൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൪. ഏവം യാ ഏകവിധാദിനാ വുത്തവേദനാനം ഭൂമിവസേന ജാനിതബ്ബതാ, തം വത്വാ പുന സമ്പയുത്തതോ ദസ്സിതതാദിജാനിതബ്ബപ്പകാരം വത്തുമാഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. അട്ഠവിധേന തത്ഥാതി തത്ഥ-സദ്ദസ്സ സത്തവിധഭേദേനേവ യോജനാ ഛബ്ബിധഭേദേന യോജനായ സതി അട്ഠവിധത്താഭാവതോ.

പൂരണത്ഥമേവ വുത്തോതി ദസവിധതാപൂരണത്ഥമേവ വുത്തോ, ന നവവിധഭേദേ വിയ നയദാനത്ഥം. കസ്മാ? തത്ഥ നയസ്സ ദിന്നത്താ. ഭിന്ദിതബ്ബസ്സ ഹി ഭേദനം നയദാനം, തഞ്ച തത്ഥ കതന്തി. യഥാ ച കുസലത്തികോ, ഏവം ‘‘കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അത്ഥി സുഖാ, അത്ഥി ദുക്ഖാ’’തി ഇദമ്പി പൂരണത്ഥമേവാതി ദീപിതം ഹോതി അട്ഠവിധഭേദേ നയസ്സ ദിന്നത്താ.

പുബ്ബേ ഗഹിതതോ അഞ്ഞസ്സ ഗഹണം വഡ്ഢനം ഗഹണവഡ്ഢനവസേന, ന പുരിമഗഹിതേ ഠിതേ അഞ്ഞുപചയവസേന. വഡ്ഢന-സദ്ദോ വാ ഛേദനത്ഥോ കേസവഡ്ഢനാദീസു വിയാതി പുബ്ബേ ഗഹിതസ്സ അഗ്ഗഹണം ഛിന്ദനം വഡ്ഢനം, ദുകതികാനം ഉഭയേസം വഡ്ഢനം ഉഭയവഡ്ഢനം, ഉഭയതോ വാ പവത്തം വഡ്ഢനം ഉഭയവഡ്ഢനം, തദേവ ഉഭതോവഡ്ഢനകം, തേന നയനീഹരണം ഉഭതോവഡ്ഢനകനീഹാരോ. വഡ്ഢനകനയോ വാ വഡ്ഢനകനീഹാരോ, ഉഭയതോ പവത്തോ വഡ്ഢനകനീഹാരോ ഉഭതോവഡ്ഢനകനീഹാരോ. തത്ഥ ദുകമൂലകതികമൂലകഉഭതോവഡ്ഢനകേസു ദുവിധതിവിധഭേദാനംയേവ ഹി വിസേസോ. അഞ്ഞേ ഭേദാ അവിസിട്ഠാ, തഥാപി പഞ്ഞാപ്പഭേദജനനത്ഥം ധമ്മവിതക്കേന ഞാതിവിതക്കാദിനിരത്ഥകവിതക്കനിവാരണത്ഥം ഇമഞ്ച പാളിം വിതക്കേന്തസ്സ ധമ്മുപസംഹിതപാമോജ്ജജനനത്ഥം ഏകേകസ്സ വാരസ്സ ഗഹിതസ്സ നിയ്യാനമുഖഭാവതോ ച ദുവിധതിവിധഭേദനാനത്തവസേന ഇതരേപി ഭേദാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖേസു ഏകസ്സ വിസേസേന ഇതരേസമ്പി വിസിട്ഠഭാവതോ. ന കേവലം ഏകവിധോവ, അഥ ഖോ ദുവിധോ ച. ന ച ഏകദുവിധോവ, അഥ ഖോ തിവിധോപി. നാപി ഏക…പേ… നവവിധോവ, അഥ ഖോ ദസവിധോപീതി ഹി ഏവഞ്ച തേ ഭേദാ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാ, തസ്മാ ഏകോ ഭേദോ വിസിട്ഠോ അത്തനാ അപേക്ഖിയമാനേ, അത്താനഞ്ച അപേക്ഖമാനേ അഞ്ഞഭേദേ വിസേസേതീതി തസ്സ വസേന തേപി വത്തബ്ബതം അരഹന്തീതി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

സത്തവിധേനാതിആദയോ അഞ്ഞപ്പഭേദനിരപേക്ഖാ കേവലം ബഹുപ്പകാരതാദസ്സനത്ഥം വുത്താതി സബ്ബേഹി തേഹി പകാരേഹി ‘‘ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധം ദസ്സേസീ’’തി വുത്തം. മഹാവിസയോ രാജാ വിയ സവിസയേ ഭഗവാപി മഹാവിസയതായ അപ്പടിഹതോ യഥാ യഥാ ഇച്ഛതി, തഥാ തഥാ ദേസേതും സക്കോതി സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണയോഗതോതി അത്ഥോ. ദുകേ വത്വാ തികാ വുത്താതി തികാ ദുകേസു പക്ഖിത്താതി യുത്തം, ദുകാ പന കഥം തികേസു പക്ഖിത്താതി? പരതോ വുത്തേപി തസ്മിം തസ്മിം തികേ അപേക്ഖകാപേക്ഖിതബ്ബവസേന ദുകാനം യോജിതത്താ.

കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനവസേന ലബ്ഭതീതി വുത്തം, ആവജ്ജനാ പന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ന ഹോതി. ന ഹി സമാനവീഥിയം പച്ഛിമോ ധമ്മോ പുരിമസ്സ കോചി പച്ചയോ ഹോതി. യേ ച വദന്തി ‘‘ആവജ്ജനവേദനാവ ചക്ഖുസങ്ഘട്ടനായ ഉപ്പന്നത്താ ഏവം വുത്താ’’തി, തഞ്ച ന യുത്തം. ന ഹി ‘‘ചക്ഖുരൂപപടിഘാതോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ’’തി കത്ഥചി സുത്തേ വാ അട്ഠകഥായം വാ വുത്തം. യദി സോ ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സിയാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതാപി വേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാതി സാ ഇധ അട്ഠകഥായം ന വജ്ജേതബ്ബാ സിയാ. പാളിയഞ്ച ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ അത്ഥി അബ്യാകതാ’’തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതത്താ പുന ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാതി. അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ – ആവജ്ജനവേദനം വിനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി തദുപ്പാദികാ സാ തപ്പയോജനത്താ പരിയായേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാതി വത്തും യുത്താതി, നിപ്പരിയായേന പന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ പരതോവ വേദനാ ലബ്ഭന്തി.

ചതുത്തിംസചിത്തുപ്പാദവസേനാതി ഏത്ഥ രൂപാരൂപാവചരാനം അഗ്ഗഹണം തേസം സയമേവ മനോദ്വാരഭൂതത്താ. സബ്ബഭവങ്ഗമനോ ഹി മനോദ്വാരം, ചുതിപടിസന്ധിയോ ച തതോ അനഞ്ഞാതി. ഇമസ്മിം പന ചതുവീസതിവിധഭേദേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാദികുസലാദീനം സമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ അട്ഠകഥായം വുത്താ, പാളിയം പന ഏകൂനവീസതിചതുവീസതികാ സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതാതി ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാക്ഖന്ധോ അത്ഥി അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ അസംകിലിട്ഠഅസംകിലേസികോ അവിതക്കഅവിചാരോ’’തിആദിനാ നാനാവീഥിഗതാനം ലബ്ഭമാനതായ വുത്തത്താ കുസലത്തികസ്സപി നാനാവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ യോജേതബ്ബാ. അട്ഠകഥായം പന സമാനവീഥിയം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാദികതാ ഏകന്തികാതി കത്വാ ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനതാ ദസ്സിതാ, ന പന അസമാനവീഥിയം ലബ്ഭമാനതാ പടിക്ഖിത്താ. തേനേവ ‘‘താനി സത്തവിധാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠത്വാ കഥേതും വട്ടന്തീ’’തി ആഹ. ന ഹി സമാനവീഥിയംയേവ ഉപനിസ്സയകോടിസമതിക്കമഭാവനാഹി ലബ്ഭമാനതാ ഹോതി. തിധാപി ച ലബ്ഭമാനതം സന്ധായ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി ഠത്വാ കഥേതും വട്ടന്തീ’’തി വുച്ചതി.

ഏതാനീതി യഥാദസ്സിതാനി കുസലാദീനി ചിത്താനി വദതി, വേദനാനിദ്ദേസേപി ച ഏതസ്മിം പുബ്ബങ്ഗമസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന കഥേതും സുഖന്തി ചിത്തസമ്ബന്ധോ കതോ. തേനേവ പന ചിത്താനി സത്തവിധഭേദേ തികഭൂമിവസേന, ചതുവീസതിവിധഭേദേ ദ്വാരതികവസേന, തിംസവിധഭേദേ ദ്വാരഭൂമിവസേന, ബഹുവിധഭേദേ ദ്വാരതികഭൂമിവസേന ദീപിതാനീതി ‘‘തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഠത്വാ കഥേതും വട്ടന്തീ’’തി വുത്തം. കുസലാദീനം ദീപനാ കാമാവചരാദിഭൂമിവസേന കാതബ്ബാ, താ ച ഭൂമിയോ തിംസവിധഭേദേ സയമേവാഗതാ, ന ച സത്തവിധഭേദേ വിയ ദ്വാരം അനാമട്ഠം, അതിബ്യത്താ ച ഏത്ഥ സമാനാസമാനവീഥീസു ലബ്ഭമാനതാതി തിംസവിധേ…പേ… സുഖദീപനാനി ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പന തിംസവിധസ്മിംയേവ ഠത്വാ ദീപയിംസു, നനു ദ്വാരതികഭൂമീനം ആമട്ഠത്താ ബഹുവിധഭേദേ ഠത്വാ ദീപേതബ്ബാനീതി? ന, ദീപേതബ്ബട്ഠാനാതിക്കമതോ. സത്തവിധഭേദോ ഹി ദ്വാരസ്സ അനാമട്ഠത്താ ദീപനായ അട്ഠാനം, ചതുവീസതിവിധഭേദേ ആമട്ഠദ്വാരതികാ ന ഭൂമിയോ അപേക്ഖിത്വാ ഠപിതാ, തിംസവിധഭേദേ ആമട്ഠദ്വാരഭൂമിയോ വുത്താ. യേ ച ഠപിതാ, തേ ചേത്ഥ തികാ അപേക്ഖിതബ്ബരഹിതാ കേവലം ഭൂമീഹി സഹ ദീപേതബ്ബാവ. തേനേദം ദീപനായ ഠാനം, തദതിക്കമേ പന ഠാനാതിക്കമോ ഹോതീതി.

ഉപനിസ്സയകോടിയാതി ഏത്ഥ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതീ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) നാനാവീഥിയം പകതൂപനിസ്സയോ വുത്തോതി ഏകവീഥിയം കുസലാദീനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ തദഭാവേ അഭാവതോ ജാതി വിയ ജരാമരണസ്സ ഉപനിസ്സയലേസേന പച്ചയോതി വത്തും യുജ്ജേയ്യ, ഇധ പന ‘‘കസിണരൂപദസ്സനഹേതുഉപ്പന്നാ പരികമ്മാദിവേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ’’തി വക്ഖതി, തസ്മാ നാനാവീഥിയം ഗതാനി ഏതാനി ചിത്താനി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ലബ്ഭമാനാനീതി ന ഉപനിസ്സയലേസോ ഉപനിസ്സയകോടി, ബലവബലവാനം പന പരികമ്മാദീനം ഉപനിസ്സയാനം സബ്ബേസം ആദിഭൂതോ ഉപനിസ്സയോ ഉപനിസ്സയകോടി. ‘‘വാലകോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തിആദീസു വിയ ഹി ആദി, അവയവോ വാ കോടി. കസിണരൂപദസ്സനതോ പഭുതി ച കാമാവചരകുസലാദീനം വേദനാനം ഉപനിസ്സയോ പവത്തോതി തം ദസ്സനം ഉപനിസ്സയകോടി. പരികമ്മാദീനി വിയ വാ ന ബലവഉപനിസ്സയോ ദസ്സനന്തി തസ്സ ഉപനിസ്സയന്തഭാവേന ഉപനിസ്സയകോടിതാ വുത്താ. ഘാനാദിദ്വാരേസു തീസു ഉപനിസ്സയകോടിയാ ലബ്ഭമാനത്താഭാവം വദന്തോ ഇധ സമാനവീഥി ന ഗഹിതാതി ദീപേതി. ദസ്സനസവനാനി വിയ ഹി കസിണപരികമ്മാദീനം ഘായനാദീനി ഉപനിസ്സയാ ന ഹോന്തീതി തദലാഭോ ദീപിതോതി. യദിപി വായോകസിണം ഫുസിത്വാപി ഗഹേതബ്ബം, പുരിമേന പന സവനേന വിനാ തം ഫുസനം സയമേവ മൂലുപനിസ്സയോ യേഭുയ്യേന ന ഹോതീതി തസ്സ ഉപനിസ്സയകോടിതാ ന വുത്താ.

അജ്ഝാസയേന സമ്പത്തിഗതോ അജ്ഝാസയസമ്പന്നോ, സമ്പന്നജ്ഝാസയോതി വുത്തം ഹോതി. വത്തപ്പടിവത്തന്തി ഖുദ്ദകഞ്ചേവ മഹന്തഞ്ച വത്തം, പുബ്ബേ വാ കതം വത്തം, പച്ഛാ കതം പടിവത്തം. ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ആദിമ്ഹി ഉപ്പന്നം ആഹ, തതോ പരം ഉപ്പന്നാനിപി പന കസിണരൂപദസ്സനകല്യാണമിത്തദസ്സനസംവേഗവത്ഥുദസ്സനാദീനി ഉപനിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തിയേവാതി. തേന തദുപനിസ്സയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

യഥാഭൂതസഭാവാദസ്സനം അസമപേക്ഖനാ. ‘‘അസ്മീ’’തി രൂപാദീസു വിനിബന്ധസ്സ. സഭാവന്തരാമസനവസേന പരാമട്ഠസ്സ, പരാമട്ഠവതോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണാധിഗഹണവസേന അനു അനു ഉപ്പജ്ജനധമ്മതായ ഥിരഭാവകിലേസസ്സ ഥാമഗതസ്സ, അപ്പഹീനകാമരാഗാദികസ്സ വാ. പരിഗ്ഗഹേ ഠിതോതി വീമംസായ ഠിതോ. ഏത്ഥ ച അസമപേക്ഖനായാതിആദിനാ മോഹാദീനം കിച്ചേന പാകടേന തേസം ഉപ്പത്തിവസേന വിചാരണാ ദട്ഠബ്ബാ. രൂപദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസസമതിക്കമവസേന പവത്താ രൂപദസ്സനഹേതുകാ ഹോതീതി ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നാമ ജാതാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ചതുഭൂമികവേദനായ ഉപനിസ്സയഭാവോ ഏവ പകാരന്തരേന കഥിതോ, തഥാ ‘‘ഭാവനാവസേനാ’’തി ഏത്ഥ ച.

കലാപസമ്മസനേന തീണി ലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദികായ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ആദിമ്ഹി രൂപാരമ്മണപരിഗ്ഗഹേന രൂപാരമ്മണം സമ്മസിത്വാ, തംമൂലകം വാ സബ്ബം സമ്മസനം ആദിഭൂതേ രൂപാരമ്മണേ പവത്തതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘രൂപാരമ്മണം സമ്മസിത്വാ’’തി. ഏത്ഥ ച നാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദി സബ്ബം സമ്മസനം ഭാവനാതി വേദിതബ്ബാ. രൂപാരമ്മണം സമ്മസിത്വാതി ച യഥാവുത്തചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭൂതം രൂപാരമ്മണം വുത്തം, ന യം കിഞ്ചി. ആരമ്മണേന ഹി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ദസ്സേതീതി. ഏവം ‘‘രൂപാരമ്മണേ ഉപ്പന്നം കിലേസ’’ന്തി ഏത്ഥാപി വേദിതബ്ബം.

ഇദം ഫോട്ഠബ്ബം കിംനിസ്സിതന്തി ചക്ഖുദ്വാരേ വിയ യോജനായ യഥാസമ്ഭവം ആപോധാതുയാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ച വസേന മഹാഭൂതനിസ്സിതതാ യോജേതബ്ബാ.

ജാതി…പേ… ബലവപച്ചയോ ഹോതീതി യഥാവുത്താനം ഭയതോ ദിസ്സമാനാനം ജാതിആദീനം ബലവപച്ചയഭാവേന തേസം ഭയതോ ദസ്സനേന സഹജാതസ്സ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ, തസ്സ വാ ദസ്സനസ്സ ദ്വാരഭൂതസ്സ ഭവങ്ഗമനോസമ്ഫസ്സസ്സ ബലവപച്ചയഭാവം ദസ്സേതി.

ധമ്മാരമ്മണേതി ന പുബ്ബേ വുത്തേ ജാതിആദിആരമ്മണേവ, അഥ ഖോ സബ്ബസ്മിം രാഗാദിവത്ഥുഭൂതേ ധമ്മാരമ്മണേ. വത്ഥുനിസ്സിതന്തി ഏത്ഥ വേദനാദിസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മാരമ്മണേകദേസസ്സ പരിഗ്ഗഹമുഖേന ധമ്മാരമ്മണപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി.

മനോസമ്ഫസ്സോതി വിഞ്ഞാണം സമ്ഫസ്സസ്സ കാരണഭാവേന ഗഹിതം, തദേവ അത്തനോ ഫലസ്സേവ ഫലഭാവേന വത്തും ന യുത്തം കാരണഫലസങ്കരഭാവേന സോതൂനം സമ്മോഹജനകത്താതി ആഹ ‘‘ന ഹി സക്കാ വിഞ്ഞാണം മനോസമ്ഫസ്സജന്തി നിദ്ദിസിതു’’ന്തി, ന പന വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസമ്ഫസ്സേന സഹജാതഭാവസ്സ അഭാവാ. യസ്മാ വാ യഥാ ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪; ൩.൪൨൦, ൪൨൫-൪൨൬; സം. നി. ൪.൬൦) വചനതോ ഇന്ദ്രിയവിസയാ വിയ വിഞ്ഞാണമ്പി ഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോ, ന തഥാ ഫസ്സോ വിഞ്ഞാണസ്സ, തസ്മാ ഇന്ദ്രിയവിസയാ വിയ വിഞ്ഞാണമ്പി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിവചനം ന അരഹതീതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിഭാവോ ന കതോതി വേദിതബ്ബോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.