൧. രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. യം കിഞ്ചീതി ഏത്ഥ യന്തി സാമഞ്ഞേന അനിയമനിദസ്സനം, കിഞ്ചീതി പകാരന്തരഭേദം ആമസിത്വാ അനിയമനിദസ്സനം. ഉഭയേനപി അതീതം വാ…പേ… സന്തികേ വാ അപ്പം വാ ബഹും വാ യാദിസം വാ താദിസം വാ യം കിഞ്ചീതി നപുംസകനിദ്ദേസാരഹം സബ്ബം ബ്യാപേത്വാ സങ്ഗണ്ഹാതീതി അഞ്ഞേസുപി നപുംസകനിദ്ദേസാരഹേസു പസങ്ഗം ദിസ്വാ തസ്സ അധിപ്പേതത്ഥം അതിച്ച പവത്തിതോ അതിപ്പസങ്ഗസ്സ നിയമനത്ഥം ‘‘രൂപ’’ന്തി ആഹ. യംകിഞ്ചീതി സനിപാതം യം-സദ്ദം കിം-സദ്ദഞ്ച അനിയമേകത്ഥദീപനവസേന ഏകം പദന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘പദദ്വയേനപീ’’തി വുത്തം.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥാതി തുമ്ഹേപി രൂപം രൂപന്തി വദേഥ, തം കേന കാരണേന വദേഥാതി അത്ഥോ, അഥ വാ കേന കാരണേന രൂപം, തം കാരണം വദേഥാതി അത്ഥോ. അഥേതേസു ഭിക്ഖൂസു തുണ്ഹീഭൂതേസു ഭഗവാ ആഹ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ’’തിആദി.

ഭിജ്ജതീതി സീതാദിസന്നിപാതേ വിസദിസസന്താനുപ്പത്തിദസ്സനതോ പുരിമസന്താനസ്സ ഭേദം സന്ധായാഹ. ഭേദോ ച വിസദിസതാവികാരാപത്തീതി ഭിജ്ജതീതി വികാരം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. വികാരാപത്തി ച സീതാദിസന്നിപാതേ വിസദിസരൂപുപ്പത്തിയേവ. അരൂപക്ഖന്ധാനം പന അതിലഹുപരിവത്തിതോ യഥാ രൂപധമ്മാനം ഠിതിക്ഖണേ സീതാദീഹി സമാഗമോ ഹോതി, യേന തത്ഥ ഉതുനോ ഠിതിപ്പത്തസ്സ പുരിമസദിസസന്താനുപ്പാദനസമത്ഥതാ ന ഹോതി ആഹാരാദികസ്സ വാ, ഏവം അഞ്ഞേഹി സമാഗമോ നത്ഥി. സങ്ഘട്ടനേന ച വികാരാപത്തിയം രുപ്പന-സദ്ദോ നിരുള്ഹോ, തസ്മാ അരൂപധമ്മാനം സങ്ഘട്ടനവിരഹിതത്താ രൂപധമ്മാനം വിയ പാകടസ്സ വികാരസ്സ അഭാവതോ ച ‘‘രുപ്പന്തീ’’തി ‘‘രുപ്പനലക്ഖണാ’’തി ച ന വുച്ചന്തി. ജിഘച്ഛാപിപാസാഹി രുപ്പനഞ്ച ഉദരഗ്ഗിസന്നിപാതേന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച കുപ്പതീതി ഏതേന കത്തുഅത്ഥേ രൂപപദസിദ്ധിം ദസ്സേതി, ഘട്ടീയതി പീളീയതീതി ഏതേഹി കമ്മത്ഥേ. കോപാദികിരിയായേവ ഹി രുപ്പനകിരിയാതി. സോ പന കത്തുഭൂതോ കമ്മഭൂതോ ച അത്ഥോ ഭിജ്ജമാനോ ഹോതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ രുപ്പതീതി രൂപന്തി കമ്മകത്തുത്ഥേ രൂപപദസിദ്ധി വുത്താ. വികാരോ ഹി രുപ്പനന്തി. തേനേവ ‘‘ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ’’തി കമ്മകത്തുത്ഥേന ഭിജ്ജതി-സദ്ദേന അത്ഥം ദസ്സേതി. യം പന രുപ്പതി ഭിജ്ജതി, തം യസ്മാ കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, തസ്മാ ഏതേഹി ച പദേഹി പദത്ഥോ പാകടോ കതോതി. ‘‘കേനട്ഠേനാ’’തി പുച്ഛാസഭാഗവസേന ‘‘രുപ്പനട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. ന കേവലം സദ്ദത്ഥോയേവ രുപ്പനം, തസ്സ പനത്ഥസ്സ ലക്ഖണഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥലക്ഖണവസേന ‘‘രുപ്പനലക്ഖണേന രൂപന്തിപി വത്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ.

ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ മുച്ചിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം ഛേദനവസേന വാ ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേന സീതോദകേനാതി അതിസീതഭാവമേവ സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനം ഉദകം സമ്പത്തികരം പഥവീസന്ധാരകം കപ്പവിനാസഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതും അരഹതി. തഥാ ഹി സതി പഥവീ വിലീയേയ്യാതി. അവീചിമഹാനിരയേതി സഉസ്സദം അവീചിനിരയം വുത്തം. തേനേവ ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പേത്തി…പേ… ന ഹോന്തീതി ഏവംവിധാപി സത്താ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ ഏവംവിധായേവ ഹോന്തീതി നിയമാഭാവതോ. ഏവം കാലകഞ്ജികാദീസുപീതി. സരന്താ ഗച്ഛന്തീതി സരീസപ-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി.

അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാതി ഏത്ഥ സമൂഹം കത്വാതിപി അത്ഥോ. ഏതേന സബ്ബം രൂപം…പേ… ദസ്സിതം ഹോതീതി ഏതേന രൂപക്ഖന്ധ-സദ്ദസ്സ സമാനാധികരണസമാസഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി രൂപതോ…പേ… അത്ഥീ’’തി.

൩. പക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ ഏകാദസോകാസേസു രൂപം പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. ന ഹി തത്ഥ മാതികംയേവ പക്ഖിപിത്വാ മാതികാ ഠപിതാ, അഥ ഖോ പകരണപ്പത്തം രൂപന്തി.

അപരോ നയോ…പേ… ഏത്ഥേവ ഗണനം ഗതന്തി ഏതേന അതീതംസേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനന്തി ദസ്സേതി. യേന പകാരേന ഗണനം ഗതം, തം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ’’തിആദി വുത്തന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ സതി മഹാഭൂതുപാദായരൂപഭാവോ അതീതകോട്ഠാസേ ഗണനസ്സ കാരണന്തി ആപജ്ജതി. ന ഹി അതീതംസാനം വേദനാദീനം നിവത്തനത്ഥം ഇദം വചനം ‘‘യം രൂപ’’ന്തി ഏതേനേവ തേസം നിവത്തിതത്താ, നാപി രൂപസ്സ അഞ്ഞപ്പകാരനിവത്തനത്ഥം സബ്ബപ്പകാരസ്സ തത്ഥ ഗണിതത്താ, ന ച അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാകാരനിവത്തനത്ഥം അതീതംസവചനേന തംനിവത്തനതോതി. അഥ പന യം അതീതംസേന ഗണിതം, തം ചത്താരോ ച…പേ… രൂപന്തി ഏവം ഗണിതന്തി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ, ഏവം സതി ഗണനന്തരദസ്സനം ഇദം സിയാ, ന അതീതംസേന ഗണിതപ്പകാരദസ്സനം, തംദസ്സനേ പന സതി ഭൂതുപാദായരൂപപ്പകാരേന അതീതംസേ ഗണിതം തംസഭാവത്താതി ആപന്നമേവ ഹോതി, ന ച ഏവംസഭാവതാ അതീതംസേ ഗണിതതായ കാരണം ഭവിതും അരഹതി ഏവംസഭാവസ്സേവ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതേസു ഗണിതത്താ സുഖാദിസഭാവസ്സ ച അതീതംസേ ഗണിതത്താ, തസ്മാ പുരിമനയോ ഏവ യുത്തോ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനിദ്ദേസേസുപി താദിസോ ഏവത്ഥോ ലബ്ഭതീതി.

സുത്തന്തപരിയായതോതി പരിയായദേസനത്താ സുത്തസ്സ വുത്തം. അഭിധമ്മനിദ്ദേസതോതി നിപ്പരിയായദേസനത്താ അഭിധമ്മസ്സ നിച്ഛയേന ദേസോ നിദ്ദേസോതി കത്വാ വുത്തം. കിഞ്ചാപീതിആദീസു അയമധിപ്പായോ – സുത്തന്തഭാജനീയത്താ യഥാ ‘‘അതീതം നന്വാഗമേയ്യാ’’തിആദീസു അദ്ധാനവസേന അതീതാദിഭാവോവ വുത്തോ, തഥാ ഇധാപി നിദ്ദിസിതബ്ബോ (മ. നി. ൩.൨൭൨, ൨൭൫; അപ. ഥേര ൨.൫൫.൨൪൪) സിയാ. ഏവം സന്തേപി സുത്തന്തഭാജനീയമ്പി അഭിധമ്മദേസനായേവ സുത്തന്തേ വുത്തധമ്മേ വിചിനിത്വാ വിഭജനവസേന പവത്താതി അഭിധമ്മനിദ്ദേസേനേവ അതീതാദിഭാവോ നിദ്ദിട്ഠോതി.

അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേനാതി ഏത്ഥ ചുതിപടിസന്ധിപരിച്ഛിന്നേ കാലേ അദ്ധാ-സദ്ദോ വത്തതീതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിസുത്തവസേന (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) വിഞ്ഞായതി. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാ. കതമേ തയോ? അതീതോ അദ്ധാ, അനാഗതോ അദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ’’തി (ഇതിവു. ൬൩; ദീ. നി. ൩.൩൦൫) ഏത്ഥ പന പരമത്ഥതോ പരിച്ഛിജ്ജമാനോ അദ്ധാ നിരുത്തിപഥസുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൬൨) ഖണപരിച്ഛിന്നോ യുത്തോ. തത്ഥ ഹി ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം ജാതം പാതുഭൂതം, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ’’തി (സം. നി. ൩.൬൨) വിജ്ജമാനസ്സ പച്ചുപ്പന്നതാ തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ ച അതീതാനാഗതതാ വുത്താതി. യേഭുയ്യേന പന ചുതിപടിസന്ധിപരിച്ഛിന്നോ (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; ഇതിവു. ൬൩) സുത്തേസു അതീതാദികോ അദ്ധാ വുത്തോതി സോ ഏവ ഇധാപി ‘‘അദ്ധാവസേനാ’’തി വുത്തോ. സീതം സീതസ്സ സഭാഗോ, തഥാ ഉണ്ഹം ഉണ്ഹസ്സ. യം പന സീതം ഉണ്ഹം വാ സരീരേ സന്നിപതിതം സന്താനവസേന പവത്തമാനം അനൂനം അനധികം ഏകാകാരം, തം ഏകോ ഉതൂതി വുച്ചതി. സഭാഗഉതുനോ അനേകന്തസഭാവതോ ഏകഗഹണം കതം, ഏവം ആഹാരേപി. ഏകവീഥിഏകജവനസമുട്ഠാനന്തി പഞ്ചഛട്ഠദ്വാരവസേന വുത്തം. സന്തതിസമയകഥാ വിപസ്സകാനം ഉപകാരത്ഥായ അട്ഠകഥാസു കഥിതാ.

നിട്ഠിതഹേതുപച്ചയകിച്ചം, നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചമനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചം, ഉഭയകിച്ചമസമ്പത്തം, സകിച്ചക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നം. ജനകോ ഹേതു, ഉപത്ഥമ്ഭകോ പച്ചയോ, തേസം ഉപ്പാദനം ഉപത്ഥമ്ഭനഞ്ച കിച്ചം. യഥാ ബീജസ്സ അങ്കുരുപ്പാദനം പഥവീആദീനഞ്ച തദുപത്ഥമ്ഭനം കമ്മസ്സ കടത്താരൂപവിപാകുപ്പാദനം ആഹാരാദീനം തദുപത്ഥമ്ഭനം, ഏവം ഏകേകസ്സ കലാപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ച ജനകാനം കമ്മാനന്തരാദിപച്ചയഭൂതാനം ഉപത്ഥമ്ഭകാനഞ്ച സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാനം കിച്ചം യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഹേതുകിച്ചം ദട്ഠബ്ബം, തീസുപി ഖണേസു പച്ചയകിച്ചം. പഥവീആദീനം സന്ധാരണാദികം ഫസ്സാദീനം ഫുസനാദികഞ്ച അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം സകിച്ചം, തസ്സ കരണക്ഖണോ സകിച്ചക്ഖണോ. സഹ വാ കിച്ചേന സകിച്ചം, യസ്മിം ഖണേ സകിച്ചം രൂപം വാ അരൂപം വാ ഹോതി, സോ സകിച്ചക്ഖണോ, തസ്മിം ഖണേ പച്ചുപ്പന്നം.

൬. ഏത്തകമേവാതി ‘‘തേസം തേസ’’ന്തി ഇമിനാ ആമേഡിതവചനേന അഭിബ്യാപനത്ഥേന വുത്തത്ഥമേവ. ‘‘അപരസ്സ അപരസ്സാ’’തി ദീപനം അപരദീപനം. പരിയേസതൂതി ഏതേന പരിയേസനായ അനിട്ഠനാമനിവത്തനസ്സ അകാരണഭാവം ദസ്സേതി. കമ്മദോസേന ഹി ചിത്തവിപല്ലാസദോസേന ച ഗൂഥഭക്ഖപാണാദയോ ഉമ്മത്തകാദയോ ച പരിയേസേയ്യും ദിട്ഠിവിപല്ലാസേന ച യോനകാദയോ ന ആരമ്മണസ്സ പരിയേസിതബ്ബസഭാവത്താ, അപരിയേസിതബ്ബസഭാവത്താ പന ഏതസ്സ അനിട്ഠമിച്ചേവ നാമന്തി അത്ഥോ.

സമ്പത്തിവിരഹതോതി രൂപാദീനം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിഭവേ കുസലകമ്മഫലതാ സമിദ്ധസോഭനതാ ച സമ്പത്തി, തബ്ബിരഹതോതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ തം ന പരിയേസിതബ്ബന്തി. സോഭനാനി ച കാനിചി ഹത്ഥിരൂപാദീനി അകുസലകമ്മനിബ്ബത്താനി ന തേസംയേവ ഹത്ഥിആദീനം സുഖസ്സ ഹേതുഭാവം ഗച്ഛന്തീതി തേസം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘അകന്ത’’ന്തി വുത്തം. തസ്സ തസ്സേവ ഹി സത്തസ്സ അത്തനാ കതേന കുസലേന നിബ്ബത്തം സുഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അകുസലേന നിബ്ബത്തം ദുക്ഖസ്സ. തസ്മാ കമ്മജാനം ഇട്ഠാനിട്ഠതാ കമ്മകാരകസത്തസ്സ വസേന യോജനാരഹാ സിയാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കുസലകമ്മജം അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘അകുസലകമ്മജം ഇട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി. തേന അകുസലകമ്മജമ്പി സോഭനം പരസത്താനം ഇട്ഠന്തി അനുഞ്ഞാതം ഭവിസ്സതി. കുസലകമ്മജം പന സബ്ബേസം ഇട്ഠമേവാതി വദന്തി. തിരച്ഛാനഗതാനം പന കേസഞ്ചി മനുസ്സരൂപം അമനാപം, യതോ തേ ദിസ്വാവ പലായന്തി. മനുസ്സാ ച ദേവതാരൂപം ദിസ്വാ ഭായന്തി, തേസമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം തം രൂപം ആരബ്ഭ കുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി, താദിസസ്സ പന പുഞ്ഞസ്സ അഭാവാ ന തേസം തത്ഥ അഭിരതി ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കുസലകമ്മജസ്സ പന അനിട്ഠസ്സാഭാവോ വിയ അകുസലകമ്മജസ്സ സോഭനസ്സ ഇട്ഠസ്സ അഭാവോ വത്തബ്ബോ. ഹത്ഥിആദീനമ്പി ഹി അകുസലകമ്മജം മനുസ്സാനം അകുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണം, കുസലകമ്മജം പന പവത്തേ സമുട്ഠിതം കുസലവിപാകസ്സ. ഇട്ഠാരമ്മണേന പന വോമിസ്സകത്താ അപ്പകം അകുസലകമ്മജം ബഹുലം അകുസലവിപാകുപ്പത്തിയാ കാരണം ന ഭവിസ്സതീതി സക്കാ വത്തുന്തി. വിപാകം പന കത്ഥചി ന സക്കാ വഞ്ചേതുന്തി വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം സുട്ഠു വുത്തം. തസ്മാ തം അനുഗന്ത്വാ സബ്ബത്ഥ ഇട്ഠാനിട്ഠതാ യോജേതബ്ബാ.

അനിട്ഠാ പഞ്ച കാമഗുണാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി ഇട്ഠാനീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬; ൨.൧൫൫; ൩.൧൯൦; സം. നി. ൫.൩൦) ഏവമാദിനാ ഇട്ഠാനേവ രൂപാദീനി ‘‘കാമഗുണാ’’തി വുത്താനീതി? കാമഗുണസദിസേസു കാമഗുണവോഹാരതോ, സദിസതാ ച രൂപാദിഭാവോയേവ, ന ഇട്ഠതാ. ‘‘അനിട്ഠാ’’തി വാ വചനേന അകാമഗുണതാ ദസ്സിതാതി കാമഗുണവിസഭാഗാ രൂപാദയോ ‘‘കാമഗുണാ’’തി വുത്താ അസിവേ ‘‘സിവാ’’തി വോഹാരോ വിയ. സബ്ബാനി വാ ഇട്ഠാനിട്ഠാനി രൂപാദീനി തണ്ഹാവത്ഥുഭാവതോ കാമഗുണായേവ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘രൂപാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩). അതിസയേന പന കാമനീയത്താ സുത്തേസു ‘‘കാമഗുണാ’’തി ഇട്ഠാനി രൂപാദീനി വുത്താനീതി.

ദ്വീസുപി ഹീനപണീതപദേസു ‘‘അകുസലകമ്മജവസേന കുസലകമ്മജവസേനാ’’തി വചനം ‘‘തേസം തേസം സത്താന’’ന്തി സത്തവസേന നിയമേത്വാ വിഭജിതത്താ, അയഞ്ചത്ഥോ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തി അവയവയോഗേ സാമിവചനം കത്വാ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സത്തസന്താനപരിയാപന്നേസു കമ്മജം വിസിട്ഠന്തി ‘‘കമ്മജവസേനാ’’തി വുത്തം. യദി പന തേഹി തേഹീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ തേസം തേസന്തി സാമിവചനം, വിസയവിസയീസമ്ബന്ധേ വാ, ന കമ്മജവസേനേവ രൂപാദീനി വിഭത്താനി, സബ്ബേസം പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം വസേന വിഭത്താനീതി വിഞ്ഞായന്തി. ഏത്ഥ ച പാകടേഹി രൂപാദീഹി നയോ ദസ്സിതോതി ചക്ഖാദീസുപി ഹീനപണീതതാ യോജേതബ്ബാ.

മനാപപരിയന്തന്തി മനാപം പരിയന്തം മരിയാദാഭൂതം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വദാമീതി അത്ഥോ. കിം കാരണന്തി? യസ്മാ തേ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ, യസ്സ യേവ മനാപാ, തസ്സ തേവ പരമാ, തസ്മാ തസ്സ തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന കാമഗുണാനം പരമതാ ഹോതി, ന തേസംയേവ സഭാവതോ.

ഏവന്തി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തനയേന. ഏകസ്മിംയേവ അസ്സാദനകുജ്ഝനതോ ആരമ്മണസഭാവസ്സേവ ഇട്ഠാനിട്ഠാഭാവതോ അനിട്ഠം ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി ഗഹണതോ ച, ഇട്ഠം ‘‘അനിട്ഠ’’ന്തി ഗഹണതോ ച ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നത്ഥീതി അത്ഥോ. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ചാതിആദിനാ നിബ്ബാനേ വിയ അഞ്ഞേസു ആരമ്മണേസു സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ഇട്ഠാനിട്ഠഗ്ഗഹണം ഹോതി. പിത്തുമ്മത്താദീനം ഖീരസക്കരാദീസു ദോസുസ്സദസമുട്ഠിതസഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന തിത്തഗ്ഗഹണം വിയാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ മനാപപരിയന്തതാ വുത്താതി ദസ്സേതി.

വിഭത്തം അത്ഥീതി ച വവത്ഥിതം അത്ഥീതി അത്ഥോ, അട്ഠകഥാചരിയേഹി വിഭത്തം പകാസിതന്തി വാ. തഞ്ച മജ്ഝിമകസത്തസ്സ വസേന വവത്ഥിതം പകാസിതഞ്ച, അഞ്ഞേസഞ്ച വിപല്ലാസവസേന ഇദം ഇട്ഠം അനിട്ഠഞ്ച ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം വവത്ഥിതസ്സ പനിട്ഠാനിട്ഠസ്സ അനിട്ഠം ഇട്ഠന്തി ച ഗഹണേ ന കേവലം സഞ്ഞാവിപല്ലാസോവ കാരണം, ധാതുക്ഖോഭവസേന ഇന്ദ്രിയവികാരാപത്തിആദിനാ കുസലാകുസലവിപാകുപ്പത്തിഹേതുഭാവോപീതി സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി സീതുദകം ഘമ്മാഭിതത്താനം കുസലവിപാകസ്സ കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതു ഹോതി, സീതാഭിഭൂതാനം അകുസലവിപാകസ്സ. തൂലപിചുസമ്ഫസ്സോ വണേ ദുക്ഖോ നിവണേ സുഖോ, മുദുതരുണഹത്ഥസമ്ബാഹനഞ്ച സുഖം ഉപ്പാദേതി, തേനേവ ഹത്ഥേന പഹരണം ദുക്ഖം, തസ്മാ വിപാകവസേന ആരമ്മണവവത്ഥാനം യുത്തം.

കിഞ്ചാപീതിആദിനാ സതിപി സഞ്ഞാവിപല്ലാസേ ബുദ്ധരൂപദസ്സനാദീസു കുസലവിപാകസ്സേവ ഗൂഥദസ്സനാദീസു ച അകുസലവിപാകസ്സ ഉപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ തേന വിപാകേന ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠതം ദസ്സേതി. വിജ്ജമാനേപി സഞ്ഞാവിപല്ലാസേ ആരമ്മണേന വിപാകനിയമദസ്സനം ആരമ്മണനിയമദസ്സനത്ഥമേവ കതന്തി.

അപിച ദ്വാരവസേനപീതിആദിനാ ദ്വാരന്തരേ ദുക്ഖസ്സ സുഖസ്സ ച പച്ചയഭൂതസ്സ ദ്വാരന്തരേ സുഖദുക്ഖവിപാകുപ്പാദനതോ വിപാകേന ആരമ്മണനിയമദസ്സനേന ഏകസ്മിംയേവ ച ദ്വാരേ സമാനസ്സേവ മണിരതനാദിഫോട്ഠബ്ബസ്സ സണികം ഫുസനേ പോഥനേ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദനതോ വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠതാ ദസ്സിതാതി വിഞ്ഞായതി.

ഹേട്ഠിമനയോതി മജ്ഝിമകസത്തസ്സ വിപാകസ്സ ച വസേന വവത്ഥിതം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ‘‘തേസം തേസം സത്താനം ഉഞ്ഞാത’’ന്തി (വിഭ. ൬) ച ആദിനാ വുത്തനയോ. സമ്മുതിമനാപന്തി മജ്ഝിമകസത്തസ്സ വിപാകസ്സ ച വസേന സമ്മതം വവത്ഥിതം മനാപം, തം പന സഭാവേനേവ വവത്ഥിതന്തി അഭിന്ദിതബ്ബതോവ ന ഭിന്ദതീതി അധിപ്പായോ. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന നേരയികാദീഹിപി പുഗ്ഗലേഹി മനാപന്തി ഗഹിതം പുഗ്ഗലമനാപം ‘‘തം തം വാ പനാ’’തിആദിനാ ഭിന്ദതി. വേമാനികപേതരൂപമ്പി അകുസലകമ്മജത്താ കമ്മകാരണാദിദുക്ഖവത്ഥുഭാവതോ ച ‘‘മനുസ്സരൂപതോ ഹീന’’ന്തി വുത്തം.

൭. ഓളാരികരൂപാനം വത്ഥാരമ്മണപടിഘാതവസേന സുപരിഗ്ഗഹിതതാ, സുഖുമാനം തഥാ അഭാവതോ ദുപ്പരിഗ്ഗഹിതതാ ച യോജേതബ്ബാ. ദുപ്പരിഗ്ഗഹട്ഠേനേവ ലക്ഖണദുപ്പടിവിജ്ഝനതാ ദട്ഠബ്ബാ. ദസവിധന്തി ‘‘ദൂരേ’’തി അവുത്തസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വുത്തമ്പി പന ഓകാസതോ ദൂരേ ഹോതിയേവ.

ഹേട്ഠിമനയോതി ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം…പേ… ഇദം വുച്ചതി രൂപം സന്തികേ’’തി (വിഭ. ൭) ഏവം ലക്ഖണതോ ദ്വാദസഹത്ഥവസേന വവത്ഥിതഓകാസതോ ച ദസ്സേത്വാ നിയ്യാതിതനയോ. സോ ലക്ഖണോകാസവസേന ദൂരസന്തികേന സഹ ഗഹേത്വാ നിയ്യാതിതത്താ ഭിന്ദമാനോ മിസ്സകം കരോന്തോ ഗതോ. അഥ വാ ഭിന്ദമാനോതി സരൂപദസ്സനേന ലക്ഖണതോ യേവാപനകേന ഓകാസതോതി ഏവം ലക്ഖണതോ ഓകാസതോ ച വിസും കരോന്തോ ഗതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ലക്ഖണതോ സന്തികദൂരാനം ഓകാസതോ ദൂരസന്തികഭാവകരണേന സന്തികഭാവം ഭിന്ദിത്വാ ദൂരഭാവം, ദൂരഭാവഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ സന്തികഭാവം കരോന്തോ പവത്തോതി ‘‘ഭിന്ദമാനോ ഗതോ’’തി വുത്തം. ഇധ പനാതി ‘‘തം തം വാ പന രൂപം ഉപാദായ ഉപാദായാ’’തി ഇധ പുരിമനയേന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഓകാസതോ സന്തികഭാവകരണേന ന ഭിന്ദതി ഭഗവാ, ന ച ഓകാസദൂരതോ വിസും കരണേന, നാപി ഓകാസദൂരേന വോമിസ്സകകരണേനാതി അത്ഥോ. കിം പന കരോതീതി? ഓകാസതോ ദൂരമേവ ഭിന്ദതി. ഏത്ഥ പന ന പുബ്ബേ വുത്തനയേന തിധാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി ഓകാസതോ ദൂരം ലക്ഖണതോ സന്തികം കരോതി, ലക്ഖണതോ വാ വിസും തേന വാ വോമിസ്സകന്തി. ഓകാസതോ ദൂരസ്സ പന ഓകാസതോവ സന്തികഭാവകരണം ഇധ ‘‘ഭേദന’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന ന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഭിന്ദതീതി ഏത്ഥാപി വാ ന പുബ്ബേ വുത്തനയേന തിധാ ഭേദസ്സ അകരണം വുത്തം, ലക്ഖണതോ സന്തികദൂരാനം പന ലക്ഖണതോ ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികഭാവോ നത്ഥീതി ലക്ഖണതോ ദൂരസ്സ ലക്ഖണതോവ സന്തികഭാവാകരണം ലക്ഖണതോ ദൂരസ്സ അഭേദനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമനയോ വിയ അയം നയോ ന ഹോതീതി ഏത്തകമേവ ഹി ഏത്ഥ ദസ്സേതീതി ഭിന്ദമാനോതി ഏത്ഥ ച അഞ്ഞഥാ ഭേദനം വുത്തം, ഭേദനം ഇധ ച അഞ്ഞഥാ വുത്തന്തി.

രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.