കഥാവത്ഥുപകരണ-മൂലടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

കഥാനം വത്ഥുഭാവതോതി കഥാസമുദായസ്സ പകരണസ്സ അത്തനോ ഏകദേസാനം ഓകാസഭാവം വദതി. സമുദായേ ഹി ഏകദേസാ അന്തോഗധാതി. യേന പകാരേന സങ്ഖേപേന അദേസയി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘മാതികാഠപനേനേവ ഠപിതസ്സാ’’തി ആഹ.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ

അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായീതി പരിനിബ്ബാനമേവ പരിനിബ്ബാനസ്സ പരിനിബ്ബാനന്തരതോ വിസേസനത്ഥം കരണഭാവേന വുത്തം. യായ വാ നിബ്ബാനധാതുയാ അധിഗതായ പച്ഛിമചിത്തം അപ്പടിസന്ധികം ജാതം, സാ തസ്സ അപ്പടിസന്ധിവൂപസമസ്സ കരണഭാവേന വുത്താതി. ദുബ്ബലപക്ഖന്തി ന കാളാസോകം വിയ ബലവന്തം, അഥ ഖോ ഏകമണ്ഡലികന്തി വദന്തി. ധമ്മവാദീഅധമ്മവാദീവിസേസജനനസമത്ഥായ പന പഞ്ഞായ അഭാവതോ ദുബ്ബലതാ വുത്താ. തേസംയേവാതി ബാഹുലിയാനമേവ, ബഹുസ്സുതികാതിപി നാമം. ഭിന്നകാതി മൂലസങ്ഗീതിതോ മൂലനികായതോ വാ ഭിന്നാ, ലദ്ധിയാ സുത്തന്തേഹി ലിങ്ഗാകപ്പേഹി ച വിസദിസഭാവം ഗതാതി അത്ഥോ.

മൂലസങ്ഗഹന്തി പഞ്ചസതികസങ്ഗീതിം. അഞ്ഞത്ര സങ്ഗഹിതാതിആദീസു ദീഘാദീസു അഞ്ഞത്ര സങ്ഗഹിതതോ സുത്തന്തരാസിതോ തം തം സുത്തം നിക്കഡ്ഢിത്വാ അഞ്ഞത്ര അകരിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഗഹിതതോ വാ അഞ്ഞത്ര അസങ്ഗഹിതം സുത്തം അഞ്ഞത്ര കത്ഥചി അകരിംസു, അഞ്ഞം വാ അകരിംസൂതി അത്ഥോ. അത്ഥം ധമ്മഞ്ചാതി പാളിയാ അത്ഥം പാളിഞ്ച. വിനയേ നികായേസു ച പഞ്ചസൂതി വിനയേ ച അവസേസപഞ്ചനികായേസു ച.

‘‘ദ്വേപാനന്ദ, വേദനാ വുത്താ മയാ പരിയായേനാ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൮൯) പരിയായദേസിതം. ഉപേക്ഖാവേദനാ ഹി സന്തസ്മിം പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാതി അയഞ്ഹേത്ഥ പരിയായോ. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ സുഖാ ദുക്ഖാ ഉപേക്ഖാ വേദനാ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൨൪൯-൨൫൧) നിപ്പരിയായദേസിതം. വേദനാസഭാവോ ഹി തിവിധോതി അയമേത്ഥ നിപ്പരിയായതാ. ‘‘സുഖാപി വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൧൨൩) നീതത്ഥം. ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൩൨) നേയ്യത്ഥം. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ’’തിആദികം (അ. നി. ൯.൨൧) അഞ്ഞം സന്ധായ ഭണിതം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം അത്ഥം ഠപയിംസു. ‘‘നത്ഥി ദേവേസു ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തിആദികം (കഥാ. ൨൭൦) സുത്തഞ്ച അഞ്ഞം സന്ധായ ഭണിതം അത്ഥഞ്ച അഞ്ഞം ഠപയിംസൂതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദി (പു. പ. മാതികാ ൪.൨൪) ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ സണ്ഹസുഖുമം സുഞ്ഞതാദിഅത്ഥം ബഹും വിനാസയും.

വിനയഗമ്ഭീരന്തി വിനയേ ഗമ്ഭീരഞ്ച ഏകദേസം ഛഡ്ഡേത്വാതി അത്ഥോ. കിലേസവിനയേന വാ ഗമ്ഭീരം ഏകദേസം സുത്തം ഛഡ്ഡേത്വാതി അത്ഥോ. പതിരൂപന്തി അത്തനോ അധിപ്പായാനുരൂപം സുത്തം, സുത്തപതിരൂപകം വാ അസുത്തം. ഏകച്ചേ അട്ഠകഥാകണ്ഡമേവ വിസ്സജ്ജിംസു, ഏകച്ചേ സകലം അഭിധമ്മപിടകന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥുദ്ധാരം അഭിധമ്മം ഛപ്പകരണ’’ന്തി. കഥാവത്ഥുസ്സ സവിവാദത്തേപി അവിവാദാനി ഛപ്പകരണാനി പഠിതബ്ബാനി സിയും, താനി നപ്പവത്തന്തീതി ഹി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഛപ്പകരണ’’ന്തി വുത്തന്തി. തതിയസങ്ഗീതിതോ വാ പുബ്ബേ പവത്തമാനാനം വസേന ‘‘ഛപ്പകരണ’’ന്തി വുത്തം. അഞ്ഞാനീതി അഞ്ഞാനി അഭിധമ്മപകരണാദീനി. നാമന്തി യം ബുദ്ധാദിപടിസംയുത്തം ന ഹോതി മഞ്ജുസിരീതിആദികം, തം നികായനാമം. ലിങ്ഗന്തി നിവാസനപാരുപനാദിവിസേസകതം സണ്ഠാനവിസേസം. സിക്കാദികം പരിക്ഖാരം. ആകപ്പോ ഠാനാദീസു അങ്ഗട്ഠപനവിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. കരണന്തി ചീവരസിബ്ബനാദികിച്ചവിസേസോ.

സങ്കന്തികസ്സപികേന നികായേന വാദേന വാ ഭിന്നാ സങ്കന്തികാതി അത്ഥോ. സങ്കന്തികാനം ഭേദാ സുത്തവാദീ അനുപുബ്ബേന ഭിജ്ജഥ ഭിജ്ജിംസൂതി അത്ഥോ. ഭിന്നവാദേനാതി ഭിന്നാ വാദാ ഏതസ്മിന്തി ഭിന്നവാദോ, തേന അഭിന്നേന ഥേരവാദേന സഹ അട്ഠാരസ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഭിന്നവാദേനാതി വാ ഭിന്നായ ലദ്ധിയാ അട്ഠാരസ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേപി സഹാതി അത്ഥോ. ഥേരവാദാനമുത്തമോതി ഏത്ഥ ഥേര-ഇതി അവിഭത്തികോ നിദ്ദേസോ. ഥേരാനം അയന്തി ഥേരോ. കോ സോ? വാദോ. ഥേരോ വാദാനമുത്തമോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ഉപ്പന്നേ വാദേ സന്ധായ ‘‘പരപ്പവാദമഥന’’ന്തി ആഹ. ആയതിം ഉപ്പജ്ജനകവാദാനം പടിസേധനലക്ഖണഭാവതോ ‘‘ആയതിലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തം.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗോ

൧. പുഗ്ഗലകഥാ

൧. സുദ്ധസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧. മായായ അമണിആദയോ മണിആദിആകാരേന ദിസ്സമാനാ ‘‘മായാ’’തി വുത്താ. അഭൂതേന മണിഉദകാദിആകാരേന ഗയ്ഹമാനാ മായാമരീചിആദയോ അഭൂതഞ്ഞേയ്യാകാരത്താ അസച്ചികട്ഠാ. യോ തഥാ ന ഹോതി, സോ സച്ചികട്ഠോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മായാ…പേ… ഭൂതത്ഥോ’’തി. അനുസ്സവാദിവസേന ഗയ്ഹമാനോ തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപീതി താദിസോ ഞേയ്യോ ന പരമത്ഥോ, അത്തപച്ചക്ഖോ പന പരമത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുസ്സവാ…പേ… ഉത്തമത്ഥോ’’തി.

ഛലവാദസ്സാതി അത്ഥീതി വചനസാമഞ്ഞേന അത്ഥീതി വുത്തേഹി രൂപാദീഹി സാമഞ്ഞവചനസ്സാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സോ സച്ചി…പേ… ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ ആമന്താതി പടിജാനാതീ’’തി വചനതോ പന ‘‘ഛലവാദസ്സാ’’തി ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി ലദ്ധി ഛലന്തി. ഓകാസം അദദമാനോതി പതിട്ഠം പച്ഛിന്ദന്തോ. യദി സച്ചികട്ഠേന ഉപലബ്ഭതി, രൂപാദയോ വിയ ഉപലബ്ഭേയ്യ, തഥാ അനുപലബ്ഭനീയതോ ന തവ വാദോ തിട്ഠതീതി നിവത്തേന്തോതി അധിപ്പായോ. തം സന്ധായാതി ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തോ യോ സച്ചികട്ഠോ, സോ സപ്പച്ചയാദിഭാവേന ദീപിതോ ‘‘രൂപഞ്ച ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദീസു ആഗതോ ധമ്മപ്പഭേദോതി ദസ്സേതി.

‘‘തേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി വത്വാ ‘‘തേനാകാരേനാ’’തി വദതോ അയമധിപ്പായോ – സച്ചികട്ഠപരമത്ഥാകാരേന ഉപലബ്ഭമാനം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭമാനം നാമ ഹോതീതി. അഞ്ഞഥാ തതോതി തസ്സ തേനാകാരേനാതി വത്തബ്ബം സിയാ. കോ പനേതിസ്സാ പുരിമപുച്ഛായ ച വിസേസോതി? പുരിമപുച്ഛായ സത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ യഥാ ഭൂതേന സഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി വുത്തം. ഇധ പന ഭൂതസഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭമാനോ സോ ധമ്മപ്പഭേദോ യേന രുപ്പനാദിസപ്പച്ചയാദിആകാരേന ഉപലബ്ഭതി, കിം തേനാകാരേന പുഗ്ഗലോപി ഉപലബ്ഭതീതി ഏസ വിസേസോ. യഥാ പന രൂപം വിയ ഭൂതസഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭമാനാ വേദനാ ന രുപ്പനാകാരേന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം ധമ്മപ്പഭേദോ വിയ ഭൂതസഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭമാനോ പുഗ്ഗലോ ന രുപ്പനാദിസപ്പച്ചയാദിആകാരേന ഉപലബ്ഭതീതി സക്കാ പരവാദിനാ വത്തുന്തി അചോദനീയം ഏതം സിയാ. അവജാനനഞ്ച തസ്സ യുത്തന്തി നിഗ്ഗഹോ ച ന കാതബ്ബോ. ധമ്മപ്പഭേദതോ പന അഞ്ഞസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അസിദ്ധത്താ ധമ്മപ്പഭേദാകാരേനേവ ചോദേതി. അവജാനനേനേവ നിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. അനുജാനനാവജാനനപക്ഖാ സാമഞ്ഞവിസേസേഹി പടിഞ്ഞാപടിക്ഖേപപക്ഖാ അനുലോമപടിലോമപക്ഖാ പഠമദുതിയനയാതി അയമേതേസം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തേന വത രേ വത്തബ്ബേ’’തി വദന്തോ വത്തബ്ബസ്സ അവചനേ ദോസം പാപേതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഏവമേതം നിഗ്ഗഹസ്സ ച അനുലോമപടിലോമതോ ചതുന്നം പാപനാരോപനഞ്ച വുത്തത്താ ഉപലബ്ഭതീതിആദികം അനുലോമപഞ്ചകം നാമാ’’തി വുത്തം, അനുലോമപടിലോമതോ പന ദ്വീഹി ഠപനാഹി സഹ സത്തകേന ഭവിതബ്ബം, തംവജ്ജനേ വാ കാരണം വത്തബ്ബം. യം പന വക്ഖതി ‘‘ഠപനാ നാമ പരവാദീപക്ഖസ്സ ഠപനതോ ‘അയം തവ ദോസോ’തി ദസ്സേതും ഠപനമത്തമേവ ഹോതി, ന നിഗ്ഗഹസ്സ വാ പടികമ്മസ്സ വാ പാകടഭാവകരണ’’ന്തി (കഥാ. അട്ഠ. ൨). തേനാധിപ്പായേന ഇധാപി ഠപനാദ്വയം വജ്ജേതി. യഥാ പന തത്ഥ പടികമ്മപഞ്ചകഭാവം അവത്വാ പടികമ്മചതുക്കഭാവം വക്ഖതി, ഏവമിധാപി നിഗ്ഗഹചതുക്കഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാ. സുദ്ധികനിഗ്ഗഹസ്സ പന നിഗ്ഗഹപ്പധാനത്താ ഉദ്ദേസഭാവേന വുത്തോ നിഗ്ഗഹോവ വിസും വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. യേ പന ‘‘അയഥാഭൂതനിഗ്ഗഹത്താ തത്ഥ പടികമ്മം വിസും ന വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തേസം ദുതിയേ വാദമുഖേ നിഗ്ഗഹചതുക്കഭാവോ പടികമ്മപഞ്ചകഭാവോ ച ആപജ്ജതി.

൨. അത്തനാ അധിപ്പേതം സച്ചികട്ഠമേവാതി സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായാതി അധിപ്പായോ. വക്ഖതി ഹി ‘‘സുദ്ധസമ്മുതിസച്ചം വാ പരമത്ഥമിസ്സകം വാ സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായ ‘യോ സച്ചികട്ഠോ’തി പുന അനുയോഗോ പരവാദിസ്സാ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൬). തത്ഥ യദി പരവാദിനാ അത്തനാ അധിപ്പേതസച്ചികട്ഠോ സമ്മുതിസച്ചം, സമ്മുതിസച്ചാകാരേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി വദന്തേന സമാനലദ്ധികോ നപ്പടിസേധിതബ്ബോ, കഥാ ഏവായം നാരഭിതബ്ബാ. അഥ സകവാദിനാ അത്തനാ ച അധിപ്പേതസച്ചികട്ഠംയേവ സന്ധായ പരവാദീ ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തിആദിമാഹാതി അയമത്ഥോ. സകവാദിനാ സമ്മുതിസച്ചംയേവ സച്ചികട്ഠോതി അധിപ്പേതന്തി ആപജ്ജതി. യദി ഉഭയം അധിപ്പേതം, പുന ‘‘സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി വാ ഏകതോ കത്വാപി ഏവമാഹാ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാതി. യദി ച ദ്വേപി സച്ചാനി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥാ, സച്ചികട്ഠേകദേസേന ഉപലദ്ധിം ഇച്ഛന്തേന ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തിആദി അനുയോഗോ ന കാതബ്ബോ, ന ച സച്ചികട്ഠേകദേസേന അനുയോഗോ യുത്തോ. ന ഹി വേദയിതാകാരേന ഉപലബ്ഭമാനാ വേദനാ രുപ്പനാകാരേന ഉപലബ്ഭതീതി അനുയുഞ്ജിതബ്ബാ, ന ച പരവാദീ രുപ്പനാദിസഭാവം പുഗ്ഗലം ഇച്ഛതി, അഥ ഖോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥമേവാതി. പരമത്ഥസച്ചതോ അഞ്ഞസ്മിം സച്ചികട്ഠേ വിജ്ജമാനേ നാസ്സ പരമത്ഥസച്ചതാ അനുയുഞ്ജിതബ്ബാ. അസച്ചികട്ഠേ സച്ചികട്ഠവോഹാരം ആരോപേത്വാ തം സന്ധായ പുച്ഛതീതി വദന്താനം വോഹരിതസച്ചികട്ഠസ്സ അത്തനാ അധിപ്പേതസച്ചികട്ഠതാ ന യുത്താ. വോഹരിതപരമത്ഥസച്ചികട്ഠാനഞ്ച ദ്വിന്നം സച്ചികട്ഠഭാവേ വുത്തനയോവ ദോസോ. സമ്മുതിസച്ചാകാരേന ഉപലബ്ഭമാനഞ്ച ഭൂതസഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭേയ്യ വാ ന വാ. യദി ഭൂതസഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭതി, പുഗ്ഗലോപി ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി അനുജാനന്തോ നാനുയുഞ്ജിതബ്ബോ. അഥ ന ഭൂതസഭാവത്ഥേന, തംവിനിമുത്തോ സമ്മുതിസച്ചസ്സ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥാകാരോ ന വത്തബ്ബോ അസിദ്ധത്താ. വക്ഖതി ച ‘‘യഥാ രൂപാദയോ പച്ചത്തലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന അത്ഥി, ന ഏവം പുഗ്ഗലോ’’തി. തസ്മാ മഗ്ഗിതബ്ബോ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ.

ദ്വിന്നം സച്ചാനന്തി ഏത്ഥ സച്ചദ്വയാകാരേന അനുപലബ്ഭനീയതോ അനുഞ്ഞേയ്യമേതം സിയാ, ന വാ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം. യഥാ ഹി ഏകദേസേന പരമത്ഥാകാരേന അനുപലബ്ഭനീയതാ അനുജാനനസ്സ ന കാരണം, ഏവം ഏകദേസേന സമ്മുതിയാകാരേന ഉപലബ്ഭനീയതാ പടിക്ഖേപസ്സ ചാതി മഗ്ഗിതബ്ബോ ഏത്ഥാപി അധിപ്പായോ. നുപലബ്ഭതീതി വചനസാമഞ്ഞമത്തന്തി നുപലബ്ഭതീതി ഇദമേവ വചനം അനുഞ്ഞാതം പടിക്ഖിത്തഞ്ചാതി ഏതം ഛലവാദം നിസ്സായാതി അധിപ്പായോ. യഥാ ഉപലബ്ഭതീതി ഏതസ്സേവ അനുജാനനപടിക്ഖേപേഹി അഹം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ഏവം നുപലബ്ഭതീതി ഏതസ്സേവ അനുജാനനപടിക്ഖേപേഹി ത്വന്തി ഏവം സമ്ഭവന്തസ്സ സാമഞ്ഞേന അസമ്ഭവന്തസ്സ കപ്പനം പനേത്ഥ ഛലവാദോ ഭവിതും അരഹതി. തേന നുപലബ്ഭതീതി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഛലവാദസ്സ കാരണത്താ ‘‘ഛലവാദോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വചനസാമഞ്ഞമത്തഞ്ച ഛലവാദഞ്ച നിസ്സായാതി വാ അത്ഥോ. ഠപനാ നിഗ്ഗഹപ്പടികമ്മാനം പാകടഭാവകരണം ന ഹോതീതി ഇദം വിചാരേതബ്ബം. ന ഹി പക്ഖട്ഠപനേന വിനാ പുരിമം അനുജാനിത്വാ പച്ഛിമസ്സ അവജാനനം, പച്ഛിമം വാ അവജാനന്തസ്സ പുരിമാനുജാനനം മിച്ഛാതി സക്കാ ആരോപേതുന്തി.

൩. തവാതി, പടിജാനന്തന്തി ച പച്ചത്തേ സാമിഉപയോഗവചനാനീതി അധിപ്പായേന ‘‘ത്വംയേവ പടിജാനന്തോ’’തി ആഹ.

൪-൫. ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ഉപനീതത്താതി ‘‘ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമ, ഹഞ്ചീ’’തിആദിനാ തയാ മമ കതോ നിഗ്ഗഹോ, മയാ തവ കതോ നിഗ്ഗഹോ വിയ മിച്ഛാതി ഏവം തേന അനുലോമപഞ്ചകേ ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹി കതസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ തേന നിയാമേന ദുക്കടഭാവസ്സ അത്തനാ കതനിഗ്ഗഹേന സഹ ഉപനീതത്താ അനിഗ്ഗഹഭാവസ്സ വാ ഉപഗമിതത്താതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവമേവ തേന ഹി യം നിഗ്ഗണ്ഹാസി ഹഞ്ചി…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏതസ്സ അനിഗ്ഗഹഭാവനിഗമനസ്സേവ നിഗ്ഗമനചതുക്കതാ വേദിതബ്ബാ.

അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൭-൧൦. ‘‘അത്തനോ ലദ്ധിം നിസ്സായ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘പരമത്ഥവസേന പുഗ്ഗലസ്സ അഭാവതോ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സാ’’തി വുത്തം. തത്രായം പടിക്ഖേപോ അത്തനോ ലദ്ധിയാ യദി കതോ, പരമത്ഥതോ അഞ്ഞേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അയമസ്സ ലദ്ധീതി ആപജ്ജതി. തഥാ ച സതി നായം സമ്മുതിസച്ചവസേന ഉപലദ്ധിം ഇച്ഛന്തേന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഥ അത്തനോ ലദ്ധിം നിഗ്ഗൂഹിത്വാ പരസ്സ ലദ്ധിവസേന പടിക്ഖിപതി, പുരിമപടിഞ്ഞായ അവിരോധിതത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. ന ഹി അത്തനോ ച പരസ്സ ച ലദ്ധിം വദന്തസ്സ ദോസോ ആപജ്ജതീതി. അത്തനോ പന ലദ്ധിയാ പടിജാനിത്വാ പരലദ്ധിയാ പടിക്ഖിപന്തേന അത്തനോ ലദ്ധിം ഛഡ്ഡേത്വാ പരലദ്ധി ഗഹിതാ ഹോതീതി നിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ സിയാ.

പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുദ്ധസച്ചികട്ഠവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓകാസസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൧. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം സരീരേതി അയമത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സരീരം സന്ധായാ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം സംഖിത്തപാഠേ. യസ്മാ സരീരം സന്ധായ ‘‘സബ്ബത്ഥ ന ഉപലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ സരീരതോ ബഹി ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ പച്ചനീകേ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സാതി ഏതേന ന കേനചി സഭാവേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ന ഹി കേനചി സഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനസ്സ സരീരതദഞ്ഞാവിമുത്തോ ഉപലദ്ധിഓകാസോ അത്ഥീതി.

൩. കാലസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൨. പുരിമപച്ഛിമജാതികാലഞ്ചാതി മജ്ഝിമജാതികാലേ ഉപലബ്ഭമാനസ്സ തസ്സേവ പുരിമപച്ഛിമജാതികാലേസു ഉപലദ്ധിം സന്ധായാതി അധിപ്പായോ. സേസം പഠമനയേ വുത്തസദിസമേവാതി ഇമേസു തീസു പഠമേ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി ഏതസ്മിം നയേ വുത്തസദിസമേവ, കിം തം? പാഠസ്സ സംഖിത്തതാതി അത്ഥോ. ഇധാപി ഹി യസ്മാ ‘‘സബ്ബദാ ന ഉപലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ ഏകദാ ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ പച്ചനീകേ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സാതി യോജേതബ്ബന്തി.

൪. അവയവസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൩. തതിയനയേ ച യസ്മാ ‘‘സബ്ബേസു ന ഉപലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ ഏകസ്മിം ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ പച്ചനീകേ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സാതി യോജേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘താദിസമേവാ’’തി.

ഓകാസാദിസച്ചികട്ഠോ

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൧൪. തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകസ്സാതിആദിമ്ഹി അനുലോമപഞ്ചകന്തി നിഗ്ഗഹപഞ്ചകം, പച്ചനീകന്തി ച പടികമ്മം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ ‘‘സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദികസ്സ അത്ഥോ ‘‘സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദിപാളിം സംഖിപിത്വാ ആഗതേ സരൂപേന അവുത്തേ ‘‘യസ്മാ സരീരം സന്ധായാ’’തിആദിനാ (കഥാ. അട്ഠ. ൧൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ, പച്ചനീകസ്സ ച ‘‘സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദികസ്സ പടികമ്മകരണവസേന വുത്തസ്സ അത്ഥോ പടികമ്മാദിപാളിം സംഖിപിത്വാ ആദിമത്തദസ്സനേന ആഗതേ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിമ്ഹി അനുലോമേ ‘‘സബ്ബത്ഥാതി സരീരം സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സാ’’തിആദിനാ (കഥാ. അട്ഠ. ൧൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ തത്ഥാതി യം ആരദ്ധം, തസ്മിന്തി ഏവം അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ തേസു തീസു മുഖേസൂതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അനുലോമപഞ്ചകമൂലകാ ചേത്ഥ സബ്ബാനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകപാളി അനുലോമപഞ്ചകസ്സ പാളീതി വുത്താ, തഥാ പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകപാളി ച പച്ചനീകസ്സ പാളീതി. തം സംഖിപിത്വാ പടികമ്മവസേന ആഗതേ സരൂപേന അവുത്തേ ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദികേ പച്ചനീകേ ‘‘ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദികേ അനുലോമേ ച അത്ഥോ ഹേട്ഠാ സുദ്ധികസച്ചികട്ഠേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

സച്ചികട്ഠവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ

൧൭-൨൭. രൂപാദീഹി സദ്ധിം സച്ചികട്ഠസംസന്ദനന്തി സച്ചികട്ഠസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി സദ്ധിം സംസന്ദനം, സച്ചികട്ഠേ വാ രൂപാദീഹി സദ്ധിം പുഗ്ഗലസ്സ സംസന്ദനന്തി അധിപ്പായോ. പുഗ്ഗലോ രൂപഞ്ചാതി ച-കാരസ്സ സമുച്ചയത്ഥത്താ യഥാ രൂപന്തി ഏവം നിദസ്സനവസേന വുത്തോ അത്ഥോ വിചാരേതബ്ബോ. രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ അനഞ്ഞോ ച പുഗ്ഗലോ ന വത്തബ്ബോതി ലദ്ധി സമയോ. ‘‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി അബ്യാകതമേതം ഭഗവതാ’’തിആദികം (സം. നി. ൪.൪൧൬) സുത്തം. അനുഞ്ഞായമാനേ തദുഭയവിരോധോ ആപജ്ജതീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘സമയസുത്തവിരോധം ദിസ്വാ’’തി.

ധമ്മതോതി പാളിതോ. ‘‘പടികമ്മചതുക്കാദീനി സംഖിത്താനി. പരവാദീ…പേ… ദസ്സിതാനീ’’തി വദന്തേഹി പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി…പേ… ആജാനാഹി പടികമ്മന്തി ഏത്ഥ ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തി പാഠോ ദിട്ഠോ ഭവിസ്സതി. അഞ്ഞത്തം പടിജാനാപനത്ഥന്തി യഥാ മയാ അഞ്ഞത്തം വത്തബ്ബം, തഥാ ച തയാപി തം വത്തബ്ബന്തി അഞ്ഞത്തപടിഞ്ഞായ ചോദനത്ഥന്തി അത്ഥോ. സമ്മുതിപരമത്ഥാനം ഏകത്തനാനത്തപഞ്ഹസ്സ ഠപനീയത്താതി അബ്യാകതത്താതി അത്ഥോ. യദി ഠപനീയത്താ പടിക്ഖിപിതബ്ബം, പരേനപി ഠപനീയത്താ ലദ്ധിമേവ നിസ്സായ പടിക്ഖേപോ കതോതി സോപി ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ സിയാ. പരോ പന പുഗ്ഗലോതി കഞ്ചി സഭാവം ഗഹേത്വാ തസ്സ ഠപനീയത്തം ഇച്ഛതി, സതി ച സഭാവേ ഠപനീയതാ ന യുത്താതി നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. സമ്മുതി പന കോചി സഭാവോ നത്ഥി. തേനേവസ്സ ഏകത്തനാനത്തപഞ്ഹസ്സ ഠപനീയതം വദന്തോ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി സകവാദിനാ പടിക്ഖേപോ കതോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ.

സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഓപമ്മസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮-൩൬. ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന അഞ്ഞത്തപുച്ഛാ ചാതി ഇദഞ്ച ദ്വിന്നം സമാനതാ നോ അഞ്ഞത്തസ്സ കാരണം യുത്തം, അഥ ഖോ വിസും അത്തനോ സഭാവേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭനീയതാതി വിചാരേതബ്ബം. ‘‘ഏകവീസാധികാനീ’’തി പുരിമപാഠോ, വീസാധികാനീതി പന പഠിതബ്ബം.

൩൭-൪൫. ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’’തി സുത്തം അനുജാനാപേന്തേന ഉപലദ്ധി അനുജാനിതാ ഹോതീതി മഞ്ഞമാനോ ആഹ ‘‘ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞം ആരോപേത്വാ’’തി. വീസാധികാനി നവ പടികമ്മപഞ്ചകസതാനി ദസ്സിതാനീതി ഏതേന സുദ്ധികസംസന്ദനേപി ‘‘ആജാനാഹി പടികമ്മ’’മിച്ചേവ പാഠോതി വിഞ്ഞായതി. യഞ്ച വാദമുഖേസു സുദ്ധികസച്ചികട്ഠേ ‘‘പടികമ്മചതുക്ക’’ന്തി വുത്തം, തമ്പി ‘‘പടികമ്മപഞ്ചക’’ന്തി.

ഓപമ്മസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ചതുക്കനയസംസന്ദനവണ്ണനാ

൪൬-൫൨. ഏകധമ്മതോപി അഞ്ഞത്തം അനിച്ഛന്തോ രൂപാദിഏകേകധമ്മവസേന നാനുയുഞ്ജിതബ്ബോ. സമുദായതോ ഹി അയം അഞ്ഞത്തം അനിച്ഛന്തോ ഏകദേസതോ അനഞ്ഞത്തം പടിക്ഖിപന്തോ ന നിഗ്ഗഹാരഹോ സിയാതി ഏതം വചനോകാസം നിവത്തേതും ‘‘അയഞ്ച അനുയോഗോ’’തിആദിമാഹ. സകലന്തി സത്തപഞ്ഞാസവിധോ ധമ്മപ്പഭേദോ പുഗ്ഗലോതി വാ പരമത്ഥസച്ചം പുഗ്ഗലോതി വാ ഏവം സകലം സന്ധായാതി അത്ഥോ. ഏവം സകലം പരമത്ഥം ചിന്തേത്വാ തന്തിവസേന അനുയോഗലക്ഖണസ്സ ഠപിതത്താ സകലപരമത്ഥതോ ച അഞ്ഞസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അഭാവാ സച്ചികട്ഠേന പുഗ്ഗലേന തതോ അഞ്ഞേന ന ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘രൂപം പുഗ്ഗലോ’’തി ഇമം പഞ്ഹം പടിക്ഖിപന്തസ്സ നിഗ്ഗഹാരോപനം യുത്തന്തി അത്ഥോ.

സഭാഗവിനിബ്ഭോഗതോതി രൂപതോ അഞ്ഞസഭാഗത്താതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബധമ്മാതി രൂപവജ്ജേ സബ്ബധമ്മേ വദതി. ‘‘രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോ’’തി ഏത്ഥ നിസ്സയവിനാസേ വിനാസാപത്തിഭയേന പടിക്ഖിപതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഉച്ഛേദദിട്ഠിഭയേന ചേവാ’’തി. തീസു പന സമയവിരോധേന പടിക്ഖേപോ അധിപ്പേതോ. ന ഹി സോ സക്കായദിട്ഠിം ഇച്ഛതി, അപിച സസ്സതദിട്ഠിഭയേന പടിക്ഖിപതീതി യുത്തം വത്തും. സക്കായദിട്ഠീസു ഹി പഞ്ചേവ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയോ, സേസാസസ്സതദിട്ഠിയോതി. അഞ്ഞത്ര രൂപാതി ഏത്ഥ ച രൂപവാ പുഗ്ഗലോതി അയമത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ചതുക്കനയസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച സംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ.

൮. ലക്ഖണയുത്തിവണ്ണനാ

൫൪. പച്ചനീകാനുലോമേതി ഇദം യം വക്ഖതി ‘‘ഛലവസേന പന വത്തബ്ബം ‘ആജാനാഹി പടികമ്മ’ന്തിആദീ’’തി (കഥാ. അട്ഠ. ൫൪), തേന പന ന സമേതി. പച്ചനീകാനുലോമേ ഹി പച്ചനീകേ ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി വത്തബ്ബം, ന പന ‘‘പടികമ്മ’’ന്തി.

ലക്ഖണയുത്തിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വചനസോധനവണ്ണനാ

൫൫-൫൯. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയസ്സ അത്ഥതോ ഏകത്തേതി ഏത്ഥ തദേവ ഏകത്തം പരേന സമ്പടിച്ഛിതം അസമ്പടിച്ഛിതന്തി വിചാരേതബ്ബമേതം. പുഗ്ഗലസ്സ ഹി അവിഭജിതബ്ബതം, ഉപലബ്ഭതീതി ഏതസ്സ വിഭജിതബ്ബതം വദന്തോ വിഭജിതബ്ബാവിഭജിതബ്ബത്ഥാനം ഉപലബ്ഭതിപുഗ്ഗല-സദ്ദാനം കഥം അത്ഥതോ ഏകത്തം സമ്പടിച്ഛേയ്യാതി? യഥാ ച വിഭജിതബ്ബാവിഭജിതബ്ബത്ഥാനം ഉപലബ്ഭതി-രൂപ-സദ്ദാനം തം വിഭാഗം വദതോ രൂപം കിഞ്ചി ഉപലബ്ഭതി, കിഞ്ചി ന ഉപലബ്ഭതീതി അയം പസങ്ഗോ നാപജ്ജതി, ഏവം ഏതസ്സപി യഥാവുത്തവിഭാഗം വദതോ യഥാആപാദിതേന പസങ്ഗേന ന ഭവിതബ്ബന്തി മഗ്ഗിതബ്ബോ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ.

൬൦. ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തി (സു. നി. ൧൧൨൫) ഏതേന അത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നത്ഥീതിപി വുത്ത’’ന്തി.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ

൬൧-൬൬. രൂപകായാവിരഹം സന്ധായ ‘‘രൂപകായസബ്ഭാവതോ’’തി ആഹ. ‘‘രൂപിനോ വാ അരൂപിനോ വാ’’തി (ഇതിവു. ൯൦) സുത്തേ ആഗതപഞ്ഞത്തിം സന്ധായ ‘‘തഥാരൂപായ ച പഞ്ഞത്തിയാ അത്ഥിതായാ’’തി. വീതരാഗസബ്ഭാവതോതി കാമീഭാവസ്സ അനേകന്തികത്താ കാമധാതുയാ ആയത്തത്താഭാവതോ ച ‘‘കാമീ’’തി ന വത്തബ്ബോതി പടിക്ഖിപതീതി അധിപ്പായോ.

൬൭. കായാനുപസ്സനായാതി കാരണവചനമേതം, കായാനുപസ്സനായ കാരണഭൂതായ ഏവംലദ്ധികത്താതി അത്ഥോ. ആഹച്ച ഭാസിതന്തി ‘‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി അബ്യാകതമേതം മയാ’’തി (മ. നി. ൨.൧൨൮) ആഹച്ച ഭാസിതം.

പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഗതിഅനുയോഗവണ്ണനാ

൬൯-൭൨. ‘‘ദസ്സേന്തോ ‘തേന ഹി പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’തിആദിമാഹാ’’തി വുത്തം, ‘‘ദസ്സേന്തോ ‘ന വത്തബ്ബം പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’തിആദിമാഹാ’’തി പന ഭവിതബ്ബം, ദസ്സേത്വാതി വാ വത്തബ്ബം.

൯൧. യേന രൂപസങ്ഖാതേന സരീരേന സദ്ധിം ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ‘‘രൂപേന സദ്ധിം ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തേന ‘‘രൂപം പുഗ്ഗലോ’’തി അനനുഞ്ഞാതത്താ യേനാകാരേന തം ജീവം തം സരീരന്തി ഇദം ആപജ്ജതി, സോ വത്തബ്ബോ. അസഞ്ഞൂപപത്തിം സന്ധായാതി നിരയൂപഗസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസഞ്ഞൂപഗസ്സ അരൂപൂപഗസ്സ ച അന്തരാഭവം ന ഇച്ഛതീതി ചുതിതോ അനന്തരം ഉപപത്തിം സന്ധായാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യേ പന ചുതികാലേ ഉപപത്തികാലേ ച അസഞ്ഞൂപപത്തികാലേ ച അസഞ്ഞസത്തേസു സഞ്ഞാ അത്ഥീതി ഗഹേത്വാ അസഞ്ഞൂപഗസ്സ ച അന്തരാഭവം ഇച്ഛേയ്യും, തേസം അന്തരാഭവഭാവതോ ‘‘അസഞ്ഞൂപപത്തി അവേദനാ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി.

൯൨. അവേദനോതിആദീസു തദഞ്ഞന്തി സഞ്ഞഭവതോ അഞ്ഞം അസഞ്ഞാനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനുപപത്തിം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേപി ഹി ന വത്തബ്ബം സഞ്ഞാ അത്ഥീതി ഇച്ഛന്തി.

൯൩. യസ്മാ രൂപാദിധമ്മേ വിനാ പുഗ്ഗലോ നത്ഥീതി ഇന്ധനുപാദാനോ അഗ്ഗി വിയ ഇന്ധനേന രൂപാദിഉപാദാനോ പുഗ്ഗലോ രൂപാദിനാ വിനാ നത്ഥീതി ലദ്ധിവസേന വദതി.

ഗതിഅനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ

൯൭. നീലം രൂപം ഉപാദായ നീലോതിആദീസൂതി ‘‘നീലം രൂപം ഉപാദായ നീലകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞത്തീ’’തി ഏത്ഥ യോ പുട്ഠോ നീലം ഉപാദായ നീലോതി, തദാദീസൂതി അത്ഥോ.

൯൮. ഛേകട്ഠം സന്ധായാതി ഛേകട്ഠം സന്ധായ വുത്തം, ന കുസലപഞ്ഞത്തിം. ‘‘കുസലം വേദനം ഉപാദായാ’’തി മഞ്ഞമാനോ പടിജാനാതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൧൨. ഇദാനി …പേ… ദസ്സേതും ‘‘യഥാ രുക്ഖ’’ന്തിആദിമാഹാതി പുബ്ബപക്ഖം ദസ്സേത്വാ ഉത്തരമാഹാതി വുത്തം ഹോതി.

൧൧൫. ‘‘യസ്സ രൂപം സോ രൂപവാ’’തി ഉത്തരപക്ഖേ വുത്തം വചനം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘യസ്മാ’’തിആദിമാഹ.

൧൧൬. ചിത്താനുപസ്സനാവസേനാതി ചിത്താനുപസ്സനാവസേന പരിദീപിതസ്സ സരാഗാദിചിത്തയോഗസ്സ വസേനാതി അധിപ്പായോ.

൧൧൮. യേനാതി ചക്ഖുന്തി ‘‘യേനാ’’തി വുത്തം കരണം ചക്ഖുന്തി അത്ഥോ. ചക്ഖുമേവ രൂപം പസ്സതീതി വിഞ്ഞാണനിസ്സയഭാവൂപഗമനമേവ ചക്ഖുസ്സ ദസ്സനം നാമ ഹോതീതി സന്ധായ വദതി.

ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. പുരിസകാരാനുയോഗവണ്ണനാ

൧൨൩. കരണമത്തന്തി കമ്മാനം നിപ്ഫാദകപ്പയോജകഭാവേന പവത്താ ഖന്ധാ.

൧൨൪. പുരിമകമ്മേന വിനാ പുഗ്ഗലസ്സ ജാതി, ജാതസ്സ ച വിജ്ജട്ഠാനാദീസു സമ്മാ മിച്ഛാ വാ പവത്തി നത്ഥീതി സന്ധായ ‘‘പുരിമകമ്മമേവ തസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

൧൨൫. കമ്മവട്ടസ്സാതി ഏത്ഥ കമ്മകാരകസ്സ യോ കാരകോ, തേനപി അഞ്ഞം കമ്മം കാതബ്ബം, തസ്സ കാരകേനപി അഞ്ഞന്തി ഏവം കമ്മവട്ടസ്സ അനുപച്ഛേദം വദന്തി. പുഗ്ഗലസ്സ കാരകോ കമ്മസ്സ കാരകോ ആപജ്ജതീതി വിചാരേതബ്ബമേതം. മാതാപിതൂഹി ജനിതതാദിനാ തസ്സ കാരകം ഇച്ഛന്തസ്സ കമ്മകാരകാനം കാരകപരമ്പരാ ആപജ്ജതീതി ഇദഞ്ച വിചാരേതബ്ബം.

൧൭൦. സുത്തവിരോധഭയേനാതി ‘‘സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീതി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അയമേകോ അന്തോ’’തിആദീഹി (സം. നി. ൨.൪൬) വിരോധഭയാ.

൧൭൧. ‘‘ഇധ നന്ദതി പേച്ച നന്ദതീ’’തി (ധ. പ. ൧൮) വചനതോ കമ്മകരണകാലേ വിപാകപടിസംവേദനകാലേ ച സോയേവാതി പടിജാനാതീതി അധിപ്പായോ. സയംകതം സുഖദുക്ഖന്തി ച പുട്ഠോ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതം സുഖം ദുക്ഖന്തി? മാ ഹേവം കസ്സപാ’’തിആദിസുത്തവിരോധാ (സം. നി. ൨.൧൮) പടിക്ഖിപതി.

൧൭൬. ലദ്ധിമത്തമേവേതന്തി സോയേവേകോ നേവ സോ ഹോതി ന അഞ്ഞോതി ഇദം പന നത്ഥേവ, തസ്മാ ഏവംവാദിനോ അസയംകാരന്തിആദി ആപജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. അപിചാതിആദിനാ ഇദം ദസ്സേതി – ന പരസ്സ ഇച്ഛാവസേനേവ ‘‘സോ കരോതീ’’തിആദി അനുയോഗോ വുത്തോ, അഥ ഖോ ‘‘സോ കരോതീ’’തിആദീസു ഏകം അനിച്ഛന്തസ്സ ഇതരം, തഞ്ച അനിച്ഛന്തസ്സ അഞ്ഞം ആപന്നന്തി ഏവം കാരകവേദകിച്ഛായ ഠത്വാ ‘‘സോ കരോതീ’’തിആദീസു തം തം അനിച്ഛായ ആപന്നവസേനാപീതി. അഥ വാ ന കേവലം ‘‘സോ കരോതീ’’തിആദീനം സബ്ബേസം ആപന്നത്താ, അഥ ഖോ ഏകേകസ്സേവ ച ആപന്നത്താ അയം അനുയോഗോ കതോതി ദസ്സേതി. പുരിമനയേനേവാതി ഏതേന ‘‘ഇധ നന്ദതീ’’തിആദി സബ്ബം പടിജാനനാദികാരണം ഏകതോ യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

പുരിസകാരാനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കല്യാണവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

൧൪. അഭിഞ്ഞാനുയോഗവണ്ണനാ

൧൯൩. അഭിഞ്ഞാനുയോഗാദിവസേന അരഹത്തസാധനാതി ഏത്ഥ ‘‘നനു അത്ഥി കോചി ഇദ്ധിം വികുബ്ബതീ’’തി അഭിഞ്ഞാഅനുയോഗോ ച ‘‘ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി ഇദ്ധിം വികുബ്ബതീ’’തി ഠപനാ ച ‘‘തേന വത രേ’’തിആദി പാപനാ ച ആദിസദ്ദസങ്ഗഹിതോ അത്ഥോവ ദട്ഠബ്ബോ. ആസവക്ഖയഞാണം പനേത്ഥ അഭിഞ്ഞാ വുത്താതി തദഭിഞ്ഞാവതോ അരഹതോ സാധനം ‘‘അരഹത്തസാധനാ’’തി ആഹ. അരഹതോ ഹി സാധനാ തബ്ഭാവസ്സ ച സാധനാ ഹോതിയേവാതി.

അഭിഞ്ഞാനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫-൧൮. ഞാതകാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൨൦൯. തഥാരൂപസ്സാതി തതിയകോടിഭൂതസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അഭാവാതി അധിപ്പായോ. ഏവം പന പടിക്ഖിപന്തോ അസച്ചികട്ഠം തതിയകോടിഭൂതം പുഗ്ഗലം വദേയ്യാതി താദിസം പുഗ്ഗലം ഇച്ഛന്തോ ഹി സുത്തേന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ സിയാ. കസ്മാ? തഥാരൂപസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അഭാവതോതി, തഥാരൂപസ്സ കസ്സചി സഭാവസ്സ അഭാവതോ പടിക്ഖേപാരഹത്താ അത്തനോ ലദ്ധിം നിഗൂഹിത്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഞാതകാനുയോഗാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൯. പടിവേധാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൨൧൮. പരിഗ്ഗഹിതവേദനോതി വചനേന അപരിഗ്ഗഹിതവേദനസ്സ ‘‘സുഖിതോസ്മി, ദുക്ഖിതോസ്മീ’’തി ജാനനം പജാനനം നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി യോഗാവചരസ്സ സുഖുമാനമ്പി വേദനാനം പരിച്ഛേദനസമത്ഥതഞ്ച.

൨൨൮. ലക്ഖണവചനന്തി രൂപബ്ഭന്തരഗമനം സഹരൂപഭാവോ, ബഹിദ്ധാ നിക്ഖമനം വിനാരൂപഭാവോതി അധിപ്പായോ.

൨൩൭. ഇമാ ഖോതി ഓളാരികോ അത്തപടിലാഭോ മനോമയോ അത്തപടിലാഭോ അരൂപോ അത്തപടിലാഭോതി ഇമാ ലോകസ്സ സമഞ്ഞാ, യാഹി തഥാഗതോ വോഹരതി അപരാമസം, യോ സച്ചോ മോഘോ വാ സിയാ, തസ്മിം അനുപലബ്ഭമാനേപി അത്തനി തദനുപലബ്ഭതോയേവ പരാമാസം അത്തദിട്ഠിം അനുപ്പാദേന്തോ ലോകേ അത്തപടിലാഭോതി പവത്തവോഹാരവസേനേവ വോഹരതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പച്ചത്തസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിതം പടിക്ഖിപിത്വാ ലോകവോഹാരേന അത്ഥിതം വദന്തേന പുഗ്ഗലോതി കോചി സഭാവോ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. സതി ഹി തസ്മിം അത്തനോ സഭാവേനേവ അത്ഥിതാ വത്തബ്ബാ സിയാ, ന ലോകവോഹാരേനാതി. ഇമിനാ പന യഥാ സമേതി, യഥാ ച പരാമാസോ ന ഹോതി, ഏവം ഇതോ പുരിമാ ച അത്ഥവണ്ണനാ യോജേതബ്ബാ.

ലോകസമ്മുതികാരണന്തി യസ്മാ ലോകസമ്മുതിവസേന പവത്തം, തസ്മാ സച്ചന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥലക്ഖണന്തി തഥകാരണം. യസ്മാ ധമ്മാനം തഥതായ പവത്തം, തസ്മാ സച്ചന്തി ദസ്സേതി.

പടിവേധാനുയോഗാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പരിഹാനികഥാ

൧. വാദയുത്തിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൨൩൯. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സേക്ഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൨.൧൮൫) ഇദം സുത്തം അരഹതോ പരിഹാനിലദ്ധിയാ ന നിസ്സയോ, അഥ ഖോ അനാഗാമിആദീനം പരിഹാനിലദ്ധിയാ, തസ്മാ അരഹതോപി പരിഹാനിം ഇച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന അനാഗാമിസ്സപി സകദാഗാമിസ്സപീതി യോജേതബ്ബം.

‘‘തതിയസ്മിമ്പി മുദിന്ദ്രിയാവ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി സബ്ബേസമ്പി പരിഹാനി ന ഹോതീതി തസ്സ ലദ്ധീ’’തി പുരിമപാഠോ, മുദിന്ദ്രിയേസ്വേവ പന അധിപ്പേതേസു പരിക്ഖേപോ ന കാതബ്ബോ സിയാ, കതോ ച, തസ്മാ ‘‘തതിയസ്മിമ്പി തിക്ഖിന്ദ്രിയാവ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി സബ്ബേസമ്പി പരിഹാനി ന ഹോതീതി തസ്സ ലദ്ധീ’’തി പഠന്തി.

അയോനിസോ അത്ഥം ഗഹേത്വാതി സോതാപന്നോയേവ നിയതോതി വുത്തോതി സോയേവ ന പരിഹായതി, ന ഇതരേതി അത്ഥം ഗഹേത്വാ. ‘‘ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായാ’’തി വുത്തം അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ നിയതോതി സോതാപത്തിഫലാ ന പരിഹായതീതി ഏതമത്ഥം ഗണ്ഹീതി പന വദന്തി.

വാദയുത്തിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനപരിഹാനിവണ്ണനാ

൨൪൧. യം പനേത്ഥാതിആദിമ്ഹി ദസ്സനമഗ്ഗഫലേ ഠിതസ്സ അനന്തരം അരഹത്തപ്പത്തിം, തതോ പരിഹായിത്വാ തത്ഥ ച ഠാനം ഇച്ഛന്തോ പുന വായാമേന തദനന്തരം അരഹത്തപ്പത്തിം ന ഇച്ഛതീതി വിചാരേതബ്ബമേതം.

൨൬൨. അവസിപ്പത്തോ ഝാനലാഭീതി സേക്ഖോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. പുഥുജ്ജനോ പന വസിപ്പത്തോ അവസിപ്പത്തോ ച സമയവിമുത്തഅസമയവിമുത്തതന്തിയാ അഗ്ഗഹിതോ, ഭജാപിയമാനോ പന സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭിതാനം കിലേസാനം വസേന സമയവിമുത്തഭാവം ഭജേയ്യാതി വുത്തോതി.

അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനപരിഹാനിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുത്തസാധനപരിഹാനിവണ്ണനാ

൨൬൫. ഉത്തമഹീനഭേദോ ‘‘തത്ര യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സാ ഉഭയേനേവ പണീതാ അക്ഖായതീ’’തിആദിസുത്തവസേന (ദീ. നി. ൩.൧൫൨) വുത്തോ. ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുത’’ന്തി ഏത്ഥ വിയ മുതസദ്ദോ പത്തബ്ബം വദതീതി ആഹ ‘‘ഫുസനാരഹ’’ന്തി.

൨൬൭. അപ്പത്തപരിഹാനായ ചേവ സംവത്തന്തി യഥാകതസന്നിട്ഠാനസ്സ സമയവിമുത്തസ്സാതി അധിപ്പായോ.

സുത്തസാധനപരിഹാനിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബ്രഹ്മചരിയകഥാ

൧. സുദ്ധബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൬൯. ‘‘പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ ഉപാദായ തദുപരീ’’തി വുത്തം, ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹീ’’തി (അ. നി. ൯.൨൧) പന സുത്തസ്സ വചനേന ഹേട്ഠാപി മഗ്ഗഭാവനമ്പി ന ഇച്ഛന്തീതി വിഞ്ഞായതി.

൨൭൦. ‘‘ഗിഹീനഞ്ചേവ ഏകച്ചാനഞ്ച ദേവാനം മഗ്ഗപടിലാഭം സന്ധായ പടിക്ഖേപോ തസ്സേവാ’’തി വുത്തം, ‘‘യത്ഥ നത്ഥീ’’തി പന ഓകാസവസേന പുട്ഠോ പുഗ്ഗലവസേന തസ്സ പടിക്ഖേപോ ന യുത്തോ. യദി ച തസ്സായം അധിപ്പായോ, സകവാദിനാ സമാനാധിപ്പായത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ.

൨൭൧. ഏകന്തരികപഞ്ഹാതി പരവാദീസകവാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹന്തരികാ പഞ്ഹാ.

സുദ്ധബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സംസന്ദനബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൭൩. രൂപാവചരമഗ്ഗേന ഹി സോ ഇധവിഹായനിട്ഠോ നാമ ജാതോതി ഇദം ‘‘ഇധ ഭാവിതമഗ്ഗോ ഹി അനാഗാമീ ഇധവിഹായനിട്ഠോ നാമ ഹോതീ’’തിആദികേന ലദ്ധികിത്തനേന കഥം സമേതീതി വിചാരേതബ്ബം. പുബ്ബേ പന അനാഗാമീ ഏവ അനാഗാമീതി വുത്തോ, ഇധ ഝാനാനാഗാമിസോതാപന്നാദികോതി അധിപ്പായോ. ഇധ അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ഇധേവ ഫലം സച്ഛികരോന്തം ‘‘ഇധപരിനിബ്ബായീ’’തി വദതി, ഇധ പന മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ തത്ഥ ഫലം സച്ഛികരോന്തം ‘‘തത്ഥപരിനിബ്ബായീ അരഹാ’’തി.

സംസന്ദനബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഓധിസോകഥാവണ്ണനാ

൨൭൪. ഓധിസോ ഓധിസോതി ഏതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകദേസേന ഏകദേസേനാ’’തി ആഹ.

ഓധിസോകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജഹതികഥാവണ്ണനാ

൧. നസുത്താഹരണകഥാവണ്ണനാ

൨൮൦. കിച്ചസബ്ഭാവന്തി തീഹി പഹാതബ്ബസ്സ പഹീനതം. തം പന കിച്ചം യദി തേനേവ മഗ്ഗേന സിജ്ഝതീതി ലദ്ധി, പുഥുജ്ജനകാലേ ഏവ കാമരാഗബ്യാപാദാ പഹീനാതി ലദ്ധീതി ഏതം ന സമേതി, തസ്മാ പുഥുജ്ജനകാലേ പഹീനാനമ്പി ദസ്സനമഗ്ഗേ ഉപ്പന്നേ പുന കദാചി അനുപ്പത്തിതോ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം കിച്ചം സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായോ.

നസുത്താഹരണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജഹതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സബ്ബമത്ഥീതികഥാ

൧. വാദയുത്തിവണ്ണനാ

൨൮൨. സബ്ബസ്മിം സരീരേ സബ്ബന്തി സിരസി പാദാ പച്ഛതോ ചക്ഖൂനീതി ഏവം സബ്ബം സബ്ബത്ഥ അത്ഥീതി അത്ഥോ. സബ്ബസ്മിം കാലേതി ബാലകാലേ യുവതാ, വുഡ്ഢകാലേ ബാലതാ, ഏവം സബ്ബസ്മിം കാലേ സബ്ബം. സബ്ബേനാകാരേനാതി നീലാകാരേന പീതം, പീതാകാരേന ലോഹിതന്തി ഏവം. സബ്ബേസു ധമ്മേസൂതി ചക്ഖുസ്മിം സോതം, സോതസ്മിം ഘാനന്തി ഏവം. അയുത്തന്തി യോഗരഹിതം വദതി, തം പന ഏകസഭാവം. കഥം പന ഏകസഭാവസ്സ യോഗരഹിതതാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നാനാസഭാവാനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ദ്വിന്നഞ്ഹി നാനാസഭാവാനം അങ്ഗുലീനം മേണ്ഡകാനം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞയോഗോ ഹോതി, ന ഏകസ്സേവ സതോ, തസ്മാ യോ നാനാസഭാവേസു ഹോതി യോഗോ, തേന രഹിതം ഏകസഭാവം അയോഗന്തി വുത്തം. ഇദം പുച്ഛതീതി പരവാദീദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠിഭാവം ഗഹേത്വാ ഉപ്പന്നായ അത്തനോ ദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠിഭാവോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി.

വാദയുത്തിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കാലസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮൫. അതീതാനാഗതം പഹായ പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ അപ്പിയം അവിഭജിതബ്ബം കരിത്വാതി പച്ചുപ്പന്നസദ്ദേന രൂപസദ്ദേന ചാതി ഉഭോഹിപി പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ വത്തബ്ബം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞത്തിയാ അവിഗതത്താതി ഏതേന ഇദം വിഞ്ഞായതി ‘‘ന രൂപപഞ്ഞത്തി വിയ വത്ഥപഞ്ഞത്തി സഭാവപരിച്ഛിന്നേ പവത്താ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, അഥ ഖോ പുബ്ബാപരിയവസേന പവത്തമാനം രൂപസമൂഹം ഉപാദായ പവത്താ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, തസ്മാ വത്ഥഭാവസ്സ ഓദാതഭാവവിഗമേ വിഗമാവത്തബ്ബതാ യുത്താ, ന പന രൂപഭാവസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭാവവിഗമേ’’തി.

കാലസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചനസോധനവണ്ണനാ

൨൮൮. അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ ഹുത്വാ ഹോതീതി വുത്തന്തി ഏത്ഥ അനാഗതം അനാഗതം ഹുത്വാ പുന പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ഹുത്വാ ഹോതീതി, തഥാ പച്ചുപ്പന്നം പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം പുബ്ബേ അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോതീതി ഹുത്വാ ഹോതീതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിം തേ തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീതി തബ്ഭാവാവിഗമതോ ഹുത്വാഹോതിഭാവാനുപരമം അനുപച്ഛേദം പുച്ഛതീതി അധിപ്പായോ യുത്തോ. ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാ അഭാവതോതി അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭൂതസ്സ പുന അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോ.

യസ്മാ തന്തി തം ഹുത്വാ ഭൂതം പച്ചുപ്പന്നം യസ്മാ അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതം, തസ്മാ ദുതിയമ്പി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വചനം അരഹതീതി പടിജാനാതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം പന ധമ്മേ ഹുത്വാഹോതിഭാവാനുപരമം വദന്തസ്സ അധമ്മേ സസവിസാണേ നഹുത്വാന ഹോതിഭാവാനുപരമോ ആപജ്ജതീതി അധിപ്പായേന ‘‘അഥ ന’’ന്തിആദിമാഹ.

പടിക്ഖിത്തനയേനാതി കാലനാനത്തേന. പടിഞ്ഞാതനയേനാതി അത്ഥാനാനത്തേന. അത്ഥാനാനത്തം ഇച്ഛന്തോപി പന അനാഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നേ വുത്തം ഹോതിഭാവം, പച്ചുപ്പന്നസ്സ ച അനാഗതേ വുത്തം ഹുത്വാഭാവം കഥം പടിജാനാതീതി വിചാരേതബ്ബം. അത്ഥാനാനത്തമേവ ഹി തേന അനുഞ്ഞായതി, ന അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നഭാവോ, പച്ചുപ്പന്നേ വാ അനാഗതഭാവോതി. പുരിമം പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പരിവത്തിത്വാതി അനുഞ്ഞാതപഞ്ഹസ്സ ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീതി ദോസോ വുത്തോതി അവുത്തദോസം അതിക്കമ്മ പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പുന ഗഹേത്വാ തേന ചോദേതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അത്ഥാനാനത്തേന ഹുത്വാഹോതീതി അനുജാനന്തസ്സ ദോസോ കാലനാനത്തായേവ അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നന്തി പടിക്ഖേപേന കഥം ഹോതീതി? തസ്സേവ അനുജാനനപടിക്ഖേപതോതി അധിപ്പായോ.

ഏകേകന്തി അനാഗതമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതി പച്ചുപ്പന്നമ്പീതി തദുഭയം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകേകം ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം, ന ഏകേകമേവ ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി. ഏസ നയോ പുരിമസ്മിം ‘‘ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വചനേപി. അനാഗതസ്സ ഹി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി നാമം പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചാതി ദ്വേപി നാമാനി സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ചോദിതം, തഥാ ‘‘ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി ചാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബതോ അന്ധകാരേന പരിയോനദ്ധോ വിയാതി ഏതേന അപരിയോനദ്ധേന പടിജാനിതബ്ബം സിയാതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച പുരിമനയേ ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാഹോതിഭാവോ ചോദിതോ, ദുതിയനയേ അനാഗതാദീസു ഏകേകസ്സ ഹുത്വാഹോതിനാമതാതി അയം വിസേസോ.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൦. പുന പുട്ഠോ…പേ… അത്ഥിതായ പടിജാനാതീതി ഏത്ഥ പച്ചുപ്പന്നം ഞാണം തേനാതി ഏതേന അനുവത്തമാനാപേക്ഖനവചനേന കഥം വുച്ചതീതി വിചാരേതബ്ബം.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.