൨. വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. ചക്ഖാദയോ പസാദാ ഓളാരികമനോമയത്തഭാവപരിയാപന്നാ കായവോഹാരം അരഹന്തീതി തബ്ബത്ഥുകാ അദുക്ഖമസുഖാ ‘‘കായികാ’’തി പരിയായേന വുത്താ, ന കായപസാദവത്ഥുകത്താ. ന ഹി ചക്ഖാദയോ കായപസാദാ ഹോന്തീതി. സന്തതിവസേന ഖണാദിവസേന ചാതി ഏത്ഥ അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവസ്സ അവചനം സുഖാദിവസേന ഭിന്നായ അതീതാദിഭാവവചനതോ. ന ഹി സുഖായേവ അദ്ധാവസേന സമയവസേന ച അതീതാദികാ ഹോതി, തഥാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ ച കായികചേതസികാദിഭാവേന ഭിന്നാ. തേന വേദനാസമുദയോ അദ്ധാസമയവസേന അതീതാദിഭാവേന വത്തബ്ബതം അരഹതി സമുദായസ്സ തേഹി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബത്താ, വേദനേകദേസാ പന ഏത്ഥ ഗഹിതാതി തേ സന്തതിഖണേഹി പരിച്ഛേദം അരഹന്തി തത്ഥ തഥാപരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാനം ഗഹിതത്താതി. ഏകസന്തതിയം പന സുഖാദിഅനേകഭേദസബ്ഭാവേന തേസു യോ ഭേദോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബഭാവേന ഗഹിതോ, തസ്സ ഏകപ്പകാരസ്സ പാകടസ്സ പരിച്ഛേദികാ തംസഹിതദ്വാരാലമ്ബനപ്പവത്താ, അവിച്ഛേദേന തദുപ്പാദകേകവിധവിസയസമായോഗപ്പവത്താ ച സന്തതി ഭവിതും അരഹതീതി തസ്സ ഭേദന്തരം അനാമസിത്വാ പരിച്ഛേദകഭാവേന ഗഹണം കതം. ലഹുപരിവത്തിനോ വാ ധമ്മാ പരിവത്തനേനേവ പരിച്ഛേദം അരഹന്തീതി സന്തതിഖണവസേന പരിച്ഛേദോ വുത്തോ. പുബ്ബന്താപരന്തമജ്ഝഗതാതി ഏതേന ഹേതുപച്ചയകിച്ചവസേന വുത്തനയം ദസ്സേതി.

൧൧. കിലേസഗ്ഗിസമ്പയോഗതോ സദരഥാ. ഏതേന സഭാവതോ ഓളാരികതം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകട്ഠേനാതി ഏതേന ഓളാരികവിപാകനിപ്ഫാദനേന കിച്ചതോ. കമ്മവേഗക്ഖിത്താ കമ്മപടിബദ്ധഭൂതാ ച കായകമ്മാദിബ്യാപാരവിരഹതോ നിരുസ്സാഹാ വിപാകാ, സഉസ്സാഹാ ച കിരിയാ അവിപാകാ. സവിപാകാ ച സഗബ്ഭാ വിയ ഓളാരികാതി തബ്ബിപക്ഖതോ അവിപാകാ സുഖുമാതി വുത്താ.

അസാതട്ഠേനാതി അമധുരട്ഠേന. തേന സാതപടിപക്ഖം അനിട്ഠസഭാവം ദസ്സേതി. ദുക്ഖട്ഠേനാതി ദുക്ഖമട്ഠേന. തേന ദുക്ഖാനം സന്താപനകിച്ചം ദസ്സേതി. ‘‘യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮; സം. നി. ൪.൨൬൭) വചനതോ അദുക്ഖമസുഖാ ഫരണസഭാവവിരഹതോ അസന്താനം കാമരാഗപടിഘാനുസയാനം അനുസയനസ്സ അട്ഠാനത്താ സന്താ, സുഖേ നികന്തിം പരിയാദായ അധിഗന്തബ്ബത്താ പധാനഭാവം നീതാതി പണീതാതി. തഥാ അനധിഗന്തബ്ബാ ച കാമാവചരജാതിആദിസങ്കരം അകത്വാ സമാനജാതിയം ഞാണസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്താദികേ സമാനഭേദേ സുഖതോ പണീതാതി യോജേതബ്ബാ. ഉപബ്രൂഹിതാനം ധാതൂനം പച്ചയഭാവേന സുഖാ ഖോഭേതി വിബാധിതാനം പച്ചയഭാവേന ദുക്ഖാ ച. ഉഭയമ്പി കായം ബ്യാപേന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതീതി ഫരതി. മദയമാനന്തി മദം കരോന്തം. ഛാദയമാനന്തി ഇച്ഛം ഉപ്പാദേന്തം, അവത്ഥരമാനം വാ. ഘമ്മാഭിതത്തസ്സ സീതോദകഘടേന ആസിത്തസ്സ യഥാ കായോ ഉപബ്രൂഹിതോ ഹോതി, ഏവം സുഖസമങ്ഗിനോപീതി കത്വാ ‘‘ആസിഞ്ചമാനം വിയാ’’തി വുത്തം. ഏകത്തനിമിത്തേയേവാതി പഥവീകസിണാദികേ ഏകസഭാവേ ഏവ നിമിത്തേ. ചരതീതി നാനാവജ്ജനേ ജവനേ വേദനാ വിയ വിപ്ഫന്ദനരഹിതത്താ സുഖുമാ.

അധിപ്പായേ അകുസലതായ അകോവിദോ. കുസലത്തികേ…പേ… ആഗതത്താതി ‘‘കുസലാകുസലാ വേദനാ ഓളാരികാ, അബ്യാകതാ വേദനാ സുഖുമാ’’തി ഏവം ആഗതത്താ. ഭൂമന്തരഭേദേ ദസ്സേതും ‘‘യമ്പീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഇമിനാ നീഹാരേനാതി ഏതേന ‘‘കാമാവചരസുഖതോ കാമാവചരുപേക്ഖാ സുഖുമാ’’തിആദിനാ സഭാവാദിഭേദേന ച ഓളാരികസുഖുമഭാവം തത്ര തത്രേവ കഥേന്തോ ന ഭിന്ദതീതി നയം ദസ്സേതി.

ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ, തസ്മാ ഏകന്തപണീതേ ഹീനപണീതാനം ഉദ്ധടത്താ ഏവമേവ ഏകന്തഹീനേ ച യഥാസമ്ഭവം ഹീനപണീതതാ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി അനുഞ്ഞാതം ഹോതീതി ഉഭയത്ഥ തദുദ്ധരണേ ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

അകുസലാനം കുസലാദീഹി സുഖുമത്താഭാവതോ പാളിയാ ആഗതസ്സ അപരിവത്തനീയഭാവേന ‘‘ഹേട്ഠിമനയോ ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി, തംതംവാപനവസേന കഥനേപി പരിവത്തനം നത്ഥീതി ന പരിവത്തനം സന്ധായ ‘‘ഹേട്ഠിമനയോ ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, ഹേട്ഠിമനയസ്സ പന വുത്തത്താ അവുത്തനയം ഗഹേത്വാ ‘‘തം തം വാ പനാ’’തി വത്തും യുത്തന്തി ‘‘ഹേട്ഠിമനയോ ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബോ. ബഹുവിപാകാ അകുസലാ ദോസുസ്സന്നതായ ഓളാരികാ, തഥാ അപ്പവിപാകാ കുസലാ. മന്ദദോസത്താ അപ്പവിപാകാ അകുസലാ സുഖുമാ, തഥാ ബഹുവിപാകാ കുസലാ ച. ഓളാരികസുഖുമനികന്തിവത്ഥുഭാവതോ കാമാവചരാദീനം ഓളാരികസുഖുമതാ. സാപീതി ഭാവനാമയായ ഭേദനേന ദാനമയസീലമയാനഞ്ച പച്ചേകം ഭേദനം നയതോ ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. സാപീതി വാ തിവിധാപീതി യോജേതബ്ബം.

൧൩. ജാതിആദിവസേന അസമാനകോട്ഠാസതാ വിസഭാഗട്ഠോ. ദുക്ഖവിപാകതാദിവസേന അസദിസകിച്ചതാ, അസദിസസഭാവതാ വാ വിസംസട്ഠോ, ന അസമ്പയോഗോ. യദി സിയാ, ദൂരവിപരിയായേന സന്തികം ഹോതീതി സംസട്ഠട്ഠേന സന്തികതാ ആപജ്ജതി, ന ച വേദനായ വേദനാസമ്പയോഗോ അത്ഥി. സന്തികപദവണ്ണനായ ച ‘‘സഭാഗട്ഠേന സരിക്ഖട്ഠേന ചാ’’തി വക്ഖതീതി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതബ്ബന്തി കസ്മാ വുത്തം, കിം യഥാ സന്തികതോ അകുസലതോ അകുസലാ ദൂരേതി ഉദ്ധരീയതി, തഥാ തതോ ദൂരതോ കുസലതോ കുസലാ സന്തികേതി ഉദ്ധരിതും ന സക്കാതി? ന സക്കാ. തഥാ ഹി സതി കുസലാ കുസലായ സന്തികേതി കത്വാ സന്തികതോ സന്തികതാ ഏവ ഉദ്ധരിതാ സിയാ, തഥാ ച സതി സന്തികസന്തികതരതാവചനമേവ ആപജ്ജതി, ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികതാവ ഇധ വുച്ചതി, തസ്മാ ദൂരതോ ദൂരുദ്ധരണം വിയ സന്തികതോ സന്തികുദ്ധരണഞ്ച ന സക്കാ കാതും ദൂരദൂരതരതായ വിയ സന്തികസന്തികതരതായ ച അനധിപ്പേതത്താ. അഥ പന വദേയ്യ ‘‘ന കുസലാ കുസലായ ഏവ സന്തികേതി ഉദ്ധരിതബ്ബാ, അഥ ഖോ യതോ സാ ദൂരേ, തസ്സാ അകുസലായാ’’തി, തഞ്ച നത്ഥി. ന ഹി അകുസലായ കുസലാ കദാചി സന്തികേ അത്ഥീതി. അഥാപി വദേയ്യ ‘‘യാ അകുസലാ കുസലായ സന്തികേ, സാ തതോ ദൂരതോ കുസലതോ ഉദ്ധരിതബ്ബാ’’തി, തദപി നത്ഥി. ന ഹി കുസലേ അകുസലാ അത്ഥി, യാ തതോ സന്തികേതി ഉദ്ധരിയേയ്യ, തസ്മാ ഇധ വുത്തസ്സ ദൂരസ്സ ദൂരതോ അച്ചന്തവിസഭാഗത്താ ദൂരേ സന്തികം നത്ഥീതി ന സക്കാ ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതും, സന്തികേ പനിധ വുത്തേ ഭിന്നേ തത്ഥേവ ദൂരം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സന്തികതോ പന ദൂരം ഉദ്ധരിതബ്ബ’’ന്തി.

ഉപാദായുപാദായ ദൂരതോ ച സന്തികം ന സക്കാ ഉദ്ധരിതും. ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ ദൂരേ ലോഭസഹഗതാ സന്തികേതി ഹി വുച്ചമാനേ സന്തികതോവ സന്തികം ഉദ്ധരിതം ഹോതി. തഥാ ദോസസഹഗതായ ലോഭസഹഗതാ ദൂരേ ദോസസഹഗതാ സന്തികേതി ഏത്ഥാപി സഭാഗതോ സഭാഗന്തരസ്സ ഉദ്ധടത്താ, ന ച സക്കാ ‘‘ലോഭസഹഗതായ ദോസസഹഗതാ ദൂരേ സാ ഏവ ച സന്തികേ’’തി വത്തും ദോസസഹഗതായ സന്തികഭാവസ്സ അകാരണത്താ, തസ്മാ വിസഭാഗതാ ഭേദം അഗ്ഗഹേത്വാ ന പവത്തതീതി സഭാഗാബ്യാപകത്താ ദൂരതായ ദൂരതോ സന്തികുദ്ധരണം ന സക്കാ കാതും. ന ഹി ദോസസഹഗതാ അകുസലസഭാഗം സബ്ബം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതീതി. സഭാഗതാ പന ഭേദം അന്തോഗധം കത്വാ പവത്തതീതി വിസഭാഗബ്യാപകത്താ സന്തികതായ സന്തികതോ ദൂരുദ്ധരണം സക്കാ കാതും. അകുസലതാ ഹി ലോഭസഹഗതാദിസബ്ബവിസഭാഗബ്യാപികാതി. തേനാഹ ‘‘ന ദൂരതോ സന്തികം ഉദ്ധരിതബ്ബ’’ന്തിആദി.

വേദനാക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.