൨. കാലസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮൫. അതീതാനാഗതം പഹായ പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ അപ്പിയം അവിഭജിതബ്ബം കരിത്വാതി പച്ചുപ്പന്നസദ്ദേന രൂപസദ്ദേന ചാതി ഉഭോഹിപി പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ വത്തബ്ബം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞത്തിയാ അവിഗതത്താതി ഏതേന ഇദം വിഞ്ഞായതി ‘‘ന രൂപപഞ്ഞത്തി വിയ വത്ഥപഞ്ഞത്തി സഭാവപരിച്ഛിന്നേ പവത്താ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, അഥ ഖോ പുബ്ബാപരിയവസേന പവത്തമാനം രൂപസമൂഹം ഉപാദായ പവത്താ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, തസ്മാ വത്ഥഭാവസ്സ ഓദാതഭാവവിഗമേ വിഗമാവത്തബ്ബതാ യുത്താ, ന പന രൂപഭാവസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭാവവിഗമേ’’തി.

കാലസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചനസോധനവണ്ണനാ

൨൮൮. അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ ഹുത്വാ ഹോതീതി വുത്തന്തി ഏത്ഥ അനാഗതം അനാഗതം ഹുത്വാ പുന പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ഹുത്വാ ഹോതീതി, തഥാ പച്ചുപ്പന്നം പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം പുബ്ബേ അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോതീതി ഹുത്വാ ഹോതീതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിം തേ തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീതി തബ്ഭാവാവിഗമതോ ഹുത്വാഹോതിഭാവാനുപരമം അനുപച്ഛേദം പുച്ഛതീതി അധിപ്പായോ യുത്തോ. ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാ അഭാവതോതി അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭൂതസ്സ പുന അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോ.

യസ്മാ തന്തി തം ഹുത്വാ ഭൂതം പച്ചുപ്പന്നം യസ്മാ അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതം, തസ്മാ ദുതിയമ്പി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വചനം അരഹതീതി പടിജാനാതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം പന ധമ്മേ ഹുത്വാഹോതിഭാവാനുപരമം വദന്തസ്സ അധമ്മേ സസവിസാണേ നഹുത്വാന ഹോതിഭാവാനുപരമോ ആപജ്ജതീതി അധിപ്പായേന ‘‘അഥ ന’’ന്തിആദിമാഹ.

പടിക്ഖിത്തനയേനാതി കാലനാനത്തേന. പടിഞ്ഞാതനയേനാതി അത്ഥാനാനത്തേന. അത്ഥാനാനത്തം ഇച്ഛന്തോപി പന അനാഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നേ വുത്തം ഹോതിഭാവം, പച്ചുപ്പന്നസ്സ ച അനാഗതേ വുത്തം ഹുത്വാഭാവം കഥം പടിജാനാതീതി വിചാരേതബ്ബം. അത്ഥാനാനത്തമേവ ഹി തേന അനുഞ്ഞായതി, ന അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നഭാവോ, പച്ചുപ്പന്നേ വാ അനാഗതഭാവോതി. പുരിമം പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പരിവത്തിത്വാതി അനുഞ്ഞാതപഞ്ഹസ്സ ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീതി ദോസോ വുത്തോതി അവുത്തദോസം അതിക്കമ്മ പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പുന ഗഹേത്വാ തേന ചോദേതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അത്ഥാനാനത്തേന ഹുത്വാഹോതീതി അനുജാനന്തസ്സ ദോസോ കാലനാനത്തായേവ അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നന്തി പടിക്ഖേപേന കഥം ഹോതീതി? തസ്സേവ അനുജാനനപടിക്ഖേപതോതി അധിപ്പായോ.

ഏകേകന്തി അനാഗതമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതി പച്ചുപ്പന്നമ്പീതി തദുഭയം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകേകം ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം, ന ഏകേകമേവ ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി. ഏസ നയോ പുരിമസ്മിം ‘‘ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വചനേപി. അനാഗതസ്സ ഹി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി നാമം പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചാതി ദ്വേപി നാമാനി സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ചോദിതം, തഥാ ‘‘ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി ചാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബതോ അന്ധകാരേന പരിയോനദ്ധോ വിയാതി ഏതേന അപരിയോനദ്ധേന പടിജാനിതബ്ബം സിയാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച പുരിമനയേ ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാഹോതിഭാവോ ചോദിതോ, ദുതിയനയേ അനാഗതാദീസു ഏകേകസ്സ ഹുത്വാഹോതിനാമതാതി അയം വിസേസോ.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൦. പുന പുട്ഠോ…പേ… അത്ഥിതായ പടിജാനാതീതി ഏത്ഥ പച്ചുപ്പന്നം ഞാണം തേനാതി ഏതേന അനുവത്തമാനാപേക്ഖനവചനേന കഥം വുച്ചതീതി വിചാരേതബ്ബം.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരഹന്താദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൧. യുത്തിവിരോധോ അരഹതോ സരാഗാദിഭാവേ പുഥുജ്ജനേന അനാനത്തം ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ അഫലതാതി ഏവമാദികോ ദട്ഠബ്ബോ.

അരഹന്താദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പദസോധനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൫. തേന കാരണേനാതി അതീതഅത്ഥിസദ്ദാനം ഏകത്ഥത്താ അത്ഥിസദ്ദത്ഥസ്സ ച ന്വാതീതഭാവതോ ‘‘അതീതം ന്വാതീതം, ന്വാതീതഞ്ച അതീതം ഹോതീ’’തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ പന അതീതാദീനം അത്ഥിതം വദന്തസ്സ പരവാദിസ്സേവായം ദോസോ യഥാ ആപജ്ജതി, ന പന ‘‘നിബ്ബാനം അത്ഥീ’’തി വദന്തസ്സ സകവാദിസ്സ, തഥാ പടിപാദേതബ്ബം.

പദസോധനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സബ്ബമത്ഥീതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.