൩. സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതി ഏത്ഥ യദിപി വത്ഥുതോ ഫസ്സസ്സ നാമം ഫസ്സതോ ച സഞ്ഞായ, വത്ഥുവിസിട്ഠഫസ്സേന പന വിസിട്ഠസഞ്ഞാ വത്ഥുനാ ച വിസിട്ഠാ ഹോതി ഫസ്സസ്സ വിയ തസ്സാപി തബ്ബത്ഥുകത്താതി ‘‘വത്ഥുതോ നാമ’’ന്തി വുത്തം. പടിഘസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി യഥാ ഫസ്സോ വത്ഥാരമ്മണപടിഘട്ടനേന ഉപ്പന്നോ, തഥാ തതോ ജാതസഞ്ഞാപീതി ‘‘വത്ഥാരമ്മണതോ നാമ’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച പടിഘജോ സമ്ഫസ്സോ, പടിഘവിഞ്ഞേയ്യോ വാ സമ്ഫസ്സോ പടിഘസമ്ഫസ്സോതി ഉത്തരപദലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

വിഞ്ഞേയ്യഭാവേ വചനം അധികിച്ച പവത്താ, വചനാധീനാ വാ അരൂപക്ഖന്ധാ, അധിവചനം വാ ഏതേസം പകാസനം അത്ഥീതി ‘‘അധിവചനാ’’തി വുച്ചന്തി, തതോജോ സമ്ഫസ്സോ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, സമ്ഫസ്സോയേവ വാ യഥാവുത്തേഹി അത്ഥേഹി അധിവചനോ ച സമ്ഫസ്സോ ചാതി അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, അധിവചനവിഞ്ഞേയ്യോ വാ സമ്ഫസ്സോ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, തതോ തസ്മിം വാ ജാതാ അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ. പഞ്ചദ്വാരികസമ്ഫസ്സേപി യഥാവുത്തോ അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി തേന പരിയായേന തതോജാപി സഞ്ഞാ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുത്താ. യഥാ പന അഞ്ഞപ്പകാരാസമ്ഭവതോ മനോസമ്ഫസ്സജാ നിപ്പരിയായേന ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വുച്ചതി, ന ഏവം അയം പടിഘസമ്ഫസ്സജാ ആവേണികപ്പകാരന്തരസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ.

യദി ഏവം ചത്താരോ ഖന്ധാപി യഥാവുത്തസമ്ഫസ്സതോ ജാതത്താ ‘‘അധിവചനസമ്ഫസ്സജാ’’തി വത്തും യുത്താ, സഞ്ഞാവ കസ്മാ ഏവം വുത്താതി? തിണ്ണം ഖന്ധാനം അത്ഥവസേന അത്തനോ പത്തമ്പി നാമം യത്ഥ പവത്തമാനോ അധിവചനസമ്ഫസ്സജ-സദ്ദോ നിരുള്ഹതായ ധമ്മാഭിലാപോ ഹോതി, തസ്സാ സഞ്ഞായ ഏവ ആരോപേത്വാ സയം നിവത്തനം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തയോ ഹി അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തിആദി. അഥ വാ സഞ്ഞായ പടിഘസമ്ഫസ്സജാതി അഞ്ഞമ്പി വിസിട്ഠം നാമം അത്ഥീതി അധിവചനസമ്ഫസ്സജാനാമം തിണ്ണംയേവ ഖന്ധാനം ഭവിതും അരഹതി. തേ പന അത്തനോ നാമം സഞ്ഞായ ദത്വാ നിവത്താതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘തയോ ഹി അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തിആദി. പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാ ഓലോകേത്വാപി ജാനിതും സക്കാതി ഇദം തേന തേനാധിപ്പായേന ഹത്ഥവികാരാദികരണേ തദധിപ്പായവിജാനനനിമിത്തഭൂതാ വിഞ്ഞത്തി വിയ രജ്ജിത്വാ ഓലോകനാദീസു രത്തതാദിവിജാനനനിമിത്തം ഓലോകനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിസയസമാഗമേ പാകടം ഹോതീതി തംസമ്പയുത്തായ സഞ്ഞായപി തഥാപാകടഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

രജ്ജിത്വാ ഓലോകനാദിവസേന പാകടാ ജവനപ്പവത്താ ഭവിതും അരഹതീതി ഏതിസ്സാ ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥം ‘‘പസാദവത്ഥുകാ ഏവാ’’തി ആഹ. അഞ്ഞം ചിന്തേന്തന്തി യം പുബ്ബേ തേന ചിന്തിതം ഞാതം, തതോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തന്തി അത്ഥോ.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.