനി വാ ഇട്ഠാനിട്ഠാനി രൂപാദീനി തണ്ഹാവത്ഥുഭാവതോ കാമഗുണായേവ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘രൂപാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩). അതിസയേന പന കാമനീയത്താ സുത്തേസു ‘‘കാമഗുണാ’’തി ഇട്ഠാനി രൂപാദീനി വുത്താനീതി.

ദ്വീസുപി ഹീനപണീതപദേസു ‘‘അകുസലകമ്മജവസേന കുസലകമ്മജവസേനാ’’തി വചനം ‘‘തേസം തേസം സത്താന’’ന്തി സത്തവസേന നിയമേത്വാ വിഭജിതത്താ, അയഞ്ചത്ഥോ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തി അവയവയോഗേ സാമിവചനം കത്വാ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സത്തസന്താനപരിയാപന്നേസു കമ്മജം വിസിട്ഠന്തി ‘‘കമ്മജവസേനാ’’തി വുത്തം. യദി പന തേഹി തേഹീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ തേസം തേസന്തി സാമിവചനം, വിസയവിസയീസമ്ബന്ധേ വാ, ന കമ്മജവസേനേവ രൂപാദീനി വിഭത്താനി, സബ്ബേസം പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം വസേന വിഭത്താനീതി വിഞ്ഞായന്തി. ഏത്ഥ ച പാകടേഹി രൂപാദീഹി നയോ ദസ്സിതോതി ചക്ഖാദീസുപി ഹീനപണീതതാ യോജേതബ്ബാ.

മനാപപരിയന്തന്തി മനാപം പരിയന്തം മരിയാദാഭൂതം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വദാമീതി അത്ഥോ. കിം കാരണന്തി? യസ്മാ തേ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ, യസ്സ യേവ മനാപാ, തസ്സ തേവ പരമാ, തസ്മാ തസ്സ തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന കാമഗുണാനം പരമതാ ഹോതി, ന തേസംയേവ സഭാവതോ.

ഏവന്തി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തനയേന. ഏകസ്മിംയേവ അസ്സാദനകുജ്ഝനതോ ആരമ്മണസഭാവസ്സേവ ഇട്ഠാനിട്ഠാഭാവതോ അനിട്ഠം ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ഗഹണതോ ച, ഇട്ഠം ‘‘അനിട്ഠ’’ന്തി ഗഹണതോ ച ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നത്ഥീതി അത്ഥോ. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ചാതിആദിനാ നിബ്ബാനേ വിയ അഞ്ഞേസു ആരമ്മണേസു സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ഇട്ഠാനിട്ഠഗ്ഗഹണം ഹോതി. പിത്തുമ്മത്താദീനം ഖീരസക്കരാദീസു ദോസുസ്സദസമുട്ഠിതസഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന തിത്തഗ്ഗഹണം വിയാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ മനാപപരിയന്തതാ വുത്താതി ദസ്സേതി.

വിഭത്തം അത്ഥീതി ച വവത്ഥിതം അത്ഥീതി അത്ഥോ, അട്ഠകഥാചരിയേഹി വിഭത്തം പകാസിതന്തി വാ. തഞ്ച മജ്ഝിമകസത്തസ്സ വസേന വവത്ഥിതം പകാസിതഞ്ച, അഞ്ഞേസഞ്ച വിപല്ലാസവസേന ഇദം ഇട്ഠം അനിട്ഠഞ്ച ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം വവത്ഥിതസ്സ പനിട്ഠാനിട്ഠസ്സ അനിട്ഠം ഇട്ഠന്തി ച ഗഹണേ ന കേവലം സഞ്ഞാവിപല്ലാസോവ കാരണം, ധാതുക്ഖോഭവസേന ഇന്ദ്രിയവികാരാപത്തിആദിനാ കുസലാകുസലവിപാകുപ്പത്തിഹേതുഭാവോപീതി സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി സീതുദകം ഘമ്മാഭിതത്താനം കുസലവിപാകസ്സ കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതു ഹോതി, സീതാഭിഭൂതാനം അകുസലവിപാകസ്സ. തൂലപിചുസമ്ഫസ്സോ വണേ ദുക്ഖോ നിവണേ സുഖോ, മുദുതരുണഹത്ഥസമ്ബാഹനഞ്ച സുഖം ഉപ്പാദേതി, തേനേവ ഹത്ഥേന പഹരണം ദുക്ഖം, തസ്മാ വിപാകവസേന ആരമ്മണവവത്ഥാനം യുത്തം.

കിഞ്ചാപീതിആദിനാ സതിപി സഞ്ഞാവിപല്ലാസേ ബുദ്ധരൂപദസ്സനാദീസു കുസലവിപാകസ്സേവ ഗൂഥദസ്സനാദീസു ച അകുസലവിപാകസ്സ ഉപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ തേന വിപാകേന ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠതം ദസ്സേതി. വിജ്ജമാനേപി സഞ്ഞാവിപല്ലാസേ ആരമ്മണേന വിപാകനിയമദസ്സനം ആരമ്മണനിയമദസ്സനത്ഥമേവ കതന്തി.

അപിച ദ്വാരവസേനപീതിആദിനാ ദ്വാരന്തരേ ദുക്ഖസ്സ സുഖസ്സ ച പച്ചയഭൂതസ്സ ദ്വാരന്തരേ സുഖദുക്ഖവിപാകുപ്പാദനതോ വിപാകേന ആരമ്മണനിയമദസ്സനേന ഏകസ്മിംയേവ ച ദ്വാരേ സമാനസ്സേവ മണിരതനാദിഫോട്ഠബ്ബസ്സ സണികം ഫുസനേ പോഥനേ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദനതോ വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠതാ ദസ്സിതാതി വിഞ്ഞായതി.

ഹേട്ഠിമനയോതി മജ്ഝിമകസത്തസ്സ വിപാകസ്സ ച വസേന വവത്ഥിതം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ഉഞ്ഞാത’’ന്തി (വിഭ. ൬) ച ആദിനാ വുത്തനയോ. സമ്മുതിമനാപന്തി മജ്ഝിമകസത്തസ്സ വിപാകസ്സ ച വസേന സമ്മതം വവത്ഥിതം മനാപം, തം പന സഭാവേനേവ വവത്ഥിതന്തി അഭിന്ദിതബ്ബതോവ ന ഭിന്ദതീതി അധിപ്പായോ. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന നേരയികാദീഹിപി പുഗ്ഗലേഹി മനാപന്തി ഗഹിതം പുഗ്ഗലമനാപം ‘‘തം തം വാ പനാ’’തിആദിനാ ഭിന്ദതി. വേമാനികപേതരൂപമ്പി അകുസലകമ്മജത്താ കമ്മകാരണാദിദുക്ഖവത്ഥുഭാവതോ ച ‘‘മനുസ്സരൂപതോ ഹീന’’ന്തി വുത്തം.

൭. ഓളാരികരൂപാനം വത്ഥാരമ്മണപടിഘാതവസേന സുപരിഗ്ഗഹിതതാ, സുഖുമാനം തഥാ അഭാവതോ ദുപ്പരിഗ്ഗഹിതതാ ച യോജേതബ്ബാ. ദുപ്പരിഗ്ഗഹട്ഠേനേവ ലക്ഖണദുപ്പടിവിജ്ഝനതാ ദട്ഠബ്ബാ. ദസവിധന്തി ‘‘ദൂരേ’’തി അവുത്തസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വുത്തമ്പി പന ഓകാസതോ ദൂരേ ഹോതിയേവ.

ഹേട്ഠിമനയോതി ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം…പേ… ഇദം വുച്ചതി രൂപം സന്തികേ’’തി (വിഭ. ൭) ഏവം ലക്ഖണതോ ദ്വാദസഹത്ഥവസേന വവത്ഥിതഓകാസതോ ച ദസ്സേത്വാ നിയ്യാതിതനയോ. സോ ലക്ഖണോകാസവസേന ദൂരസന്തികേന സഹ ഗഹേത്വാ നിയ്യാതിതത്താ ഭിന്ദമാനോ മിസ്സകം കരോന്തോ ഗതോ. അഥ വാ ഭിന്ദമാനോതി സരൂപദസ്സനേന ലക്ഖണതോ യേവാപനകേന ഓകാസതോതി ഏവം ലക്ഖണതോ ഓകാസതോ ച വിസും കരോന്തോ ഗതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ലക്ഖണതോ സന്തികദൂരാനം ഓകാസതോ ദൂരസന്തികഭാവകരണേന സന്തികഭാവം ഭിന്ദിത്വാ ദൂരഭാവം, ദൂരഭാവഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ സന്തികഭാവം കരോന്തോ പവത്തോതി ‘‘ഭിന്ദമാനോ ഗതോ’’തി വുത്തം. ഇധ പനാതി ‘‘തം തം വാ പന രൂപം ഉപാദായ ഉപാദായാ’’തി ഇധ പുരിമനയേന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഓകാസതോ സന്തികഭാവകരണേന ന ഭിന്ദതി ഭഗവാ, ന ച ഓകാസദൂരതോ വിസും കരണേന, നാപി ഓകാസദൂരേന വോമിസ്സകകരണേനാതി അത്ഥോ. കിം പന കരോതീതി? ഓകാസതോ ദൂരമേവ ഭിന്ദതി. ഏത്ഥ പന ന പുബ്ബേ വുത്തനയേന തിധാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി ഓകാസതോ ദൂരം ലക്ഖണതോ സന്തികം കരോതി, ലക്ഖണതോ വാ വിസും തേന വാ വോമിസ്സകന്തി. ഓകാസതോ ദൂരസ്സ പന ഓകാസതോവ സന്തികഭാവകരണം ഇധ ‘‘ഭേദന’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന ന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഭിന്ദതീതി ഏത്ഥാപി വാ ന പുബ്ബേ വുത്തനയേന തിധാ ഭേദസ്സ അകരണം വുത്തം, ലക്ഖണതോ സന്തികദൂരാനം പന ലക്ഖണതോ ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികഭാവോ നത്ഥീതി ലക്ഖണതോ ദൂരസ്സ ലക്ഖണതോവ സന്തികഭാവാകരണം ലക്ഖണതോ ദൂരസ്സ അഭേദനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമനയോ വിയ അയം നയോ ന ഹോതീതി ഏത്തകമേവ ഹി ഏത്ഥ ദസ്സേതീതി ഭിന്ദമാനോതി ഏത്ഥ ച അഞ്ഞഥാ ഭേദനം വുത്തം, ഭേദനം ഇധ ച അഞ്ഞഥാ വുത്തന്തി.

രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. ചക്ഖാദയോ പസാദാ ഓളാരികമനോമയത്തഭാവപരിയാപന്നാ കായവോഹാരം അരഹന്തീതി തബ്ബത്ഥുകാ അദുക്ഖമസുഖാ ‘‘കായികാ’’തി പരിയായേന വുത്താ, ന കായപസാദവത്ഥുകത്താ. ന ഹി ചക്ഖാദയോ കായപസാദാ ഹോന്തീതി. സന്തതിവസേന ഖണാദിവസേന ചാതി ഏത്ഥ അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവസ്സ അവചനം സുഖാദിവസേന ഭിന്നായ അതീതാദിഭാവവചനതോ. ന ഹി സുഖായേവ അദ്ധാവസേന സമയവസേന ച അതീതാദികാ ഹോതി, തഥാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ ച കായികചേതസികാദിഭാവേന ഭിന്നാ. തേന വേദനാസമുദയോ അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവേന വത്തബ്ബതം അരഹതി സമുദായസ്സ തേഹി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബത്താ, വേദനേകദേസാ പന ഏത്ഥ ഗഹിതാതി തേ സന്തതിഖണേഹി പരിച്ഛേദം അരഹന്തി തത്ഥ തഥാപരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാനം ഗഹിതത്താതി. ഏകസന്തതിയം പന സുഖാദിഅനേകഭേദസബ്ഭാവേന തേസു യോ ഭേദോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബഭാവേന ഗഹിതോ, തസ്സ ഏകപ്പകാരസ്സ പാകടസ്സ പരിച്ഛേദികാ തംസഹിതദ്വാരാലമ്ബനപ്പവത്താ, അവിച്ഛേദേന തദുപ്പാദകേകവിധവിസയസമായോഗപ്പവത്താ ച സന്തതി ഭവിതും അരഹതീതി തസ്സ ഭേദന്തരം അനാമസിത്വാ പരിച്ഛേദകഭാവേന ഗഹണം കതം. ലഹുപരിവത്തിനോ വാ ധമ്മാ പരിവത്തനേനേവ പരിച്ഛേദം അരഹന്തീതി സന്തതിഖണവസേന പരിച്ഛേദോ വുത്തോ. പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാതി ഏതേന ഹേതുപച്ചയകിച്ചവസേന വുത്തനയം ദസ്സേതി.

൧൧. കിലേസഗ്ഗിസമ്പയോഗതോ സദരഥാ. ഏതേന സഭാവതോ ഓളാരികതം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകട്ഠേനാതി ഏതേന ഓളാരികവിപാകനിപ്ഫാദനേന കിച്ചതോ. കമ്മവേഗക്ഖിത്താ കമ്മപടിബദ്ധഭൂതാ ച കായകമ്മാദിബ്യാപാരവിരഹതോ നിരുസ്സാഹാ വിപാകാ, സഉസ്സാഹാ ച കിരിയാ അവിപാകാ. സവിപാകാ ച സഗബ്ഭാ വിയ ഓളാരികാതി തബ്ബിപക്ഖതോ അവിപാകാ സുഖുമാതി വുത്താ.

അസാതട്ഠേനാതി അമധുരട്ഠേന. തേന സാതപടിപക്ഖം അനിട്ഠസഭാവം ദസ്സേതി. ദുക്ഖട്ഠേനാതി ദുക്ഖമട്ഠേന. തേന ദുക്ഖാനം സന്താപനകിച്ചം ദസ്സേതി. ‘‘യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮; സം. നി. ൪.൨൬൭) വചനതോ അദുക്ഖമസുഖാ ഫരണസഭാവവിരഹതോ അസന്താനം കാമരാഗപടിഘാനുസയാനം അനുസയനസ്സ അട്ഠാനത്താ സന്താ, സുഖേ നികന്തിം പരിയാദായ അധിഗന്തബ്ബത്താ പധാനഭാവം നീതാതി പണീതാതി. തഥാ അനധിഗന്തബ്ബാ ച കാമാവചരജാതിആദിസങ്കരം അകത്വാ സമാനജാതിയം ഞാണസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്താദികേ സമാനഭേദേ സുഖതോ പണീതാതി യോജേതബ്ബാ. ഉപബ്രൂഹിതാനം ധാതൂനം പച്ചയഭാവേന സുഖാ ഖോഭേതി വിബാധിതാനം പച്ചയഭാവേന ദുക്ഖാ ച. ഉഭയമ്പി കായം ബ്യാപേന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതീതി ഫരതി. മദയമാനന്തി മദം കരോന്തം. ഛാദയമാനന്തി ഇച്ഛം ഉപ്പാദേന്തം, അവത്ഥരമാനം വാ. ഘമ്മാഭിതത്തസ്സ സീതോദകഘടേന ആസിത്തസ്സ യഥാ കായോ ഉപബ്രൂഹിതോ ഹോതി, ഏവം സുഖസമങ്ഗിനോപീതി കത്വാ ‘‘ആസിഞ്ചമാനം വിയാ’’തി വുത്തം. ഏകത്തനിമിത്തേയേവാതി പഥവീകസിണാദികേ ഏകസഭാവേ ഏവ നിമിത്തേ. ചരതീതി നാനാവജ്ജനേ ജവനേ വേദനാ വിയ വിപ്ഫന്ദനരഹിതത്താ സുഖുമാ.

അധിപ്പായേ അകുസലതായ അകോവിദോ. കുസലത്തികേ…പേ… ആഗതത്താതി ‘‘കുസലാകുസലാ വേദനാ ഓളാരികാ, അബ്യാകതാ വേദനാ സുഖുമാ’’തി ഏവം ആഗതത്താ. ഭൂമന്തരഭേദേ ദസ്സേതും ‘‘യമ്പീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഇമിനാ നീഹാരേനാതി ഏതേന ‘‘കാമാവചരസുഖതോ കാമാവചരുപേക്ഖാ സുഖുമാ’’തിആദിനാ സഭാവാദിഭേദേന ച ഓളാരികസുഖുമഭാവം തത്ര തത്രേവ കഥേന്തോ ന ഭിന്ദതീതി നയം ദസ്സേതി.

ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ, തസ്മാ ഏകന്തപണീതേ ഹീനപണീതാനം ഉദ്ധടത്താ ഏവമേവ ഏകന്തഹീനേ ച യഥാസമ്ഭവം ഹീനപണീതതാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി അനുഞ്ഞാതം ഹോതീതി ഉഭയത്ഥ തദുദ്ധരണേ ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

അകുസലാനം കുസലാദീഹി സുഖുമത്താഭാവതോ പാളിയാ ആഗതസ്സ അപരിവത്തനീയഭാവേന ‘‘ഹേട്ഠിമനയോ ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി, തംതംവാപനവസേന കഥനേപി പരിവത്തനം നത്ഥീതി ന പരിവത്തനം സന്ധായ ‘‘ഹേട്ഠിമനയോ ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, ഹേട്ഠിമനയസ്സ പന വുത്തത്താ അവുത്തനയം ഗഹേത്വാ ‘‘തം തം വാ പനാ’’തി വത്തും യുത്തന്തി ‘‘ഹേട്ഠിമനയോ ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബോ. ബഹുവിപാകാ അകുസലാ ദോസുസ്സന്നതായ ഓളാരികാ, തഥാ അപ്പവിപാകാ കുസലാ. മന്ദദോസത്താ അപ്പവിപാകാ അകുസലാ സുഖുമാ, തഥാ ബഹുവിപാകാ കുസലാ ച. ഓളാരികസുഖുമനികന്തിവത്ഥുഭാവതോ കാമാവചരാദീനം ഓളാരികസുഖുമതാ. സാപീതി ഭാവനാമയായ ഭേദനേന ദാനമയസീലമയാനഞ്ച പച്ചേകം ഭേദനം നയതോ ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. സാപീതി വാ തിവിധാപീതി യോജേതബ്ബം.

൧൩. ജാതിആദിവസേന അസമാനകോട്ഠാസതാ വിസഭാഗട്ഠോ. ദുക്ഖവിപാകതാദിവസേന അസദിസകിച്ചതാ, അസദിസസഭാവതാ വാ വിസംസട്ഠോ, ന അസമ്പയോഗോ. യദി സിയാ, ദൂരവിപരിയായേന സന്തികം ഹോതീതി സംസട്ഠട്ഠേന സന്തികതാ ആപജ്ജതി, ന ച വേദനായ വേദനാസമ്പയോഗോ അത്ഥി. സന്തികപദവണ്ണനായ ച ‘‘സഭാഗട്ഠേന സരിക്ഖട്ഠേന ചാ’’തി വക്ഖതീതി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതബ്ബന്തി കസ്മാ വുത്തം, കിം യഥാ സന്തികതോ അകുസലതോ അകുസലാ ദൂരേതി ഉദ്ധരീയതി, തഥാ തതോ ദൂരതോ കുസലതോ കുസലാ സന്തികേതി ഉദ്ധരിതും ന സക്കാതി? ന സക്കാ. തഥാ ഹി സതി കുസലാ കുസലായ സന്തികേതി കത്വാ സന്തികതോ സന്തികതാ ഏവ ഉദ്ധരിതാ സിയാ, തഥാ ച സതി സന്തികസന്തികതരതാവചനമേവ ആപജ്ജതി, ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികതാവ ഇധ വുച്ചതി, തസ്മാ ദൂരതോ ദൂരുദ്ധരണം വിയ സന്തികതോ സന്തികുദ്ധരണഞ്ച ന സക്കാ കാതും ദൂരദൂരതരതായ വിയ സന്തികസന്തികതരതായ ച അനധിപ്പേതത്താ. അഥ പന വദേയ്യ ‘‘ന കുസലാ കുസലായ ഏവ സന്തികേതി ഉദ്ധരിതബ്ബാ, അഥ ഖോ യതോ സാ ദൂരേ, തസ്സാ അകുസലായാ’’തി, തഞ്ച നത്ഥി. ന ഹി അകുസലായ കുസലാ കദാചി സന്തികേ അത്ഥീതി. അഥാപി വദേയ്യ ‘‘യാ അകുസലാ കുസലായ സന്തികേ, സാ തതോ ദൂരതോ കുസലതോ ഉദ്ധരിതബ്ബാ’’തി, തദപി നത്ഥി. ന ഹി കുസലേ അകുസലാ അത്ഥി, യാ തതോ സന്തികേതി ഉദ്ധരിയേയ്യ, തസ്മാ ഇധ വുത്തസ്സ ദൂരസ്സ ദൂരതോ അച്ചന്തവിസഭാഗത്താ ദൂരേ സന്തികം നത്ഥീതി ന സക്കാ ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതും, സന്തികേ പനിധ വുത്തേ ഭിന്നേ തത്ഥേവ ദൂരം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സന്തികതോ പന ദൂരം ഉദ്ധരിതബ്ബ’’ന്തി.

ഉപാദായുപാദായ ദൂരതോ ച സന്തികം ന സക്കാ ഉദ്ധരിതും. ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ ദൂരേ ലോഭസഹഗതാ സന്തികേതി ഹി വുച്ചമാനേ സന്തികതോവ സന്തികം ഉദ്ധരിതം ഹോതി. തഥാ ദോസസഹഗതായ ലോഭസഹഗതാ ദൂരേ ദോസസഹഗതാ സന്തികേതി ഏത്ഥാപി സഭാഗതോ സഭാഗന്തരസ്സ ഉദ്ധടത്താ, ന ച സക്കാ ‘‘ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ ദൂരേ സാ ഏവ ച സന്തികേ’’തി വത്തും ദോസസഹഗതായ സന്തികഭാവസ്സ അകാരണത്താ, തസ്മാ വിസഭാഗതാ ഭേദം അഗ്ഗഹേത്വാ ന പവത്തതീതി സഭാഗാബ്യാപകത്താ ദൂരതായ ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം ന സക്കാ കാതും. ന ഹി ദോസസഹഗതാ അകുസലസഭാഗം സബ്ബം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതീതി. സഭാഗതാ പന ഭേദം അന്തോഗധം കത്വാ പവത്തതീതി വിസഭാഗബ്യാപകത്താ സന്തികതായ സന്തികതോ ദൂരുദ്ധരണം സക്കാ കാതും. അകുസലതാ ഹി ലോഭസഹഗതാദിസബ്ബവിസഭാഗബ്യാപികാതി. തേനാഹ ‘‘ന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതബ്ബ’’ന്തിആദി.

വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതി ഏത്ഥ യദിപി വത്ഥുതോ ഫസ്സസ്സ നാമം ഫസ്സതോ ച സഞ്ഞായ, വത്ഥുവിസിട്ഠഫസ്സേന പന വിസിട്ഠസഞ്ഞാ വത്ഥുനാ ച വിസിട്ഠാ ഹോതി ഫസ്സസ്സ വിയ തസ്സാപി തബ്ബത്ഥുകത്താതി ‘‘വത്ഥുതോ നാമ’’ന്തി വുത്തം. പടിഘസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി യഥാ ഫസ്സോ വത്ഥാരമ്മണപടിഘട്ടനേന ഉപ്പന്നോ, തഥാ തതോ ജാതസഞ്ഞാപീതി ‘‘വത്ഥാരമ്മണതോ നാമ’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച പടിഘജോ സമ്ഫസ്സോ, പടിഘവിഞ്ഞേയ്യോ വാ സമ്ഫസ്സോ പടിഘസമ്ഫസ്സോതി ഉത്തരപദലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

വിഞ്ഞേയ്യഭാവേ വചനം അധികിച്ച പവത്താ, വചനാധീനാ വാ അരൂപക്ഖന്ധാ, അധിവചനം വാ ഏതേസം പകാസനം അത്ഥീതി ‘‘അധിവചനാ’’തി വുച്ചന്തി, തതോജോ സമ്ഫസ്സോ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, സമ്ഫസ്സോയേവ വാ യഥാവുത്തേഹി അത്ഥേഹി അധിവചനോ ച സമ്ഫസ്സോ ചാതി അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, അധിവചനവിഞ്ഞേയ്യോ വാ സമ്ഫസ്സോ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, തതോ തസ്മിം വാ ജാതാ അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ. പഞ്ചദ്വാരികസമ്ഫസ്സേപി യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി തേന പരിയായേന തതോജാപി സഞ്ഞാ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുത്താ. യഥാ പന അഞ്ഞപ്പകാരാസമ്ഭവതോ മനോസമ്ഫസ്സജാ നിപ്പരിയായേന ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുച്ചതി, ന ഏവം അയം പടിഘസമ്ഫസ്സജാ ആവേണികപ്പകാരന്തരസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ.

യദി ഏവം ചത്താരോ ഖന്ധാപി യഥാവുത്തസമ്ഫസ്സതോ ജാതത്താ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വത്തും യുത്താ, സഞ്ഞാവ കസ്മാ ഏവം വുത്താതി? തിണ്ണം ഖന്ധാനം അത്ഥവസേന അത്തനോ പത്തമ്പി നാമം യത്ഥ പവത്തമാനോ അധിവചനസമ്ഫസ്സജ-സദ്ദോ നിരുള്ഹതായ ധമ്മാഭിലാപോ ഹോതി, തസ്സാ സഞ്ഞായ ഏവ ആരോപേത്വാ സയം നിവത്തനം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തയോ ഹി അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തിആദി. അഥ വാ സഞ്ഞായ പടിഘസമ്ഫസ്സജാതി അഞ്ഞമ്പി വിസിട്ഠം നാമം അത്ഥീതി അധിവചനസമ്ഫസ്സജാനാമം തിണ്ണംയേവ ഖന്ധാനം ഭവിതും അരഹതി. തേ പന അത്തനോ നാമം സഞ്ഞായ ദത്വാ നിവത്താതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘തയോ ഹി അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തിആദി. പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാ ഓലോകേത്വാപി ജാനിതും സക്കാതി ഇദം തേന തേനാധിപ്പായേന ഹത്ഥവികാരാദികരണേ തദധിപ്പായവിജാനനനിമിത്തഭൂതാ വിഞ്ഞത്തി വിയ രജ്ജിത്വാ ഓലോകനാദീസു രത്തതാദിവിജാനനനിമിത്തം ഓലോകനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിസയസമാഗമേ പാകടം ഹോതീതി തംസമ്പയുത്തായ സഞ്ഞായപി തഥാപാകടഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

രജ്ജിത്വാ ഓലോകനാദിവസേന പാകടാ ജവനപ്പവത്താ ഭവിതും അരഹതീതി ഏതിസ്സാ ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ‘‘പസാദവത്ഥുകാ ഏവാ’’തി ആഹ. അഞ്ഞം ചിന്തേന്തന്തി യം പുബ്ബേ തേന ചിന്തിതം ഞാതം, തതോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തന്തി അത്ഥോ.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦. ഹേട്ഠിമകോടിയാതി ഏത്ഥ ഭുമ്മനിദ്ദേസോവ. തത്ഥ ഹി പധാനം ദസ്സിതന്തി. യദി ഏവം ഉപരിമകോടിയാ തം ന ദസ്സിതന്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, ഉപരിമകോടിഗതഭാവേന വിനാ ഹേട്ഠിമകോടിഗതഭാവാഭാവതോ. ഹേട്ഠിമകോടി ഹി സബ്ബബ്യാപികാതി. ദുതിയേ കരണനിദ്ദേസോ, ഹേട്ഠിമകോടിയാ ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. പുരിമേപി വാ ‘‘ഹേട്ഠിമകോടിയാ’’തി യം വുത്തം, തഞ്ച പധാനസങ്ഖാരദസ്സനവസേനാതി സമ്ബന്ധകരണേന കരണനിദ്ദേസോവ. തംസമ്പയുത്താ സങ്ഖാരാതി ഏകൂനപഞ്ഞാസപ്പഭേദേ സങ്ഖാരേ ആഹ. ഗഹിതാവ ഹോന്തി തപ്പടിബദ്ധത്താ.

സങ്ഖാരക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

സമുഗ്ഗമ-സദ്ദോ സഞ്ജാതിയം ആദിഉപ്പത്തിയം നിരുള്ഹോ. തംതംപച്ചയസമായോഗേ ഹി പുരിമഭവസങ്ഖാതാ പുരിമന്തതോ ഉദ്ധങ്ഗമനം സമുഗ്ഗമോ, സന്ധിയം വാ പടിസന്ധിയം ഉഗ്ഗമോ സമുഗ്ഗമോ. സോ പന യത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ സമുഗ്ഗച്ഛന്തി, തത്ഥേവ ദസ്സിതോ. ഏതേന നയേന അപരിപുണ്ണഖന്ധസമുഗ്ഗമോ ഏകവോകാരചതുവോകാരേസു സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. അഥ വാ യഥാധിഗതാനം പഞ്ചന്നമ്പി ഖന്ധാനം സഹ ഉഗ്ഗമോ ഉപ്പത്തി സമുഗ്ഗമോ. ഏതസ്മിം അത്ഥേ വികലുപ്പത്തി അസങ്ഗഹിതാ ഹോതി. ഹിമവന്തപ്പദേസേ ജാതിമന്തഏളകലോമം ജാതിഉണ്ണാ. സപ്പിമണ്ഡബിന്ദൂതി ഏവം ഏത്ഥാപി ബിന്ദു-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗന്തി ഏവംവണ്ണം ഏവംസണ്ഠാനഞ്ച. പടിഭജനം വാ പടിഭാഗോ, സദിസതാഭജനം സദിസതാപത്തീതി അത്ഥോ. ഏവംവിധോ വണ്ണപ്പടിഭാഗോ ഏതസ്സാതി ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗം.

സന്തതിസീസാനീതി സന്തതിമൂലാനി, സന്തതികോട്ഠാസാ വാ. അനേകിന്ദ്രിയസമാഹാരഭാവതോ ഹി പധാനങ്ഗം ‘‘സീസ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം വത്ഥുദസകാദികോട്ഠാസാ അനേകരൂപസമുദായഭൂതാ ‘‘സീസാനീ’’തി വുത്താനീതി.

പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തീതി ഗണനാപാരിപൂരിം സന്ധായ വുത്തം, ന തസ്സ തസ്സ ഖന്ധസ്സ പരിപുണ്ണതം. കമ്മസമുട്ഠാനപവേണിയാ വുത്തത്താ ‘‘ഉതുചിത്താഹാരജപവേണീ ച ഏത്തകം കാലം അതിക്കമിത്വാ ഹോതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബാ സിയാ, തം പന ‘‘പുബ്ബാപരതോ’’തി ഏത്ഥ വക്ഖതീതി അകഥേത്വാ കമ്മജപവേണീ ച ന സബ്ബാ വുത്താതി അവുത്തം ദസ്സേതും ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോ നാമ ദസ്സിതോ. ഏവം…പേ… പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തീതി പരിപുണ്ണായതനാനം വസേന നയോ ദസ്സിതോ, അപരിപുണ്ണായതനാനം പന കാമാവചരാനം രൂപാവചരാനം പരിഹീനായതനസ്സ വസേന സന്തതിസീസഹാനി വേദിതബ്ബാ.

പുബ്ബാപരതോതി അയം വിചാരണാ ന പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിയം, അഥ ഖോ തേസം രൂപസമുട്ഠാപനേതി ദട്ഠബ്ബാ. തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവം പനാ’’തിആദി. അപച്ഛാഅപുരേ ഉപ്പന്നേസൂതി ഏതേന സംസയകാരണം ദസ്സേതി. സഹുപ്പന്നേസു ഹി ഇദമേവ പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഇദം പച്ഛാതി അദസ്സിതം ന സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഏത്ഥ ച ‘‘പുബ്ബാപരതോ’’തി ഏതിസ്സാ വിചാരണായ വത്ഥുഭാവേന പടിസന്ധിയം ഉപ്പന്നാ പവത്താ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ. തത്ഥ ച നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോതി ‘‘രൂപം പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി ആഹ. അഞ്ഞഥാ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥേ ഭുമ്മനിദ്ദേസേ സതി രൂപസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനക്ഖണേ കമ്മസ്സപി രൂപസമുട്ഠാനം വദന്തീതി ഉഭയന്തി വത്തബ്ബം സിയാതി. രൂപാരൂപസന്തതിഞ്ച ഗഹേത്വാ അയം വിചാരണാ പവത്താതി ‘‘രൂപം പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഏവ വിജ്ജമാനേ ഗഹേത്വാ വിചാരണായ കരിയമാനായ അരൂപസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനമേവ നത്ഥീതി പുബ്ബാപരസമുട്ഠാപനവിചാരണാവ ഇധ ന ഉപപജ്ജതീതി വത്തബ്ബം സിയാതി. വത്ഥു ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലം ഹോതീതി സബ്ബരൂപാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലതം സന്ധായ വുത്തം. തദാ ഹി തം പച്ഛാജാതപച്ചയരഹിതം ആഹാരാദീഹി ച അനുപത്ഥദ്ധന്തി ‘‘ദുബ്ബല’’ന്തി വുത്തം. കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താതി ഇദം സതിപി ഭവങ്ഗസ്സ കമ്മജഭാവേ സായം വിപാകസന്തതി പടിസന്ധിക്ഖണേ പുരിമഭവങ്ഗസമുട്ഠാപകതോ അഞ്ഞേന കമ്മുനാ ഖിത്താ വിയ അപ്പതിട്ഠിതാ, തതോ പരഞ്ച സമാനസന്തതിയം അനന്തരപച്ചയം പുരേജാതപച്ചയഞ്ച ലഭിത്വാ പതിട്ഠിതാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം.

പവേണീ ഘടിയതീതി ചക്ഖാദിവത്ഥുസന്തതി ഏകസ്മിം വിജ്ജമാനേ ഏവ അഞ്ഞസ്സ നിരോധുപ്പത്തിവസേന ഘടിയതി, ന ചുതിപടിസന്ധിനിസ്സയവത്ഥൂനം വിയ വിച്ഛേദപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. അങ്ഗതോതി ഝാനങ്ഗതോ. ഝാനങ്ഗാനി ഹി ചിത്തേന സഹ രൂപസമുട്ഠാപകാനി, തേസം അനുബലദായകാനി മഗ്ഗങ്ഗാദീനി തേസു വിജ്ജമാനേസു വിസേസരൂപപ്പവത്തിദസ്സനതോ. അഥ വാ യാനി ചിത്തങ്ഗാനി ചേതനാദീനി ചിത്തസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനേ അങ്ഗഭാവം സഹായഭാവം ഗച്ഛന്തി, തേസം ബലദായകേഹി ഝാനങ്ഗാദീഹി അപരിഹീനന്തി അത്ഥോ. തതോ പരിഹീനത്താ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തീതി. യോ പന വദേയ്യ ‘‘പടിസന്ധിചിത്തേന സഹജാതവത്ഥു തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ ച പുരേജാതന്തി കത്വാ പച്ചയവേകല്ലാഭാവതോ തസ്മിം ഖണദ്വയേ രൂപം സമുട്ഠാപേതൂ’’തി, തം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘യദി ഹി ചിത്ത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസുപി തേസം ധമ്മാനം വത്ഥു പുരേജാതം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബമേവേതന്തി അനുജാനി, തത്ഥാപി ദോസം ദസ്സേതി. യദി തദാ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ, തവ മതേന പടിസന്ധിചിത്തമ്പി സമുട്ഠാപേയ്യ, തദാ പന രൂപുപ്പാദനമേവ നത്ഥി. യദാ ച രൂപുപ്പാദനം, തദാ ഉപ്പാദക്ഖണേ തവ മതേനപി പച്ചയവേകല്ലമേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ പുരേജാതനിസ്സയാഭാവതോ, തസ്മാ പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ഉപ്പാദക്ഖണേ അട്ഠ രൂപാനി ഗഹേത്വാ ഉട്ഠഹതി. കസ്മാ? അരൂപധമ്മാനം അനന്തരാദിപച്ചയവസേന സവേഗാനം പരിപുണ്ണബലാനമേവ ഉപ്പത്തിതോ.

അവിസയതായാതി അഗതപുബ്ബസ്സ ഗാമസ്സ ആഗന്തുകസ്സ അവിസയഭാവതോ. അപ്പഹുതതായാതി തത്ഥ തസ്സ അനിസ്സരഭാവതോ. ചിത്തസമുട്ഠാന…പേ… ഠിതാനീതി ഇദം യേഹാകാരേഹി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ചിത്തചേതസികാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തേഹി സബ്ബേഹി പടിസന്ധിയം ചിത്തചേതസികാ സമതിംസകമ്മജരൂപാനം യഥാസമ്ഭവം പച്ചയാ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം.

വട്ടമൂലന്തി തണ്ഹാ അവിജ്ജാ വുച്ചതി. ചുതിചിത്തേന ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം തതോ പുരിമതരേഹി ഉപ്പജ്ജമാനം വിയ ന ഭവന്തരേ ഉപ്പജ്ജതീതി വട്ടമൂലസ്സ വൂപസന്തത്താ അനുപ്പത്തി വിചാരേതബ്ബാ.

രൂപസ്സ നത്ഥിതായാതി രൂപാനം നിസ്സരണത്താ അരൂപസ്സ, വിരാഗവസേന പഹീനത്താ ഉപ്പാദേതബ്ബസ്സ അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. രൂപോകാസേ വാ രൂപം അത്ഥീതി കത്വാ രൂപപച്ചയാനം രൂപുപ്പാദനം ഹോതി, അരൂപം പന രൂപസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതീതി യസ്മിം രൂപേ സതി ചിത്തം അഞ്ഞം രൂപം ഉപ്പാദേയ്യ, തദേവ തത്ഥ നത്ഥീതി അത്ഥോ. പുരിമരൂപസ്സപി ഹി പച്ചയഭാവോ അത്ഥി പുത്തസ്സ പിതിസദിസതാദസ്സനതോതി.

ഉതു പന പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠാപനതോതി അധിപ്പായോ. ഉതു നാമ ചേസ ദന്ധനിരോധോതിആദി ഉതുസ്സ ഠാനക്ഖണേ ഉപ്പാദനേ കാരണദസ്സനത്ഥം അരൂപാനം ഉപ്പാദകാലദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തം. ദന്ധനിരോധത്താ ഹി സോ ഠിതിക്ഖണേ ബലവാതി തദാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, തസ്മിം ധരന്തേ ഏവ ഖിപ്പനിരോധത്താ സോളസസു ചിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു പടിസന്ധിഅനന്തരം ചിത്തം ഉതുനാ സമുട്ഠിതേ രൂപേ പുന സമുട്ഠാപേതീതി അധിപ്പായോ. തസ്മിം ധരന്തേ ഏവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏതേന പന വചനേന യദി ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാ ധരമാനക്ഖണേ ഏവ ഗഹിതാ, ‘‘സോളസചിത്തക്ഖണായുകം രൂപ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി, അഥുപ്പാദക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ നിരോധക്ഖണോവ ഗഹിതോ, ‘‘സത്തരസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി, സചേ നിരോധക്ഖണം അഗ്ഗഹേത്വാ ഉപ്പാദക്ഖണോ ഗഹിതോ, ‘‘അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി, യദി പന ഉപ്പാദനിരോധക്ഖണാ ധരമാനക്ഖണേ ന ഗഹിതാ, ‘‘അധികസത്തരസചിത്തക്ഖണായുക’’ന്തി. യസ്മാ പന ‘‘തേസു പടിസന്ധിഅനന്തര’’ന്തി പടിസന്ധിപി തസ്സ ധരമാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നേസു ഗഹിതാ, തസ്മാ ഉപ്പാദക്ഖണോ ധരമാനക്ഖണേ ഗഹിതോതി നിരോധക്ഖണേ അഗ്ഗഹിതേ അധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ വക്ഖമാനാ, ഗഹിതേ വാ സോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ അധിപ്പേതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഓജാ ഖരാതി സവത്ഥുകം ഓജം സന്ധായാഹ. സഭാവതോ സുഖുമായ ഹി ഓജായ വത്ഥുവസേന അത്ഥി ഓളാരികസുഖുമതാതി.

ചിത്തഞ്ചേവാതി ചിത്തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമതായ വുത്തം, തംസമ്പയുത്തകാപി പന രൂപസമുട്ഠാപകാ ഹോന്തീതി. യഥാഹ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧). ചിത്തന്തി വാ ചിത്തുപ്പാദം ഗണ്ഹാതി, ന കമ്മചേതനം വിയ ഏകധമ്മമേവ അവിജ്ജമാനം. കമ്മസമുട്ഠാനഞ്ച തംസമ്പയുത്തേഹിപി സമുട്ഠിതം ഹോതൂതി ചേ? ന, തേഹി സമുട്ഠിതഭാവസ്സ അവുത്തത്താ, അവചനഞ്ച തേസം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയഭാവാഭാവതോ.

അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോതി കാലപരിച്ഛേദതോ. തത്ഥ ‘‘സത്തരസ ചിത്തക്ഖണാ രൂപസ്സ അദ്ധാ, രൂപസ്സ സത്തരസമോ ഭാഗോ അരൂപസ്സാ’’തി ഏസോ അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ അധിപ്പേതോ. പടിസന്ധിക്ഖണേതി ഇദം നയദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം തതോ പരമ്പി രൂപാരൂപാനം സഹുപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ, ന പനേതം പടിസന്ധിക്ഖണേ അസഹുപ്പത്തിഅഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസുപി രൂപുപ്പത്തിം സയമേവ വക്ഖതീതി. ഫലപ്പത്തനിദസ്സനേന ച രൂപാരൂപാനം അസമാനകാലതം നിദസ്സേതി, ന സഹുപ്പാദം തദത്ഥം അനാരദ്ധത്താ. സഹുപ്പാദേന പന അസമാനകാലതാ സുഖദീപനാ ഹോതീതി തംദീപനത്ഥമേവ സഹുപ്പാദഗ്ഗഹണം.

യദി ഏവം രൂപാരൂപാനം അസമാനദ്ധത്താ അരൂപം ഓഹായ രൂപസ്സ പവത്തി ആപജ്ജതീതി ഏതസ്സാ നിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഏകപ്പമാണാവാതി നിരന്തരം പവത്തമാനേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു നിച്ഛിദ്ദേസു അരൂപരഹിതം രൂപം, രൂപരഹിതം വാ അരൂപം നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം. അയഞ്ച കഥാ പഞ്ചവോകാരേ കമ്മജരൂപപ്പവത്തിം നിബ്ബാനപടിഭാഗനിരോധസമാപത്തിരഹിതം സന്ധായ കതാതി ദട്ഠബ്ബാ. പദേ പദന്തി അത്തനോ പദേ ഏവ പദം നിക്ഖിപന്തോ വിയ ലഹും ലഹും അക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. അനോഹായാതി യാവ ചുതി, താവ അവിജഹിത്വാ, ചുതിക്ഖണേ പന സഹേവ നിരുജ്ഝന്തീതി. യസ്മിഞ്ചദ്ധാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോഹായ പവത്തി, സോ ച പടിസന്ധിചുതിപരിച്ഛിന്നോ ഉക്കംസതോ ഏതേസം അദ്ധാതി. ഏവന്തി ഏതേന പുബ്ബേ വുത്തം അവകംസതോ അദ്ധാപകാരം ഇമഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോതി ഏതം ദ്വയമപി സഹ ഗഹേത്വാ രൂപാരൂപാനം ‘‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ’’തി ഏകോ ദട്ഠബ്ബാകാരോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം ഇതോ പരേസുപി. പച്ഛിമകമ്മജം ഠപേത്വാതി തസ്സ ചുതിചിത്തേന സഹ നിരുജ്ഝനതോ നാനാനിരോധോ നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തന്തി വദന്തി. തസ്സ പന ഏകുപ്പാദോപി നത്ഥി ഹേട്ഠാ സോളസകേ പച്ഛിമസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പത്തിവചനതോ. യദി പന യസ്സ ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധാ ദ്വേപി ന സന്തി, തം ഠപേതബ്ബം. സബ്ബമ്പി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഠപേതബ്ബം സിയാ, പച്ഛിമകമ്മജസ്സ പന ഉപ്പത്തിതോ പരതോ ചിത്തേസു പവത്തമാനേസു കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ വജ്ജേതബ്ബം ഗഹേതബ്ബഞ്ച തദാ നത്ഥീതി ‘‘പച്ഛിമകമ്മജം ഠപേത്വാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തതോ പുബ്ബേ പന അട്ഠചത്താലീസകമ്മജരൂപപവേണീ അത്ഥീതി തത്ഥ യം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, തം അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതി ‘‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധ’’ന്തി ഗഹേത്വാ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ഉപ്പന്നരൂപാനി വജ്ജേത്വാ ഏവം ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ വേദിതബ്ബാതി യോജനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തഞ്ഹി രൂപം അരൂപേന, അരൂപഞ്ച തേന ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധന്തി. തത്ഥ സങ്ഖലികസ്സ വിയ സമ്ബന്ധോ പവേണീതി കത്വാ അട്ഠചത്താലീസകമ്മജിയവചനം കതം, അഞ്ഞഥാ ഏകൂനപഞ്ഞാസകമ്മജിയവചനം കത്തബ്ബം സിയാ.

നാനുപ്പാദ…പേ… പച്ഛിമകമ്മജേന ദീപേതബ്ബാതി തേന സുദീപനത്താ വുത്തം. ഏതേന ഹി നയേന സക്കാ തതോ പുബ്ബേപി ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നരൂപം അഞ്ഞസ്സപി ഭങ്ഗക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝതീതി തം അരൂപേന, അരൂപഞ്ച തേന നാനുപ്പാദം ഏകനിരോധന്തി വിഞ്ഞാതുന്തി. ഉഭയത്ഥാപി പന അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേ, തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതിക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝനകം അരൂപഞ്ച ന സങ്ഗഹിതം, തം ‘‘നാനുപ്പാദതോ നാനാനിരോധതോ’’തി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. ചതുസന്തതികരൂപേന ഹി നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതാദീപനാ ഏത്ഥ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ ദസ്സിതത്താ അദസ്സിതസ്സ വസേന നയദസ്സനം ഹോതീതി. സമതിംസകമ്മജരൂപേസു ഏവ ഠിതസ്സപി ഗബ്ഭേ ഗതസ്സ മരണം അത്ഥീതി തേസം ഏവ വസേന പച്ഛിമകമ്പി യോജിതം. അമരാ നാമ ഭവേയ്യും, കസ്മാ? യഥാ ഛന്നം വത്ഥൂനം പവത്തി, ഏവം തദുപ്പാദകകമ്മേനേവ ഭവങ്ഗാദീനഞ്ച തബ്ബത്ഥുകാനം പവത്തിയാ ഭവിതബ്ബന്തി. ന ഹി തം കാരണം അത്ഥി, യേന തം കമ്മജേസു ഏകച്ചം പവത്തേയ്യ, ഏകച്ചം ന പവത്തേയ്യാതി. തസ്മാ ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണാദീനം ജീവിതസങ്ഖാരാനം അനൂനത്താ വുത്തം ‘‘അമരാ നാമ ഭവേയ്യു’’ന്തി.

‘‘ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതി, ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേ, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അഞ്ഞസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഇദം അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. അത്തനോ പനാധിപ്പായം ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നിരോധക്ഖണേ, ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നഞ്ച ഉപ്പാദക്ഖണേ, ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഠിതിക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതി ദീപേതിയേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ ‘‘തം പന സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) വുത്തം. ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി, കസ്മാ? ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസ്സപി സമാനായുകതായ ഭവിതബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. യഥാ പന ഏതേഹി യോജിതം, തഥാ രൂപസ്സ ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതാ നാനുപ്പാദേകനിരോധതാ ച നത്ഥിയേവ.

യാ പന ഏതേഹി രൂപസ്സ സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകതാ വുത്താ, യാ ച അട്ഠകഥായം തതിയഭാഗാധികസോളസചിത്തക്ഖണായുകതാ, സാ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം പടിസന്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്താവതാ ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, തഥാ പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, അഥാവസേസപഞ്ചചിത്തഏകചിത്തക്ഖണായുകേ തസ്മിം യേവാരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ദസ്സിതേന സോളസചിത്തക്ഖണായുകഭാവേന വിരുജ്ഝതി. ന ഹി സക്കാ ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഏവ രൂപം ആപാഥമാഗച്ഛതീ’’തി വത്തും. തഥാ ഹി സതി ന രൂപസ്സ ഏകാദസ വാ പഞ്ചദസേവ വാ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അഥ ഖോ അതിരേകഏകാദസപഞ്ചദസചിത്തക്ഖണാ. തസ്മാ യദിപി പഞ്ചദ്വാരേ ഠിതിപ്പത്തമേവ രൂപം പസാദം ഘട്ടേതീതി യുജ്ജേയ്യ, മനോദ്വാരേ പന ഉപ്പാദക്ഖണേപി ആപാഥമാഗച്ഛതീതി ഇച്ഛിതബ്ബമേതം. ന ഹി മനോദ്വാരേ അതീതാദീസു കിഞ്ചി ആപാഥം നാഗച്ഛതീതി. മനോദ്വാരേ ച ഏവം വുത്തം ‘‘ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ, അഥാവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭).

യോ ചേത്ഥ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണോ വുത്തോ, സോ ച അത്ഥി നത്ഥീതി വിചാരേതബ്ബോ. ചിത്തയമകേ (യമ. ൨.ചിത്തയമക.൧൦൨) ഹി ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാനന്തി? ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, നോ ച ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചാ’’തി. തഥാ ‘‘നുപ്പജ്ജമാനം നുപ്പന്നന്തി? ഭങ്ഗക്ഖണേ നുപ്പജ്ജമാനം, നോ ച നുപ്പന്ന’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചാ’’തി. ഏവം ‘‘ന നിരുദ്ധം ന നിരുജ്ഝമാനം, ന നിരുജ്ഝമാനം ന നിരുദ്ധ’’ന്തി ഏതേസം പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനേ ‘‘ഉപ്പാദക്ഖണേ അനാഗതഞ്ചാ’’തി വത്വാ ‘‘ഠിതിക്ഖണേ’’തി അവചനം, അതിക്കന്തകാലവാരേ ച ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്ത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഠിതിക്ഖണേ’’തി അവചനം ഠിതിക്ഖണാഭാവം ചിത്തസ്സ ദീപേതി. സുത്തേസുപി ഹി ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി തസ്സേവ (സം. നി. ൩.൩൮; അ. നി. ൩.൪൭) ഏകസ്സ അഞ്ഞഥത്താഭാവതോ ‘‘യസ്സാ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി, സാ സന്തതിഠിതീ’’തി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി, വിജ്ജമാനം വാ ഖണദ്വയസമങ്ഗിം ഠിതന്തി.

യോ ചേത്ഥ ചിത്തനിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദോ വുത്തോ, സോ ച വിചാരേതബ്ബോ ‘‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോതി വുത്ത’’ന്തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൧൩൬). യോ ച ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ രൂപനിരോധോ വുത്തോ, സോ ച വിചാരേതബ്ബോ ‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അബ്യാകതാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തീതി? നോതിആദി (യമ. ൩.ധമ്മയമക.൧൬൩) വുത്ത’’ന്തി. ന ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവ സന്ധായ പടിക്ഖേപോ കതോതി സക്കാ വത്തും ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാധികാരസ്സ അഭാവാ, അബ്യാകതസദ്ദസ്സ ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപേസ്വേവ അപ്പവത്തിതോ. യദി സങ്ഖാരയമകേ കായസങ്ഖാരസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരേന സഹുപ്പാദേകനിരോധവചനതോ അബ്യാകത-സദ്ദേന ചിത്തസമുട്ഠാനമേവേത്ഥ ഗഹിതന്തി കാരണം വദേയ്യ, തമ്പി അകാരണം. ന ഹി തേന വചനേന അഞ്ഞരൂപാനം ചിത്തേന സഹുപ്പാദസഹനിരോധപടിക്ഖേപോ കതോ, നാപി നാനുപ്പാദനാനാനിരോധാനുജാനനം, നേവ ചിത്തസമുട്ഠാനതോ അഞ്ഞസ്സ അബ്യാകതഭാവനിവാരണഞ്ച കതം, തസ്മാ തഥാ അപ്പടിക്ഖിത്താനാനുഞ്ഞാതാനിവാരിതാബ്യാകതഭാവാനം സഹുപ്പാദസഹനിരോധാദികാനം കമ്മജാദീനം ഏതേന ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധോ പടിക്ഖിത്തോതി ന സക്കാ കമ്മജാദീനം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധം വത്തും. യമകപാളിഅനുസ്സരണേ ച സതി ഉപ്പാദാനന്തരം ചിത്തസ്സ ഭിജ്ജമാനതാതി തസ്മിം ഖണേ ചിത്തം ന ച രൂപം സമുട്ഠാപേതി വിനസ്സമാനത്താ, നാപി ച അഞ്ഞസ്സ രൂപസമുട്ഠാപകസ്സ സഹായഭാവം ഗച്ഛതീതി പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നോ ഉതു തദനന്തരസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. ഏവഞ്ച സതി രൂപാരൂപാനം ആദിമ്ഹി സഹ രൂപസമുട്ഠാപനതോ പുബ്ബാപരതോതി ഇദമ്പി നത്ഥി, അതിലഹുപരിവത്തഞ്ച ചിത്തന്തി യേന സഹുപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തക്ഖണേ രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനമേവാതി സക്കാ വത്തും. തേനേവ ഹി തം പടിസന്ധിതോ ഉദ്ധം അചിത്തസമുട്ഠാനാനം അത്തനാ സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ന കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, തദനന്തരഞ്ച തം ഠിതിപ്പത്തന്തി തദനന്തരം ചിത്തം തസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഹോതി, ന സഹജാതപച്ചയോതി. യദി ഏവം ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി? നോ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൨൮), വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, ചിത്തനിരോധക്ഖണേ രൂപുപ്പാദാരമ്ഭാഭാവതോതി. നിപ്പരിയായേന ഹി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ രൂപം ഉപ്പജ്ജമാനം ഹോതി, ചിത്തക്ഖണേ പന അവീതിവത്തേ തം അത്തനോ രൂപസമുട്ഠാപനപുരേജാതപച്ചയകിച്ചം ന കരോതി, അരൂപഞ്ച തസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ന ഹോതീതി ഠിതിപ്പത്തിവിസേസാലാഭം സന്ധായ പരിയായേന ഇദം വുത്തന്തി.

തതോ പരം പനാതി ഏതസ്സ ‘‘ഏത്ഥ പന യദേത’’ന്തിആദികായപി സങ്ഗഹകഥായ നിട്ഠിതായ പുരിമകഥായ സന്നിട്ഠാനതോ ‘‘തതോ പട്ഠായ കമ്മജരൂപപവേണീ ന പവത്തതീ’’തി ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോതി ചുതിതോ പരന്തി അത്ഥോ.

രൂപം പന രൂപേന സഹാതിആദിനാ യഥാ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ ഏകുപ്പാദേകനിരോധതാ രൂപാനം അരൂപേഹി, അരൂപാനം രൂപേഹി ച നത്ഥീതി കത്വാ രൂപാനം രൂപേഹേവ, അരൂപാനഞ്ച അരൂപേഹി യോജിതാ.

സരീരസ്സ രൂപം അവയവഭൂതന്തി അത്ഥോ, ഘനഭൂതോ പുഞ്ജഭാവോ ഘനപുഞ്ജഭാവോ, ന തിലമുഗ്ഗാദിപുഞ്ജാ വിയ സിഥിലസമ്ബന്ധനാനം പുഞ്ജോതി അത്ഥോ. ഏകുപ്പാദാദിതാതി യഥാവുത്തേ തയോ പകാരേ ആഹ.

ഹേട്ഠാതി രൂപകണ്ഡവണ്ണനായം. പരിനിപ്ഫന്നാവ ഹോന്തീതി വികാരരൂപാദീനഞ്ച രൂപകണ്ഡവണ്ണനായം പരിനിപ്ഫന്നതാപരിയായോ വുത്തോതി കത്വാ വുത്തം. പരിനിപ്ഫന്നനിപ്ഫന്നാനം കോ വിസേസോതി? പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛിന്നോ പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതോ തിലക്ഖണാഹതോ സഭാവധമ്മോ പരിനിപ്ഫന്നോ, നിപ്ഫന്നോ പന അസഭാവധമ്മോപി ഹോതി നാമഗ്ഗഹണസമാപജ്ജനാദിവസേന നിപ്ഫാദിയമാനോതി. നിരോധസമാപത്തി പനാതി ഏതേന സബ്ബമ്പി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിം തദേകദേസേന ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാതിആദിനാ പഠമം പഹാതബ്ബാ പഠമം വുത്താ, ദുതിയം പഹാതബ്ബാ ദുതിയന്തി അയം പഹാനക്കമോ. അനുപുബ്ബപണീതാ ഭൂമിയോ അനുപുബ്ബേന വവത്ഥിതാതി താസം വസേന ദേസനായ ഭൂമിക്കമോ. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദികോ (സം. നി. ൫.൩൭൨, ൩൮൨, ൩൮൩; വിഭ. ൩൫൫) ഏകക്ഖണേപി സതിപട്ഠാനാദിസമ്ഭവതോ ദേസനാക്കമോവ. ദാനകഥാദയോ അനുപുബ്ബുക്കംസതോ കഥിതാ, ഉപ്പത്തിആദിവവത്ഥാനാഭാവതോ പന ദാനാദീനം ഇധ ദേസനാക്കമവചനം. ദേസനാക്കമോതി ച യഥാവുത്തവവത്ഥാനാഭാവതോ അനേകേസം വചനാനം സഹ പവത്തിയാ അസമ്ഭവതോ യേന കേനചി പുബ്ബാപരിയേന ദേസേതബ്ബത്താ തേന തേനാധിപ്പായേന ദേസനാമത്തസ്സേവ കമോ വുച്ചതി. അഭേദേന ഹീതി രൂപാദീനം ഭേദം അകത്വാ പിണ്ഡഗ്ഗഹണേനാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുആദീനമ്പി വിസയഭൂതന്തി ഏകദേസേന രൂപക്ഖന്ധം സമുദായഭൂതം വദതി. ഏവന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഛദ്വാരാധിപതി രാജാ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.ഏരകപത്തനാഗരാജവത്ഥു) ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨) ച വചനതോ വിഞ്ഞാണം അധിപതി.

രൂപക്ഖന്ധേ ‘‘സാസവം ഉപാദാനിയ’’ന്തി വചനം അനാസവാനം ധമ്മാനം സബ്ഭാവതോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ തംസഭാവതാനിവത്തനത്ഥം, ന അനാസവരൂപനിവത്തനത്ഥന്തി. അനാസവാവ ഖന്ധേസു വുത്താതി ഏത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, അനാസവാ ഖന്ധേസ്വേവ വുത്താതി അത്ഥോ.

സബ്ബസങ്ഖതാനം സഭാഗേന ഏകജ്ഝം സങ്ഗഹോ സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗേകസങ്ഗഹോ. സഭാഗസഭാഗേന ഹി സങ്ഗയ്ഹമാനാ സബ്ബസങ്ഖതാ ഫസ്സാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. തത്ഥ രുപ്പനാദിസാമഞ്ഞേന സമാനകോട്ഠാസാ ‘‘സഭാഗാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തേസു സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണകിച്ചം ആയൂഹനരസായ ചേതനായ ബലവന്തി സാ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’തി വുത്താ, അഞ്ഞേ ച രുപ്പനാദിവിസേസലക്ഖണരഹിതാ ഫസ്സാദയോ സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണസാമഞ്ഞേനാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഫുസനാദയോ പന സഭാവാ വിസും ഖന്ധ-സദ്ദവചനീയാ ന ഹോന്തീതി ധമ്മസഭാവവിഞ്ഞുനാ തഥാഗതേന ഫസ്സഖന്ധാദയോ ന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാതി. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സസ്സതവാദാ സസ്സതം ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി അത്താനഞ്ച, സബ്ബേ തേ ഇമേയേവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ നിസ്സായ പടിച്ച, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തിആദീനഞ്ച സുത്താനം വസേന അത്തത്തനിയഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപരമതാ ദട്ഠബ്ബാ, ഏതേന ച വക്ഖമാനസുത്തവസേന ച ഖന്ധേ ഏവ നിസ്സായ പരിത്താരമ്മണാദിവസേന ന വത്തബ്ബാ ച ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ഖന്ധനിബ്ബാനവജ്ജസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞേസഞ്ച ഖന്ധ-സദ്ദവചനീയാനം സീലക്ഖന്ധാദീനം സബ്ഭാവതോ ന പഞ്ചേവാതി ഏതം ചോദനം നിവത്തേതുമാഹ ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ച തദവരോധതോ’’തി.

ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖതാവസേന വേദനായ ആബാധകത്തം ദട്ഠബ്ബം. രാഗാദിസമ്പയുത്തസ്സ വിപരിണാമാദിദുക്ഖസ്സ ഇത്ഥിപുരിസാദിആകാരഗ്ഗാഹികാ തംതംസങ്കപ്പമൂലഭൂതാ സഞ്ഞാ സമുട്ഠാനം. രോഗസ്സ പിത്താദീനി വിയ ആസന്നകാരണം സമുട്ഠാനം, ഉതുഭോജനവേസമാദീനി വിയ മൂലകാരണം നിദാനം. ‘‘ചിത്തസ്സങ്ഗഭൂതാ ചേതസികാ’’തി ചിത്തം ഗിലാനൂപമം വുത്തം, സുഖസഞ്ഞാദിവസേന വേദനാകാരണായ ഹേതുഭാവതോ വേദനാഭോജനസ്സ ഛാദാപനതോ ച സഞ്ഞാ അപരാധൂപമാ ബ്യഞ്ജനൂപമാ ച, ‘‘പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി ആസിവിസൂപമേ (സം. നി. ൪.൨൩൮) വധകാതി വുത്താ, ‘‘ഭാരോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി ഭാരസുത്തേ (സം. നി. ൩.൨൨) ഭാരാതി, ‘‘അതീതംപാഹം അദ്ധാനം രൂപേന ഖജ്ജിം, സേയ്യഥാപാഹം ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേന രൂപേന ഖജ്ജാമി, അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അനാഗതം രൂപം അഭിനന്ദേയ്യം, അനാഗതേനപാഹം രൂപേന ഖജ്ജേയ്യം. സേയ്യഥാപേതരഹി ഖജ്ജാമീ’’തിആദിനാ ഖജ്ജനീയപരിയായേന (സം. നി. ൩.൭൯) ഖാദകാതി, ‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീ’’തിആദിനാ യമകസുത്തേ (സം. നി. ൩.൮൫) അനിച്ചാദികാതി. യദിപി ഇമസ്മിം വിഭങ്ഗേ അവിസേസേന ഖന്ധാ വുത്താ, ബാഹുല്ലേന പന ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം തദന്തോഗധാനം ദട്ഠബ്ബതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാതി.

ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാതി ദേസിതം ആദിച്ചബന്ധുനാ, ദേസിതാനി വാ. ഗാഥാസുഖത്ഥം അനുനാസികലോപോ, നികാരലോപോ വാ കതോ.

ഗഹേതും ന സക്കാതി നിച്ചാദിവസേന ഗഹേതും ന യുത്തന്തി അത്ഥോ.

രൂപേന സണ്ഠാനേന ഫലകസദിസോ ദിസ്സമാനോ ഖരഭാവാഭാവാ ഫലകകിച്ചം ന കരോതീതി ‘‘ന സക്കാ തം ഗഹേത്വാ ഫലകം വാ ആസനം വാ കാതു’’ന്തി ആഹ. ന തഥാ തിട്ഠതീതി നിച്ചാദികാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ, തണ്ഹാദിട്ഠീഹി വാ നിച്ചാദിഗ്ഗഹണവസേന ഉപ്പാദാദിഅനന്തരം ഭിജ്ജനതോ ഗഹിതാകാരാ ഹുത്വാ ന തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാതി ഇദം ന ഗണനപരിച്ഛേദദസ്സനം, ബഹുഭാവദസ്സനമേവ പനേതം ദട്ഠബ്ബം. ഉദകജല്ലകന്തി ഉദകലസികം. യഥാ ഉദകതലേ ബിന്ദുനിപാതജനിതോ വാതോ ഉദകജല്ലകം സങ്കഡ്ഢിത്വാ പുടം കത്വാ പുപ്ഫുളം നാമ കരോതി, ഏവം വത്ഥുമ്ഹി ആരമ്മണാപാഥഗമനജനിതോ ഫസ്സോ അനുപച്ഛിന്നം കിലേസജല്ലം സഹകാരീപച്ചയന്തരഭാവേന സങ്കഡ്ഢിത്വാ വേദനം നാമ കരോതി. ഇദഞ്ച കിലേസേഹി മൂലകാരണഭൂതേഹി ആരമ്മണസ്സാദനഭൂതേഹി ച നിബ്ബത്തം വട്ടഗതവേദനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വാ ചത്താരോ പച്ചയാ വുത്താ, ഊനേഹിപി പന ഉപ്പജ്ജതേവ.

നാനാലക്ഖണോതി വണ്ണഗന്ധരസഫസ്സാദീഹി നാനാസഭാവോ. മായായ ദസ്സിതം രൂപം ‘‘മായാ’’തി ആഹ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ അസുഭാദിസഭാവാ ഏവ കിലേസാസുചിവത്ഥുഭാവാദിതോതി അസുഭാദിതോ ദട്ഠബ്ബാ ഏവ. തഥാപി കത്ഥചി കോചി വിസേസോ സുഖഗ്ഗഹണീയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിസേസതോ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചതുവിപല്ലാസപ്പഹാനകരാതി തേസം ഗോചരഭാവേന രൂപക്ഖന്ധാദീസു അസുഭാദിവസേന ദട്ഠബ്ബതാ വുത്താ.

ഖന്ധേഹി ന വിഹഞ്ഞതി പരിവിദിതസഭാവത്താ. വിപസ്സകോപി ഹി തേസം വിപത്തിയം ന ദുക്ഖമാപജ്ജതി, ഖീണാസവേസു പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേ ഹി ആയതിമ്പി ഖന്ധേഹി ന ബാധീയന്തീതി. കബളീകാരാഹാരം പരിജാനാതീതി ‘‘ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (സം. നി. ൩.൫൬-൫൭) വുത്തത്താ അജ്ഝത്തികരൂപേ ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ തസ്സ സമുദയഭൂതേ കബളീകാരാഹാരേപി ഛന്ദരാഗം പജഹതീതി അത്ഥോ, അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ. അജ്ഝത്തികരൂപം പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തസ്സ പച്ചയഭൂതം കബളീകാരാഹാരമ്പി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഞാതപരിഞ്ഞാ. തസ്സ ച ഉദയവയാനുപസ്സീ ഹോതീതി തീരണപരിഞ്ഞാ ച യോജേതബ്ബാ. കാമരാഗഭൂതം അഭിജ്ഝം സന്ധായ ‘‘അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥ’’ന്തി ആഹ. അസുഭാനുപസ്സനായ ഹി കാമരാഗപ്പഹാനം ഹോതീതി. കാമരാഗമുഖേന വാ സബ്ബലോഭപ്പഹാനം വദതി. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി വുത്തത്താ ആഹാരപരിജാനനേ വുത്തനയേന ഫസ്സപരിജാനനഞ്ച യോജേതബ്ബം.

സുഖത്ഥമേവ ഭവപത്ഥനാ ഹോതീതി വേദനായ തണ്ഹം പജഹന്തോ ഭവോഘം ഉത്തരതി. സബ്ബം വേദനം ദുക്ഖതോ പസ്സന്തോ അത്തനോ പരേന അപുബ്ബം ദുക്ഖം ഉപ്പാദിതം, സുഖം വാ വിനാസിതം ന പസ്സതി, തതോ ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിആഘാതവത്ഥുപ്പഹാനതോ ബ്യാപാദകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി. ‘‘സുഖബഹുലേ സുഗതിഭവേ സുദ്ധീ’’തി ഗഹേത്വാ ഗോസീലഗോവതാദീഹി സുദ്ധിം പരാമസന്തോ സുഖപത്ഥനാവസേനേവ പരാമസതീതി വേദനായ തണ്ഹം പജഹന്തോ സീലബ്ബതുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. മനോസഞ്ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോവ, സഞ്ഞാ പന തംസമ്പയുത്താതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരേ അനത്തതോ പസ്സന്തോ മനോസഞ്ചേതനായ ഛന്ദരാഗം പജഹതി ഏവ, തഞ്ച പരിഗ്ഗണ്ഹാതി തീരേതി ചാതി ‘‘സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ…പേ… പരിജാനാതീ’’തി വുത്തം.

അവിജ്ജായ വിഞ്ഞാണേ ഘനഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ തം അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ അവിജ്ജോഘം ഉത്തരതി. മോഹബലേനേവ സീലബ്ബതപരാമാസം ഹോതീതി തം പജഹന്തോ സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി.

‘‘യഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി മനോ ഇതിപി വിഞ്ഞാണം ഇതിപി, തത്രാസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ നാലം നിബ്ബിന്ദിതും, നാലം വിരജ്ജിതും, നാലം വിമുച്ചിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? ദീഘരത്തംഹേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ അജ്ഝോസിതം മമായിതം പരാമട്ഠം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി (സം. നി. ൨.൬൧) –

വചനതോ വിഞ്ഞാണം നിച്ചതോ പസ്സന്തോ ദിട്ഠുപാദാനം ഉപാദിയതീതി അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ തം ന ഉപാദിയതീതി.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൪. ഏവം യാ ഏകവിധാദിനാ വുത്തവേദനാനം ഭൂമിവസേന ജാനിതബ്ബതാ, തം വത്വാ പുന സമ്പയുത്തതോ ദസ്സിതതാദിജാനിതബ്ബപ്പകാരം വത്തുമാഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. അട്ഠവിധേന തത്ഥാതി തത്ഥ-സദ്ദസ്സ സത്തവിധഭേദേനേവ യോജനാ ഛബ്ബിധഭേദേന യോജനായ സതി അട്ഠവിധത്താഭാവതോ.

പൂരണത്ഥമേവ വുത്തോതി ദസവിധതാപൂരണത്ഥമേവ വുത്തോ, ന നവവിധഭേദേ വിയ നയദാനത്ഥം. കസ്മാ? തത്ഥ നയസ്സ ദിന്നത്താ. ഭിന്ദിതബ്ബസ്സ ഹി ഭേദനം നയദാനം, തഞ്ച തത്ഥ കതന്തി. യഥാ ച കുസലത്തികോ, ഏവം ‘‘കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അത്ഥി സുഖാ, അത്ഥി ദുക്ഖാ’’തി ഇദമ്പി പൂരണത്ഥമേവാതി ദീപിതം ഹോതി അട്ഠവിധഭേദേ നയസ്സ ദിന്നത്താ.

പുബ്ബേ ഗഹിതതോ അഞ്ഞസ്സ ഗഹണം വഡ്ഢനം ഗഹണവഡ്ഢനവസേന, ന പുരിമഗഹിതേ ഠിതേ അഞ്ഞുപചയവസേന. വഡ്ഢന-സദ്ദോ വാ ഛേദനത്ഥോ കേസവഡ്ഢനാദീസു വിയാതി പുബ്ബേ ഗഹിതസ്സ അഗ്ഗഹണം ഛിന്ദനം വഡ്ഢനം, ദുകതികാനം ഉഭയേസം വഡ്ഢനം ഉഭയവഡ്ഢനം, ഉഭയതോ വാ പവത്തം വഡ്ഢനം ഉഭയവഡ്ഢനം, തദേവ ഉഭതോവഡ്ഢനകം, തേന നയനീഹരണം ഉഭതോവഡ്ഢനകനീഹാരോ. വഡ്ഢനകനയോ വാ വഡ്ഢനകനീഹാരോ, ഉഭയതോ പവത്തോ വഡ്ഢനകനീഹാരോ ഉഭതോവഡ്ഢനകനീഹാരോ. തത്ഥ ദുകമൂലകതികമൂലകഉഭതോവഡ്ഢനകേസു ദുവിധതിവിധഭേദാനംയേവ ഹി വിസേസോ. അഞ്ഞേ ഭേദാ അവിസിട്ഠാ, തഥാപി പഞ്ഞാപ്പഭേദജനനത്ഥം ധമ്മവിതക്കേന ഞാതിവിതക്കാദിനിരത്ഥകവിതക്കനിവാരണത്ഥം ഇമഞ്ച പാളിം വിതക്കേന്തസ്സ ധമ്മുപസംഹിതപാമോജ്ജജനനത്ഥം ഏകേകസ്സ വാരസ്സ ഗഹിതസ്സ നിയ്യാനമുഖഭാവതോ ച ദുവിധതിവിധഭേദനാനത്തവസേന ഇതരേപി ഭേദാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖേസു ഏകസ്സ വിസേസേന ഇതരേസമ്പി വിസിട്ഠഭാവതോ. ന കേവലം ഏകവിധോവ, അഥ ഖോ ദുവിധോ ച. ന ച ഏകദുവിധോവ, അഥ ഖോ തിവിധോപി. നാപി ഏക…പേ… നവവിധോവ, അഥ ഖോ ദസവിധോപീതി ഹി ഏവഞ്ച തേ ഭേദാ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാ, തസ്മാ ഏകോ ഭേദോ വിസിട്ഠോ അത്തനാ അപേക്ഖിയമാനേ, അത്താനഞ്ച അപേക്ഖമാനേ അഞ്ഞഭേദേ വിസേസേതീതി തസ്സ വസേന തേപി വത്തബ്ബതം അരഹന്തീതി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

സത്തവിധേനാതിആദയോ അഞ്ഞപ്പഭേദനിരപേക്ഖാ കേവലം ബഹുപ്പകാരതാദസ്സനത്ഥം വുത്താതി സബ്ബേഹി തേഹി പകാരേഹി ‘‘ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധം ദസ്സേസീ’’തി വുത്തം. മഹാവിസയോ രാജാ വിയ സവിസയേ ഭഗവാപി മഹാവിസയതായ അപ്പടിഹതോ യഥാ യഥാ ഇച്ഛതി, തഥാ തഥാ ദേസേതും സക്കോതി സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണയോഗതോതി അത്ഥോ. ദുകേ വത്വാ തികാ വുത്താതി തികാ ദുകേസു പക്ഖിത്താതി യുത്തം, ദുകാ പന കഥം തികേസു പക്ഖിത്താതി? പരതോ വുത്തേപി തസ്മിം തസ്മിം തികേ അപേക്ഖകാപേക്ഖിതബ്ബവസേന ദുകാനം യോജിതത്താ.

കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനവസേന ലബ്ഭതീതി വുത്തം, ആവജ്ജനാ പന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ന ഹോതി. ന ഹി സമാനവീഥിയം പച്ഛിമോ ധമ്മോ പുരിമസ്സ കോചി പച്ചയോ ഹോതി. യേ ച വദന്തി ‘‘ആവജ്ജനവേദനാവ ചക്ഖുസങ്ഘട്ടനായ ഉപ്പന്നത്താ ഏവം വുത്താ’’തി, തഞ്ച ന യുത്തം. ന ഹി ‘‘ചക്ഖുരൂപപടിഘാതോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ’’തി കത്ഥചി സുത്തേ വാ അട്ഠകഥായം വാ വുത്തം. യദി സോ ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സിയാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതാപി വേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാതി സാ ഇധ അട്ഠകഥായം ന വജ്ജേതബ്ബാ സിയാ. പാളിയഞ്ച ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ അത്ഥി അബ്യാകതാ’’തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതത്താ പുന ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാതി. അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ – ആവജ്ജനവേദനം വിനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി തദുപ്പാദികാ സാ തപ്പയോജനത്താ പരിയായേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാതി വത്തും യുത്താതി, നിപ്പരിയായേന പന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ പരതോവ വേദനാ ലബ്ഭന്തി.

ചതുത്തിംസചിത്തുപ്പാദവസേനാതി ഏത്ഥ രൂപാരൂപാവചരാനം അഗ്ഗഹണം തേസം സയമേവ മനോദ്വാരഭൂതത്താ. സബ്ബഭവങ്ഗമനോ ഹി മനോദ്വാരം, ചുതിപടിസന്ധിയോ ച തതോ അനഞ്ഞാതി. ഇമസ്മിം പന ചതുവീസതിവിധഭേദേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാദികുസലാദീനം സമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ അട്ഠകഥായം വുത്താ, പാളിയം പന ഏകൂനവീസതിചതുവീസതികാ സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതാതി ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാക്ഖന്ധോ അത്ഥി അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ അസംകിലിട്ഠഅസംകിലേസികോ അവിതക്കഅവിചാരോ’’തിആദിനാ നാനാവീഥിഗതാനം ലബ്ഭമാനതായ വുത്തത്താ കുസലത്തികസ്സപി നാനാവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ യോജേതബ്ബാ. അട്ഠകഥായം പന സമാനവീഥിയം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാദികതാ ഏകന്തികാതി കത്വാ ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനതാ ദസ്സിതാ, ന പന അസമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ പടിക്ഖിത്താ. തേനേവ ‘‘താനി സത്തവിധാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠത്വാ കഥേതും വട്ടന്തീ’’തി ആഹ. ന ഹി സമാനവീഥിയംയേവ ഉപനിസ്സയകോടിസമതിക്കമഭാവനാഹി ലബ്ഭമാനതാ ഹോതി. തിധാപി ച ലബ്ഭമാനതം സന്ധായ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി ഠത്വാ കഥേതും വട്ടന്തീ’’തി വുച്ചതി.

ഏതാനീതി യഥാദസ്സിതാനി കുസലാദീനി ചിത്താനി വദതി, വേദനാനിദ്ദേസേപി ച ഏതസ്മിം പുബ്ബങ്ഗമസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന കഥേതും സുഖന്തി ചിത്തസമ്ബന്ധോ കതോ. തേനേവ പന ചിത്താനി സത്തവിധഭേദേ തികഭൂമിവസേന, ചതുവീസതിവിധഭേദേ ദ്വാരതികവസേന, തിംസവിധഭേദേ ദ്വാരഭൂമിവസേന, ബഹുവിധഭേദേ ദ്വാരതികഭൂമിവസേന ദീപിതാനീതി ‘‘തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠത്വാ കഥേതും വട്ടന്തീ’’തി വുത്തം. കുസലാദീനം ദീപനാ കാമാവചരാദിഭൂമിവസേന കാതബ്ബാ, താ ച ഭൂമിയോ തിംസവിധഭേദേ സയമേവാഗതാ, ന ച സത്തവിധഭേദേ വിയ ദ്വാരം അനാമട്ഠം, അതിബ്യത്താ ച ഏത്ഥ സമാനാസമാനവീഥീസു ലബ്ഭമാനതാതി തിംസവിധേ…പേ… സുഖദീപനാനി ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പന തിംസവിധസ്മിംയേവ ഠത്വാ ദീപയിംസു, നനു ദ്വാരതികഭൂമീനം ആമട്ഠത്താ ബഹുവിധഭേദേ ഠത്വാ ദീപേതബ്ബാനീതി? ന, ദീപേതബ്ബട്ഠാനാതിക്കമതോ. സത്തവിധഭേദോ ഹി ദ്വാരസ്സ അനാമട്ഠത്താ ദീപനായ അട്ഠാനം, ചതുവീസതിവിധഭേദേ ആമട്ഠദ്വാരതികാ ന ഭൂമിയോ അപേക്ഖിത്വാ ഠപിതാ, തിംസവിധഭേദേ ആമട്ഠദ്വാരഭൂമിയോ വുത്താ. യേ ച ഠപിതാ, തേ ചേത്ഥ തികാ അപേക്ഖിതബ്ബരഹിതാ കേവലം ഭൂമീഹി സഹ ദീപേതബ്ബാവ. തേനേദം ദീപനായ ഠാനം, തദതിക്കമേ പന ഠാനാതിക്കമോ ഹോതീതി.

ഉപനിസ്സയകോടിയാതി ഏത്ഥ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതീ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) നാനാവീഥിയം പകതൂപനിസ്സയോ വുത്തോതി ഏകവീഥിയം കുസലാദീനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ തദഭാവേ അഭാവതോ ജാതി വിയ ജരാമരണസ്സ ഉപനിസ്സയലേസേന പച്ചയോതി വത്തും യുജ്ജേയ്യ, ഇധ പന ‘‘കസിണരൂപദസ്സനഹേതുഉപ്പന്നാ പരികമ്മാദിവേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ’’തി വക്ഖതി, തസ്മാ നാനാവീഥിയം ഗതാനി ഏതാനി ചിത്താനി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ലബ്ഭമാനാനീതി ന ഉപനിസ്സയലേസോ ഉപനിസ്സയകോടി, ബലവബലവാനം പന പരികമ്മാദീനം ഉപനിസ്സയാനം സബ്ബേസം ആദിഭൂതോ ഉപനിസ്സയോ ഉപനിസ്സയകോടി. ‘‘വാലകോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തിആദീസു വിയ ഹി ആദി, അവയവോ വാ കോടി. കസിണരൂപദസ്സനതോ പഭുതി ച കാമാവചരകുസലാദീനം വേദനാനം ഉപനിസ്സയോ പവത്തോതി തം ദസ്സനം ഉപനിസ്സയകോടി. പരികമ്മാദീനി വിയ വാ ന ബലവഉപനിസ്സയോ ദസ്സനന്തി തസ്സ ഉപനിസ്സയന്തഭാവേന ഉപനിസ്സയകോടിതാ വുത്താ. ഘാനാദിദ്വാരേസു തീസു ഉപനിസ്സയകോടിയാ ലബ്ഭമാനത്താഭാവം വദന്തോ ഇധ സമാനവീഥി ന ഗഹിതാതി ദീപേതി. ദസ്സനസവനാനി വിയ ഹി കസിണപരികമ്മാദീനം ഘായനാദീനി ഉപനിസ്സയാ ന ഹോന്തീതി തദലാഭോ ദീപിതോതി. യദിപി വായോകസിണം ഫുസിത്വാപി ഗഹേതബ്ബം, പുരിമേന പന സവനേന വിനാ തം ഫുസനം സയമേവ മൂലുപനിസ്സയോ യേഭുയ്യേന ന ഹോതീതി തസ്സ ഉപനിസ്സയകോടിതാ ന വുത്താ.

അജ്ഝാസയേന സമ്പത്തിഗതോ അജ്ഝാസയസമ്പന്നോ, സമ്പന്നജ്ഝാസയോതി വുത്തം ഹോതി. വത്തപ്പടിവത്തന്തി ഖുദ്ദകഞ്ചേവ മഹന്തഞ്ച വത്തം, പുബ്ബേ വാ കതം വത്തം, പച്ഛാ കതം പടിവത്തം. ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ആദിമ്ഹി ഉപ്പന്നം ആഹ, തതോ പരം ഉപ്പന്നാനിപി പന കസിണരൂപദസ്സനകല്യാണമിത്തദസ്സനസംവേഗവത്ഥുദസ്സനാദീനി ഉപനിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തിയേവാതി. തേന തദുപനിസ്സയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

യഥാഭൂതസഭാവാദസ്സനം അസമപേക്ഖനാ. ‘‘അസ്മീ’’തി രൂപാദീസു വിനിബന്ധസ്സ. സഭാവന്തരാമസനവസേന പരാമട്ഠസ്സ, പരാമട്ഠവതോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണാധിഗഹണവസേന അനു അനു ഉപ്പജ്ജനധമ്മതായ ഥിരഭാവകിലേസസ്സ ഥാമഗതസ്സ, അപ്പഹീനകാമരാഗാദികസ്സ വാ. പരിഗ്ഗഹേ ഠിതോതി വീമംസായ ഠിതോ. ഏത്ഥ ച അസമപേക്ഖനായാതിആദിനാ മോഹാദീനം കിച്ചേന പാകടേന തേസം ഉപ്പത്തിവസേന വിചാരണാ ദട്ഠബ്ബാ. രൂപദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസസമതിക്കമവസേന പവത്താ രൂപദസ്സനഹേതുകാ ഹോതീതി ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നാമ ജാതാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ചതുഭൂമികവേദനായ ഉപനിസ്സയഭാവോ ഏവ പകാരന്തരേന കഥിതോ, തഥാ ‘‘ഭാവനാവസേനാ’’തി ഏത്ഥ ച.

കലാപസമ്മസനേന തീണി ലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദികായ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ആദിമ്ഹി രൂപാരമ്മണപരിഗ്ഗഹേന രൂപാരമ്മണം സമ്മസിത്വാ, തംമൂലകം വാ സബ്ബം സമ്മസനം ആദിഭൂതേ രൂപാരമ്മണേ പവത്തതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘രൂപാരമ്മണം സമ്മസിത്വാ’’തി. ഏത്ഥ ച നാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദി സബ്ബം സമ്മസനം ഭാവനാതി വേദിതബ്ബാ. രൂപാരമ്മണം സമ്മസിത്വാതി ച യഥാവുത്തചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭൂതം രൂപാരമ്മണം വുത്തം, ന യം കിഞ്ചി. ആരമ്മണേന ഹി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ദസ്സേതീതി. ഏവം ‘‘രൂപാരമ്മണേ ഉപ്പന്നം കിലേസ’’ന്തി ഏത്ഥാപി വേദിതബ്ബം.

ഇദം ഫോട്ഠബ്ബം കിംനിസ്സിതന്തി ചക്ഖുദ്വാരേ വിയ യോജനായ യഥാസമ്ഭവം ആപോധാതുയാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ച വസേന മഹാഭൂതനിസ്സിതതാ യോജേതബ്ബാ.

ജാതി…പേ… ബലവപച്ചയോ ഹോതീതി യഥാവുത്താനം ഭയതോ ദിസ്സമാനാനം ജാതിആദീനം ബലവപച്ചയഭാവേന തേസം ഭയതോ ദസ്സനേന സഹജാതസ്സ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ, തസ്സ വാ ദസ്സനസ്സ ദ്വാരഭൂതസ്സ ഭവങ്ഗമനോസമ്ഫസ്സസ്സ ബലവപച്ചയഭാവം ദസ്സേതി.

ധമ്മാരമ്മണേതി ന പുബ്ബേ വുത്തേ ജാതിആദിആരമ്മണേവ, അഥ ഖോ സബ്ബസ്മിം രാഗാദിവത്ഥുഭൂതേ ധമ്മാരമ്മണേ. വത്ഥുനിസ്സിതന്തി ഏത്ഥ വേദനാദിസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മാരമ്മണേകദേസസ്സ പരിഗ്ഗഹമുഖേന ധമ്മാരമ്മണപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി.

മനോസമ്ഫസ്സോതി വിഞ്ഞാണം സമ്ഫസ്സസ്സ കാരണഭാവേന ഗഹിതം, തദേവ അത്തനോ ഫലസ്സേവ ഫലഭാവേന വത്തും ന യുത്തം കാരണഫലസങ്കരഭാവേന സോതൂനം സമ്മോഹജനകത്താതി ആഹ ‘‘ന ഹി സക്കാ വിഞ്ഞാണം മനോസമ്ഫസ്സജന്തി നിദ്ദിസിതു’’ന്തി, ന പന വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസമ്ഫസ്സേന സഹജാതഭാവസ്സ അഭാവാ. യസ്മാ വാ യഥാ ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪; ൩.൪൨൦, ൪൨൫-൪൨൬; സം. നി. ൪.൬൦) വചനതോ ഇന്ദ്രിയവിസയാ വിയ വിഞ്ഞാണമ്പി ഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോ, ന തഥാ ഫസ്സോ വിഞ്ഞാണസ്സ, തസ്മാ ഇന്ദ്രിയവിസയാ വിയ വിഞ്ഞാണമ്പി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിവചനം ന അരഹതീതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിഭാവോ ന കതോതി വേദിതബ്ബോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൧൫൦. ചിത്തുപ്പാദരൂപവസേന തം തം സമുദായം ഏകേകം ധമ്മം കത്വാ ‘‘പഞ്ചപണ്ണാസ കാമാവചരധമ്മേ’’തി ആഹ. രജ്ജന്തസ്സാതിആദീസു രാഗാദയോ ഛസു ദ്വാരേസു സീലാദയോ ച പഞ്ച സംവരാ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബാ, സമ്മസനം പന മനോദ്വാരേ ഏവ. രൂപാരൂപാവചരധമ്മേസു അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാദിഉപ്പത്തി അത്ഥീതി തതോ സതിസംവരോ ഞാണവീരിയസംവരാ ച യഥായോഗം യോജേതബ്ബാ. പരിഗ്ഗഹവചനേന സമ്മസനപച്ചവേക്ഖണാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തേയേവാതി ചത്താരോ ഖന്ധാ വുത്താ.

സമാനേ ദേസിതബ്ബേ ദേസനാമത്തസ്സ പരിവട്ടനം പരിവട്ടോ. തീസുപി പരിവട്ടേസു കത്ഥചി കിഞ്ചി ഊനം അധികം വാ നത്ഥീതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഏകോവ പരിച്ഛേദോ’’തി.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖന്ധവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.