൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. യോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, സോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ഏതേന ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ ഹേതുസമ്പയുത്തകതംസമുട്ഠാനരൂപസങ്ഖാതാനം പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി. യോ പന ഹേതുഭാവേന യഥാവുത്തോ പച്ചയധമ്മോ യഥാവുത്താനം പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയോ ഹോതി, സോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ഉഭയഥാപി ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സിതം ഹോതി. ഏസ നയോ സേസപച്ചയേസുപി. ഉപകാരകതാ പന ധമ്മസഭാവോ ഏവ, ന ധമ്മതോ അഞ്ഞാ അത്ഥീതി. തഥാ തഥാ ഉപകാരകം തം തം ധമ്മം ദസ്സേന്തോ ഹി ഭഗവാ തം തം ഉപകാരകതം ദസ്സേതീതി.

ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ പഠമോ ഹേതു-സദ്ദോ പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ പച്ചയനിദ്ദേസോ. തേന ഏതസ്സ ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയതാതി ദസ്സേതി. ദുതിയോ പച്ചയുപ്പന്നവിസേസനം. തേന ന യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയഭാവേന പച്ചയോ ഹോതി, അഥ ഖോ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനമേവാതി ദസ്സേതി. നനു ച സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സാപേക്ഖത്താ ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേപി അഞ്ഞസ്സ അപേക്ഖിതബ്ബസ്സ അനിദ്ദിട്ഠത്താ അത്തനാവ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി? നായം ഏകന്തോ. ഹേതുസദ്ദോ ഹി പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ ‘‘ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥേവ ബ്യാവടോ യദാ ഗയ്ഹതി, തദാ സമ്പയുത്തവിസേസനം ന ഹോതീതി സമ്പയുത്താ അവിസിട്ഠാ യേ കേചി ഗഹിതാ ഭവേയ്യുന്തി ഏവം സമ്പയുത്തസദ്ദേന അത്തനി ഏവ ബ്യാവടേന ഹേതുസദ്ദേന വിസേസനേന വിനാ യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്താനം ഗഹണം ഹോതീതി തം സന്ധായ ‘‘അഥാപി…പേ… അത്ഥോ ഭവേയ്യാ’’തി ആഹ. നനു യഥാ ‘‘അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫), ‘‘അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൬) ച വുത്തേ ദുതിയേന ആഹാരഗ്ഗഹണേന ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന ച വിനാപി ആഹാരിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തകാവ ഗയ്ഹന്തി, ഏവമിധാപി സിയാതി? ന, ആഹാരിന്ദ്രിയാസമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോ. വജ്ജേതബ്ബാഭാവതോ ഹി തത്ഥ ദുതിയആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേ അസതിപി തംസമ്പയുത്തകാവ ഗയ്ഹന്തീതി തം ന കതം, ഇധ പന വജ്ജേതബ്ബം അത്ഥീതി വത്തബ്ബം ദുതിയം ഹേതുഗ്ഗഹണന്തി.

ഏവമ്പി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം സോ ഏവ സമ്പയുത്തകഹേതൂതി വിസേസനസ്സ അകതത്താ യോ കോചി ഹേതു യസ്സ കസ്സചി ഹേതുസമ്പയുത്തകസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠസ്സേവ ഹേതുസ്സ പുന സമ്പയുത്തവിസേസനഭാവേന വുത്തത്താ, ഏതദത്ഥമേവ ച വിനാപി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവേ സിദ്ധേപി തസ്സ ഗഹണം കതം. അഥ വാ അസതി ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, ന പന ഹേതൂനന്തി ഏവമ്പി ഗഹണം സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥം സോ വുത്തോ, തേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവം യേ ലഭന്തി, തേസം സബ്ബേസം ഹേതൂനം അഞ്ഞേസമ്പി ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ദസ്സിതം ഹോതി. യസ്മാ പന ഹേതുഝാനമഗ്ഗാ പതിട്ഠാമത്താദിഭാവേന നിരപേക്ഖാ, ന ആഹാരിന്ദ്രിയാ വിയ സാപേക്ഖാ ഏവ, തസ്മാ ഏതേസ്വേവ ദുതിയം ഹേതാദിഗ്ഗഹണം കതം. ആഹാരിന്ദ്രിയാ പന ആഹരിതബ്ബഇസിതബ്ബാപേക്ഖാ ഏവ, തസ്മാ തേ വിനാപി ദുതിയേന ആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന അത്തനാ ഏവ ആഹരിതബ്ബേ ച ഇസിതബ്ബേ ച ആഹാരിന്ദ്രിയഭൂതേ അഞ്ഞേ ച സമ്പയുത്തകേ പരിച്ഛിന്ദന്തീതി തം തത്ഥ ന കതം, ഇധ ച ദുതിയേന ഹേതുഗ്ഗഹണേന പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുനാ പച്ചയഭൂതേനേവ സമ്പയുത്താനം ഹേതൂനം അഞ്ഞേസഞ്ച പരിച്ഛിന്നത്താ പുന വിസേസനകിച്ചം നത്ഥീതി പഞ്ഹാവാരേ ‘‘കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൧) ദുതിയം ഹേതുഗ്ഗഹണം ന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താതി തം-സദ്ദോ പുരിമവചനാപേക്ഖോ വുത്തസ്സേവ നിദ്ദേസോ ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) പുരിമവചനേന നിദ്ദിസിതബ്ബേ പാകടീഭൂതേ ഏവ പവത്തതി. ഏത്ഥ ച പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുസദ്ദോ ‘‘ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ ബ്യാവടോ സമ്പയുത്തസദ്ദേന വിയ തം-സദ്ദേനപി അനപേക്ഖനീയോ അഞ്ഞോ ച കോചി നിദ്ദിസിതബ്ബപ്പകാസകോ വുത്തോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ച ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഇമിനാ പന പച്ചയുപ്പന്നവചനേന അസമത്തേന പച്ചയുപ്പന്നവചനന്തരാപേക്ഖേന പുബ്ബേ വുത്തേന തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം പാകടീകതം, തേന ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ തംഗഹണം കതന്തി. കിം പന തസ്മിം ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം പാകടീഭൂതന്തി? യേഹി ഹേതൂഹി സമ്പയുത്താ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാ’’തി വുത്താ, തേ ഹേതൂ ചേവ സമ്പയുത്തകവിസേസനഭൂതാ തബ്ബിസേസിതാ ച ഹേതുസമ്പയുത്തകാ. തേനാഹ ‘‘തേ ഹേതൂ ചേവാ’’തിആദി. അഞ്ഞഥാ ‘‘തേ ഹേതൂ ചേവാ’’തി ഏതസ്സ പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠേന ഹേതുസദ്ദേന സമ്ബന്ധേ സതി യഥാ ഇധ തേനേവ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ പാകടാ, ഏവം പുബ്ബേപി ഭവിതും അരഹന്തീതി ‘‘നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ ‘തംസമ്പയുത്തകാന’ന്തി ന വുത്ത’’ന്തി ഇദം ന യുജ്ജേയ്യാതി. ദുവിധമ്പി വാ ഹേതുഗ്ഗഹണം അപനേത്വാ തംസദ്ദവചനീയതം ചോദേതി പരിഹരതി ച. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ച ഹേതുസമുട്ഠാനാനന്തി യുത്തം. ഹേതൂ ഹി പച്ചയാതി.

ചിത്തജരൂപം അജനയമാനാപീതി പി-സദ്ദേന ജനയമാനാപി. യദി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വചനേന പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപസ്സ അഗ്ഗഹണതോ തം ന വുത്തം, സഹജാതപച്ചയവിഭങ്ഗേ ചിത്തചേതസികാനം തസ്സ കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ ഭവേയ്യ. യദി ച തത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം പച്ചയഭാവേന തംസമാനലക്ഖണാനം കടത്താരൂപാനമ്പി പച്ചയഭാവോ നിദസ്സിതോ, ഏവമിധാപി ഭവിതബ്ബം. ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി പന അവത്വാ ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വചനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനം സബ്ബചിത്തചേതസികസമുട്ഠാനതാദസ്സനത്ഥം. ഏവംപകാരേന ഹി തംസമുട്ഠാനവചനേന തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം സമുട്ഠാനവചനം വിസേസിതം ഹോതി. നനു ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വചനേന ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചിത്തചേതസികസമുട്ഠാനതാ വുത്താതി? ന വുത്താ. ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയഭാവോ ഏവ ഹി തത്ഥ വുത്തോതി.

ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായാതി ഏതേനേവ ഹേതുആദിപടിബദ്ധതഞ്ച ദസ്സേതി. ‘‘യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി, യഞ്ച പകപ്പേതി, യഞ്ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ഹോതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരുള്ഹേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൩൯) ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ പടിസന്ധിനാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘തസ്മിം പതിട്ഠിതേ’’തിആദി.

പുരിമതരസിദ്ധായ പഥവിയാ ബീജപതിട്ഠാനം വിയ പുരിമതരസിദ്ധേ കമ്മേ തന്നിബ്ബത്തസ്സേവ വിഞ്ഞാണബീജസ്സ പതിട്ഠാനം കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപ്പത്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജ’’ന്തി. കസ്സ പന തം ഖേത്തം ബീജഞ്ചാതി? നാമരൂപങ്കുരസ്സ.

അയഞ്ച പനത്ഥോതി പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതാ. ഓകാസവസേനേവാതി നാമരൂപോകാസവസേനേവ. സോ ഹി തസ്സ അത്ഥസ്സ ഓകാസോതി. വത്ഥുരൂപമത്തമ്പീതി വദന്തോ വത്ഥുരൂപസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകാനം സേസരൂപാനമ്പി തദുപത്ഥമ്ഭകഭാവേനേവ അരൂപധമ്മാനം പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി, സഹഭവനമത്തം വാ. തത്ഥ കായഭാവാദികലാപാനം കത്ഥചി അഭാവതോ കത്ഥചി അഭാവാഭാവതോ ‘‘വത്ഥുരൂപമത്തമ്പി വിനാ’’തി ആഹ. സസ്സാമികേതി ഏതസ്സേവ വിസേസനത്ഥം ‘‘സരാജകേ’’തി വുത്തം.

പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോതി ഇദം കസ്മാ വുത്തം, നനു തേസം പച്ചയഭാവപ്പസങ്ഗോയേവ നത്ഥി ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാന’’ന്തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൧) വചനതോ. ന ഹി യേസം ഹേതൂ സഹജാതപച്ചയോ ന ഹോന്തി, താനി ഹേതുസഹജാതാനി നാമ ഹോന്തി. യദി സിയും, ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദി ച ലബ്ഭേയ്യ, ന പന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ന താനി ഹേതുസഹജാതാനീതി? സച്ചമേതം, യോ പന ഹേതൂഹി സമാനകാലുപ്പത്തിമത്തം ഗഹേത്വാ ഹേതുസഹജാതഭാവം മഞ്ഞേയ്യ, തസ്സായം പസങ്ഗോ അത്ഥീതി ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭഗവാ പന വചനാനം ലഹുഗരുഭാവം ന ഗണേതി, ബോധനേയ്യാനം പന അജ്ഝാസയാനുരൂപതോ ധമ്മസഭാവം അവിലോമേന്തോ തഥാ തഥാ ദേസനം നിയാമേതീതി ന കത്ഥചി അക്ഖരാനം ബഹുതാ വാ അപ്പതാ വാ ചോദേതബ്ബാതി.

ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.