൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൨൭-൧൬൪. അന്തമസോ സുദ്ധാവാസാനമ്പീതി ഇദം തേസം അരിയത്താ ദുക്ഖസച്ചേന ഉപപജ്ജനേ ആസങ്കാ സിയാതി കത്വാ വുത്തം. തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സാതി ഇദം പഞ്ചവോകാരവസേനേവ ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം. യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏതേന പന സന്നിട്ഠാനേന സബ്ബേ ഉപപജ്ജന്താ പവത്തിയം ചതുവോകാരേ മഗ്ഗഫലതോ അഞ്ഞചിത്താനം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിനോ പഞ്ചവോകാരേ ച സബ്ബചിത്താനം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിനോ സങ്ഗഹിതാതി തേസ്വേവ സന്നിട്ഠാനേന നിച്ഛിതേസു കേചി ‘‘പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഏതേന ദുക്ഖസമുദയേസു ഏകകോട്ഠാസപ്പവത്തിസമങ്ഗിനോ ദസ്സീയന്തി സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതസ്സേവ വിഭാഗദസ്സനതോ, തേന ചതുവോകാരാനമ്പി ഗഹണം ഉപപന്നമേവ. ന ഹി തേസു മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീസു പസങ്ഗതാ അത്ഥി തംസമങ്ഗീനം തേസം സന്നിട്ഠാനേന അഗ്ഗഹിതത്താതി. ഇദം ഇധ ന ഗഹേതബ്ബന്തി ഇദം ചതുവോകാരേ ഫലസമാപത്തിചിത്തം ഇധ സച്ചാനം ഉപ്പാദവചനേ ന ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഇദം കമ്മജപവത്തസ്സ പഠമുപ്പാദദസ്സനേന വുത്തം, അസഞ്ഞസത്താപേത്ഥ സങ്ഗഹിതാ. പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി ഇദം പന സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ തംരഹിതസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തം. തണ്ഹായ ഉപ്പാദക്ഖണേതി തംസഹിതസ്സ സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ. തേസം പന അസഞ്ഞസത്താനം പവത്തിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ സബ്ബത്ഥ ന ഗഹിതോ, തഥാ നിരോധോ ചാതി. മഗ്ഗസച്ചയമകേപി ഏസേവ നയോ. തേസം തസ്മിം ഉപപത്തിക്ഖണേ ച തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണേ ചാതി ഏവമേത്ഥ ഖണവസേന ഓകാസോ വേദിതബ്ബോതി വുത്തം, ഏവഞ്ച സതി ‘‘യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൭൧) ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ പച്ഛിമകോട്ഠാസേ ‘‘ഇതരേസം ചതുവോകാരം പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം, പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി സമുദയസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഇദം ന യുജ്ജേയ്യ. ന ഹി ഉപപത്തിക്ഖണേ ചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണേ ച സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി. തസ്മാ ഉപപത്തിക്ഖണതണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണസമങ്ഗീനം പുഗ്ഗലാനം യസ്മിം കാമാവചരാദിഓകാസേ സാ ഉപപത്തി ചിത്തുപ്പത്തി ച പവത്തമാനാ, തത്ഥ തേസന്തി ഓകാസവസേനേവേത്ഥ തത്ഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ യുജ്ജതി. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഹേസ. തത്ഥ പുഗ്ഗലവിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദി വുത്തം, ഓകാസോ പന യത്ഥ തേ, സോ ഏവാതി.

‘‘സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ആരുപ്പേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സമുദയസച്ചഞ്ച നുപ്പജ്ജതി ദുക്ഖസച്ചഞ്ച നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ പന ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിത്താ ചിത്തജരൂപമേവ ഇധാധിപ്പേതം, ന കമ്മജാദിരൂപം ചിത്തം അനപേക്ഖിത്വാവ ഉപ്പജ്ജനതോതി കേചി വദന്തി. ‘‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏതേന പന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതോ പുഗ്ഗലോ ന ചിത്തം അപേക്ഖിത്വാവ ഗഹിതോ, അഥ ഖോ യോ കോചി ഏവംപകാരോ, തസ്മാ ‘‘തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏതേന ച ന ചിത്താപേക്ഖമേവ ദുക്ഖസച്ചം വുത്തം, അഥ ഖോ യം കിഞ്ചീതി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ യം കിഞ്ചി ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി. ന ഹി യമകേ വിഭജിതബ്ബേ അവിഭത്താ നാമ പുച്ഛാ അത്ഥീതി.

‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേവത്തമാനേ’’തി ഇദം സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച സമുദയസച്ചം, തംദസ്സനവസേന വുത്തം. തസ്മിം പന ദസ്സിതേ തേന സമാനഗതികത്താ ദുതിയാകുസലചിത്തതോ പുരിമസബ്ബചിത്തസമങ്ഗിനോ തേനേവ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തേസമ്പി ഹി തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നോ ച തേസം തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഇതരേസം ചതുവോകാരപഞ്ചവോകാരാന’’ന്തി ഏത്ഥ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാ അഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. യഥാ ‘‘യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൬൧) ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൬൧) ഏതേനേവ ഉപപത്തിചിത്തുപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിസമാനഗതികാ ദുതിയാകുസലതോ പുരിമസബ്ബചിത്തുപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിനോ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി ന തേ ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി ഏതേന ഗയ്ഹന്തി, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബന്തി. ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി വചനം പഞ്ചവോകാരാനം വിസേസനത്ഥം, ന ചതുവോകാരാനം. ന ഹി തേ പുബ്ബേ വുത്താ വജ്ജേതബ്ബാ സന്തി പഞ്ചവോകാരാ വിയ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാതി. ‘‘അഭിസമേതാവീനം തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്ഥ മഗ്ഗസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൪൧) ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന പുഗ്ഗലോകാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നാ ഗഹിതാതി യസ്മിം ഓകാസേ അഭിസമേതാവിനോ, തേ ഏവം ‘‘അഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഏതേന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തേന യേ കാമാവചരേ രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ വാ അഭിസമേതാവിനോ രൂപാവചരം അരൂപാവചരം വാ ഉപപന്നാ, യാവ തത്ഥാഭിസമയോ ഉപ്പന്നോ ഭവിസ്സതി, താവ തേ ഏത്ഥ ന ഗയ്ഹന്തി, തേ പന പുരിമകോട്ഠാസേ ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി ഏവം ദസ്സിതേഹി സുദ്ധാവാസേ അനുപ്പന്നാഭിസമയേഹി സമാനഗതികാതി വിസും ന ദസ്സിതാ. ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഗഹിതാ യേ സബ്ബത്ഥ തത്ഥ ച അനഭിസമേതാവിനോ, തേസു സുദ്ധാവാസാനം ഗഹണകാലവിസേസനത്ഥം ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൪൨) വുത്തന്തി.

യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തീതി ഏതേന വോദാനചിത്തസമങ്ഗിനാ സമാനഗതികാ തതോ പുരിമതരചിത്തസമങ്ഗിനോപി യാവ സബ്ബന്തിമതണ്ഹാസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗീ, താവ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസു ഏവരൂപേസൂതി.

പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ആഗതട്ഠാനേ പടിസന്ധിചിത്തസ്സപി ഭങ്ഗക്ഖണഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, തഥാ ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ആഗതട്ഠാനേ ച ചുതിചിത്തസ്സപി ഉപ്പാദക്ഖണസ്സാതി. ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൧൧൬) ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു ‘‘അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ’’ഇച്ചേവ (യമ. ൧.സച്ചയമക.൧൧൬) വുത്തം, ന വിസേസിതം. കസ്മാ? ഏകസ്സപി മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിനോ ഉഭയകോട്ഠാസഭജനതോ. യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ന നിരുജ്ഝതീതി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതേസു ഹി അരുപേ മഗ്ഗഫലഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗീസു കേസഞ്ചി തിണ്ണം ഫലാനം ദ്വിന്നഞ്ച മഗ്ഗാനം ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗീനം നിരന്തരം അനുപ്പാദേത്വാ അന്തരന്തരാ വിപസ്സനാനികന്തിം ഭവനികന്തിം ഉപ്പാദേത്വാ യേ ഉപരിമഗ്ഗേ ഉപ്പാദേസ്സന്തി, തേസം സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി തേസംയേവ പന കേസഞ്ചി അന്തരാ തണ്ഹം അനുപ്പാദേത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഉപ്പാദേന്താനം മഗ്ഗഫലഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗീനം സമുദയസച്ചം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി. സാമഞ്ഞവചനേനപി ച പുരിമകോട്ഠാസേ വുച്ചമാനേന പച്ഛിമകോട്ഠാസേ വക്ഖമാനേ വജ്ജേത്വാവ ഗഹണം ഹോതീതി ദസ്സിതോയം നയോതി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.