പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണ-മൂലടീകാ

൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. ധമ്മസങ്ഗഹേ തികദുകവസേന സങ്ഗഹിതാനം ധമ്മാനം വിഭങ്ഗേ ഖന്ധാദിവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ തഥാസങ്ഗഹിതവിഭത്താനം ധാതുകഥായ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിപ്പഭേദം വത്വാ യായ പഞ്ഞത്തിയാ തേസം സഭാവതോ ഉപാദായ ച പഞ്ഞാപനം ഹോതി, തം പഭേദതോ ദസ്സേതും ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ആരദ്ധാ. തത്ഥ യേ ധമ്മേ പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനേ അസഭാവസമൂഹവസേന ഉപാദായ ‘‘പുഗ്ഗലോ, ഇത്ഥീ, പുരിസോ, ദേവോ, മനുസ്സോ’’തിആദികാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസം അഞ്ഞേസഞ്ച ബാഹിരരൂപനിബ്ബാനാനം സസഭാവസമൂഹസസഭാവഭേദവസേന പഞ്ഞാപനാ സഭാവപഞ്ഞത്തീതി ഖന്ധപഞ്ഞത്തിആദികാ പഞ്ചവിധാ വേദിതബ്ബാ. തായ ധമ്മസങ്ഗഹാദീസു വിഭത്താ സഭാവപഞ്ഞത്തി സബ്ബാപി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി. പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പന അസഭാവപഞ്ഞത്തി. തായ ച സമയവിമുത്താദിപ്പഭേദായ സത്തസന്താനഗതേ പരിഞ്ഞേയ്യാദിസഭാവധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തിതോ പധാനായ ‘‘വിഹാരോ മഞ്ചോ’’തിആദികാ ച സബ്ബാ അസഭാവപഞ്ഞത്തി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി.

ഏത്താവതാ ച പഞ്ഞത്തി നാമ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ച. താ ഏവ ഹി വോമിസ്സാ ഇതരാ ചതസ്സോതി. തസ്മാ താസം ദസ്സനേന ഇമസ്മിം പകരണേ സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തീസു പന ഛസു അഞ്ഞത്ഥ അദസ്സിതപ്പഭേദം ഇധേവ ച ദസ്സിതപ്പഭേദം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിം ഉപാദായ ഇമസ്സ പകരണസ്സ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീതി നാമം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യേ ധമ്മേ ഇധ പഞ്ഞപേതുകാമോതി പഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥുഭാവേന ദസ്സേതുകാമോതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഏതസ്മിം പകരണേ പഞ്ഞാപനം കരോതി, വത്ഥൂഹി പന പഞ്ഞത്തിയോ ദസ്സേതീതി.

ഖന്ധാതി പഞ്ഞാപനാതി ഇദം ഖന്ധാതി രൂപം പഥവീതിആദികാ സബ്ബാപി സാമഞ്ഞപ്പഭേദപഞ്ഞാപനാ നാമ ഹോതി, തം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പഞ്ഞാപനാതി ഏതസ്സ പന ദസ്സനാ ഠപനാതി ഏതേ ദ്വേ അത്ഥാ, തേസം പകാസനാ നിക്ഖിപനാതി. തത്ഥ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം സമയവിമുത്തോ’’തിആദിനാ ഇദമേവംനാമകം ഇദമേവംനാമകന്തി തംതംകോട്ഠാസികകരണം ബോധനമേവ നിക്ഖിപനാ, ന പഞ്ഞപേതബ്ബാനം മഞ്ചാദീനം വിയ ഠാനസമ്ബന്ധകരണം. യോ പനായം ‘‘നാമപഞ്ഞത്തി ഹി ദസ്സേതി ച ഠപേതി ചാ’’തി കത്തുനിദ്ദേസോ കതോ, സോ ഭാവഭൂതായ കരണഭൂതായ വാ നാമപഞ്ഞത്തിയാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ദിട്ഠതായ ഠപിതതായ ച തംനിമിത്തതം സന്ധായ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതിആദിനാ വചനേന പാളിയം അനാഗതതം സന്ധായ ‘‘പാളിമുത്തകേനാ’’തിആദിമാഹ. കുസലാകുസലസ്സേവാതി കുസലാകുസലസ്സ വിയ. വിജ്ജമാനസ്സാതി ഏതസ്സ അത്ഥോ സതോതി, തസ്സ അത്ഥോ സമ്ഭൂതസ്സാതി. വിജ്ജമാനസ്സ സതോതി വാ വിജ്ജമാനഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്ഭൂതസ്സാ’’തി. തേന അവിജ്ജമാനഭാവം പടിക്ഖിപതി. തഥാ അവിജ്ജമാനസ്സാതി യഥാ കുസലാദീനി അകുസലാദിസഭാവതോ, ഫസ്സാദയോ ച വേദനാദിസഭാവതോ വിനിവത്തസഭാവാനി വിജ്ജന്തി, തഥാ അവിജ്ജമാനസ്സ യേ ധമ്മേ ഉപാദായ ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി ഉപലദ്ധി ഹോതി, തേ അപനേത്വാ തേഹി വിനിവത്തസ്സ ഇത്ഥിആദിസഭാവസ്സ അഭാവതോ അസമ്ഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. യം പനേതസ്സ ‘‘തേനാകാരേന അവിജ്ജമാനസ്സ അഞ്ഞേനാകാരേന വിജ്ജമാനസ്സാ’’തി അത്ഥം കേചി വദന്തി, തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പഞ്ഞത്തിദുകേ വുത്തമേവ. അവിജ്ജമാനേപി സഭാവേ ലോകനിരുത്തിം അനുഗന്ത്വാ അനഭിനിവേസേന ചിത്തേന ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി ഗഹണസബ്ഭാവാ ‘‘ലോകനിരുത്തിമത്തസിദ്ധസ്സാ’’തി ആഹ. സാഭിനിവേസേന പന ചിത്തേന ഗയ്ഹമാനം പഞ്ചമസച്ചാദികം ന സഭാവതോ, നാപി സങ്കേതേന സിദ്ധന്തി ‘‘സബ്ബാകാരേനപി അനുപലബ്ഭനേയ്യ’’ന്തി വുത്തം. താസു ഇമസ്മിം…പേ… ലബ്ഭന്തീതി ഇമസ്മിം പകരണേ സരൂപതോ തിസ്സന്നം ആഗതതം സന്ധായ വുത്തം.

യഥാവുത്തസ്സ പന അട്ഠകഥാനയസ്സ അവിരോധേന ആചരിയവാദാ യോജേതബ്ബാ, തസ്മാ പഞ്ഞപേതബ്ബട്ഠേന ചേസാ പഞ്ഞത്തീതി ഏതസ്സ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞപേതബ്ബമത്തട്ഠേന പഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേതബ്ബമ്പി ഹി സസഭാവം തജ്ജപരമത്ഥനാമലാഭതോ ന പരതോ ലഭിതബ്ബം പഞ്ഞത്തിനാമം ലഭതി, നിസഭാവം പന സഭാവാഭാവതോ ന അത്തനോ സഭാവേന നാമം ലഭതീതി. സത്തോതിആദികേന നാമേന പഞ്ഞപിതബ്ബമത്തട്ഠേന പഞ്ഞത്തീതി നാമം ലഭതി, നിസഭാവാ ച സത്താദയോ. ന ഹി സസഭാവസ്സ രൂപാദീഹി ഏകത്തേന അഞ്ഞത്തേന വാ അനുപലബ്ഭസഭാവതാ അത്ഥീതി.

കിരീടം മകുടം, തം അസ്സ അത്ഥീതി കിരീടീ. ഏതസ്മിഞ്ച ആചരിയവാദേ അനൂനേന ലക്ഖണേന ഭവിതബ്ബന്തി സബ്ബസമോരോധോ കാതബ്ബോ. ദുതിയം തതിയന്തി ഏവംപകാരാ ഹി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി ഉപനിക്ഖിത്തകപഞ്ഞത്തി ച സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താ ഛപി പഞ്ഞത്തിയോ ഭജതീതി യുത്തം വത്തും, ഇതരാ ച യഥായോഗം തം തം പഞ്ഞത്തിന്തി. ദുതിയം തതിയം ദ്വേ തീണീതിആദി പന സങ്ഖാ നാമ കാചി നത്ഥീതി താസം ഉപാദാസന്തതിപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം, ഇതരാസഞ്ച ഉപനിധാപഞ്ഞത്തീനം യഥാനിദസ്സിതാനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം മഞ്ഞമാനോ ആഹ ‘‘സേസാ അവിജ്ജമാനപക്ഖഞ്ചേവ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപക്ഖഞ്ച ഭജന്തീ’’തി. ദുതിയം തതിയം ദ്വേ തീണീതിആദീനം ഉപനിധാഉപനിക്ഖിത്തകപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവമേവ മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി പഠമാദികം അപേക്ഖിത്വാ യസ്സ ചേകാദികസ്സ ഉപനിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ഞാപീയതി, തഞ്ച സങ്ഖാനം കിഞ്ചി നത്ഥീതി. തഥാ സന്തതിപഞ്ഞത്തിയാ ച. ന ഹി അസീതി ആസീതികോ ച വിജ്ജമാനോതി.

ഏകച്ചാ ഭൂമിപഞ്ഞത്തീതി കാമാവചരാദിപഞ്ഞത്തിം സന്ധായാഹ. കാമാവചരാദീ ഹി സഭാവധമ്മാതി അധിപ്പായോ. കാമോതി പന ഓകാസേ ഗഹിതേ അവിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ഏസാ ഭവിതും അരഹതി, കമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസു ഗഹിതേസു വിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. യഥാ പന വചനസങ്ഖാതായ വചനസമുട്ഠാപകചേതനാസങ്ഖാതായ വാ കിരിയായ ഭാണകോതി പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിപക്ഖം ഭജതി, ഏവം കിസോ ഥൂലോതി രൂപായതനസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനേന പുഗ്ഗലാദീനം പഞ്ഞാപനാ വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ഭവിതും അരഹതി. സണ്ഠാനന്തി വാ രൂപായതനേ അഗ്ഗഹിതേ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. രൂപം ഫസ്സോതിആദികാ പന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി രുപ്പനാദികിച്ചവസേന കിച്ചപഞ്ഞത്തിയം, പച്ചത്തധമ്മനാമവസേന പച്ചത്തപഞ്ഞത്തിയം വാ അവരോധേതബ്ബാ. വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീസു ച വുത്താസു താസം വോമിസ്സതാവസേന പവത്താ ഇതരാപി വുത്തായേവ ഹോന്തീതി അയമ്പി ആചരിയവാദോ സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൨. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദികസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി, ഏവം പാളിയോജനം കത്വാ സങ്ഖേപപ്പഭേദവസേന അയം അത്ഥോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി, ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഹി ഇമസ്സ അത്ഥോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേന സങ്ഖേപതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി വാ’’തി ഏതേന ദസ്സിതോ, ‘‘യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദികസ്സ പന ‘‘പഭേദതോ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദികേനാതി. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി പഭേദനിദസ്സനമത്തമേതം. തേന അവുത്തോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി ‘‘തത്രാപി രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ’’തിആദി വുത്തം. അയം വാ ഏത്ഥ പാളിയാ അത്ഥയോജനാ – ‘‘യാവതാ’’തി ഇദം സബ്ബേഹി പദേഹി യോജേത്വാ യത്തകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, തത്തകാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി. യത്തകോ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം തപ്പഭേദാനഞ്ച രൂപക്ഖന്ധാദീനം പഭേദോ, തത്തകോ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോതി പകരണന്തരേ വുത്തേന വത്ഥുഭേദേന ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദം ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ‘‘യാവതാ ആയതനാന’’ന്തിആദീസുപി.

൭. ഏകദേസേനേവാതി ഉദ്ദേസമത്തേനേവാതി അത്ഥോ.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഝാനങ്ഗാനേവ വിമോക്ഖോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വിമോക്ഖസഹജാതേന നാമകായേനാ’’തി. യേന ഹി സദ്ധിന്തിആദിനാ പഠമം സമങ്ഗിഭാവത്ഥം വിവരതി. ഫസ്സേനപി ഫുട്ഠായേവ നാമാതി ഏതേന ‘‘അപിചേസാ’’തിആദിനാ വുത്തം ദുതിയം സമ്ഫസ്സേന ഫുസനത്ഥം, ഇതരേഹി ഇതരേ കാരണത്ഥേ. സമങ്ഗിഭാവഫുസനകാരണഭാവാ ഹി ഫുസനാതി വുത്താതി. പുനപി പഠമത്ഥമേവ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ വിവരന്തോ ‘‘തത്രാസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനി സേസാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാതി ഏത്ഥ വേദനാസോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി സങ്ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തി. ഏവം സതി വേദനാസോമനസ്സിന്ദ്രിയേഹി സുഖസ്സ ഫുസിതബ്ബത്താ തിണ്ണഞ്ച തേസം അനഞ്ഞത്താ തേനേവ തസ്സ ഫുസനാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, വേദയിതാധിപതിയട്ഠേഹി ഉപനിജ്ഝായനഭാവപടിലാഭസ്സ വുത്തത്താ. അഥ വാ ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനീതി അങ്ഗാനം ബഹുത്താ ബഹുവചനം. തേസു പന പച്ചേകമ്പി യോജനാ കാതബ്ബാ ‘‘വിതക്കം ഠപേത്വാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ ‘‘സുഖം ഠപേത്വാ’’തി ഇമിസ്സാ യോജനായ സേസാ തയോ ഖന്ധാ ഹോന്തി, ഇതരാസു ചത്താരോതി. സബ്ബയോജനാസു ച തയോ അന്തോ കത്വാ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം.

൨. യോ അസമയവിമോക്ഖേന ഏകച്ചേഹി ആസവേഹി വിമുത്തോ അസമയവിമോക്ഖൂപനിസ്സയലാഭേന ച സാതിസയേന സമയവിമോക്ഖേന, സോ ഏവ സമയവിമുത്തോ. സോ ഹി തേന വിമുത്തോ ഝാനലാഭീ സേക്ഖോ രൂപാരൂപഭവതോ അപുനരാവട്ടകോ കാമരാഗാദീഹി തഥാവിമുത്തോവ ഹോതീതി സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിം ലദ്ധും അരഹതി. പുഥുജ്ജനോ പന ഝാനലാഭീ പുനരാവട്ടകധമ്മോ പുന കാമരാഗാദിസമുദാചാരഭാവതോ വിമുത്തോ നാമ ന ഹോതീതി സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിം നാരഹതി, തേന സോ ‘‘സമയവിമുത്തോ’’തി ന വുത്തോ. അരഹതോ പന അപരിക്ഖീണാ ആസവാ നത്ഥി, യതോ വിമുച്ചേയ്യ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമത്താ ഹി തസ്സ അട്ഠ വിമോക്ഖാതി. തസ്മാ തസ്സ ന അട്ഠ വിമോക്ഖാ സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിഭാവസ്സ അസമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിഭാവസ്സ വാ കാരണം. തദകാരണഭാവമേവ ദസ്സേതും ‘‘ന ഹേവ ഖോ…പേ… വിഹരതീ’’തി വുത്തം, ന സുക്ഖവിപസ്സകസ്സേവ അസമയവിമുത്തഭാവം ദസ്സേതുന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബോപി ഹി അരഹാ അസമയവിമുത്തോതി. ബാഹിരാനന്തി ലോകുത്തരതോ ബഹിഭൂതാനം, ലോകിയാനന്തി അത്ഥോ.

൩. അരൂപക്ഖന്ധനിബ്ബാനമത്തവാചകോ അരൂപസദ്ദോ ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപതോ അഞ്ഞ’’ന്തിആദി വുത്തം. ചിത്തമഞ്ജൂസന്തി സമാധിം. അഭിഞ്ഞാദീനഞ്ഹി ധമ്മാനം പാദകഭാവേന സമാധി മഞ്ജൂസാസദിസോ ഹോതി. അദ്ധാനം ഫരിതുന്തി ദീഘകാലം ബ്യാപേതും, പവത്തേതുന്തി അത്ഥോ. ‘‘സമ്മജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ ആദരസ്സ അകതത്താ വത്തഭേദോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം വത്തഭേദമത്തേന നട്ഠാ പന സമാപത്തി കാമച്ഛന്ദാദീഹി നട്ഠാ വിയ ന കിഞ്ചേന പച്ചാഹരിതബ്ബാ ഹോതി മന്ദപാരിപന്ഥകത്താ, തസ്മാ വത്തസമിതകരണമത്തേനേവ പച്ചാഹരിതബ്ബത്താ ‘‘അപ്പേന്തോവ നിസീദീ’’തി ആഹ.

൪. അത്തനോ അനുരൂപേന പമാദേന വീതിനാമേന്താനമ്പി സമാപത്തി ന കുപ്പതീതി പരിഹീനോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം ബ്യാസങ്ഗേ പടിസംഹടമത്തേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥതായാതി അധിപ്പായോ. ‘‘കിസ്സ പന, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ലാഭസക്കാരസിലോകോ അന്തരായായാതി? യാ ഹിസ്സ സാ, ആനന്ദ, അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി, നാഹം തസ്സാ ലാഭസക്കാരസിലോകം അന്തരായായ വദാമി. യേ ച ഖ്വസ്സ, ആനന്ദ, അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ അധിഗതാ, തേസാഹമസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകം അന്തരായായ വദാമീ’’തി സുത്തേ (സം. നി. ൨.൧൭൯) പന സമയേന സമയം ആപജ്ജനേന പരിഹരിതബ്ബാനം സമാപത്തിസുഖവിഹാരാനം തസ്മിം തസ്മിം ബ്യാസങ്ഗകാലേ അനിപ്ഫത്തിതോ ലാഭസക്കാരസിലോകോ അന്തരായോതി വുത്തോതി അധിപ്പായേനസ്സ തേന അവിരോധോ വേദിതബ്ബോ.

൫. ധമ്മാനം…പേ… പീതി ഏത്ഥ ‘‘ധമ്മേഹീ’’തി വത്തബ്ബം. ഇധ ഹി താഹി സമാപത്തീഹി പരിഹായേയ്യാതി ധമ്മേഹി പുഗ്ഗലസ്സ പരിഹാനമ്പി അപരിഹാനമ്പി വുത്തം. തത്ഥ ച പുഗ്ഗലസ്സ പമാദമാഗമ്മ താ സമാപത്തിയോ കുപ്പേയ്യുന്തി ധമ്മാനം കുപ്പനം അകുപ്പനഞ്ച വുത്തം, പുഗ്ഗലസ്സ പന പരിഹാനധമ്മാനമേവ വിനാസോതി വചനനാനത്തമത്തേന വചനത്ഥനാനത്തമത്തേന വാ പരിയായന്തരതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

൭-൮. ചേതനാ സമാപത്തിചേതനാ തദായൂഹനാ ച. അനുരക്ഖണാ സമാപത്തിഉപകാരാനുപകാരപരിഗ്ഗാഹികാ പഞ്ഞാസഹിതാ സതി. താഹി ചേതിയമാനഅനുരക്ഖിയമാനസമാപത്തീനം ഭബ്ബാ ചേതനാഭബ്ബാ അനുരക്ഖണാഭബ്ബാ.

൧൦. പുഥുജ്ജനഗോത്തന്തി പുഥുജ്ജനസിക്ഖം, പുഥുജ്ജനഗതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ അതിക്കന്താതി അത്ഥോ. താ ഹി സംയോജനത്തയാനുപച്ഛേദേന ‘‘പുഥുജ്ജനസിക്ഖാ’’തി വുച്ചന്തീതി.

൧൧. അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠോ ച വട്ടഭയതോ പഞ്ഞുബ്ബേഗേന ഉബ്ബിജ്ജന്തോ ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനേഹി ഉപരതോതി ഭയൂപരതോ നാമാതി ആഹ ‘‘സത്ത സേക്ഖാ ഭയൂപരതാ’’തി.

൧൨. ഭവങ്ഗപഞ്ഞാവിരഹിതാ ‘‘വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ’’തി ഇമിനാ ഗഹിതാതി തിഹേതുകപടിസന്ധികാ കേചി ‘‘ദുപ്പഞ്ഞാ’’തി ഇമിനാ ഗയ്ഹന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപ്പടിലദ്ധമഗ്ഗഫലൂപനിസ്സയാ’’തി. പഞ്ഞായ ഹി വിനാ ന തദുപനിസ്സയോ അത്ഥീതി.

൧൪. യത്ഥ നിയതാനിയതവോമിസ്സാ പവത്തി അത്ഥി, തത്ഥേവ നിയതധമ്മാ ഹോന്തീതി ഉത്തരകുരൂസു തദഭാവാ നിയതോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യാ പന ഉത്തരകുരുകാന’’ന്തിആദിമാഹ.

൧൬. തേരസസു സീസേസു പലിബോധസീസാദീനി പവത്തസീസഞ്ച പരിയാദിയിതബ്ബാനി, അധിമോക്ഖസീസാദീനി പരിയാദകാനി, പരിയാദകഫലം ഗോചരസീസം. തഞ്ഹി വിസയജ്ഝത്തഫലവിമോക്ഖോതി. പരിയാദകസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഫലസ്സ ച ആരമ്മണം സങ്ഖാരസീസം സങ്ഖാരവിവേകഭൂതോ നിരോധോതി പരിയാദിയിതബ്ബാനം പരിയാദകഫലാരമ്മണാനം സഹ വിയ സംസിദ്ധിദസ്സനേന സമസീസിഭാവം ദസ്സേതും പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൮൭) തേരസ സീസാനി വുത്താനി. ഇധ പന ‘‘അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ചാ’’തി വചനതോ തേസു കിലേസപവത്തസീസാനമേവ വസേന യോജനം കരോന്തോ ‘‘തത്ഥ കിലേസസീസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പവത്തസീസമ്പി വട്ടതോ വുട്ഠഹന്തോ മഗ്ഗോ ചുതിതോ ഉദ്ധം അപ്പവത്തികരണവസേന യദിപി പരിയാദിയതി, യാവ പന ചുതി, താവ പവത്തിസബ്ഭാവതോ ‘‘പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതീ’’തി ആഹ. കിലേസപരിയാദാനേന പന അത്തനോ അനന്തരം വിയ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ ച കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൭൮; സം. നി. ൩.൧൨, ൧൪) വചനതോ ഹി പച്ചവേക്ഖണപരിസമാപനേന കിലേസപരിയാദാനം സമാപിതം നാമ ഹോതി. തം പന പരിസമാപനം യദി ചുതിചിത്തേന ഹോതി, തേനേവ ജീവിതപരിസമാപനഞ്ച ഹോതീതി ഇമായ വാരചുതിസമതായ കിലേസപരിയാദാനജീവിതപരിയാദാനാനം അപുബ്ബാചരിമതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വാരസമതായാ’’തി. ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതീതി ഏത്ഥ പരിനിബ്ബാനചിത്തമേവ ഭവങ്ഗോതരണഭാവേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൭. മഹാപയോഗോതി മഹാകിരിയോ വിപത്തികരണമഹാമേഘുട്ഠാനാകാരവിനാസോ. തിട്ഠേയ്യാതി വിനാസോ നപ്പവത്തേയ്യാതി അത്ഥോ.

൧൮. അരണീയത്താതി പയിരുപാസിതബ്ബത്താ.

൨൦. യായ കതകിച്ചതാ ഹോതി, തായ അഗ്ഗവിജ്ജായ അധിഗതായ തേവിജ്ജതാഭാവോ നിപ്പരിയായതാ, സാ ച ആഗമനവസേന സിദ്ധാ സാതിസയാ തേവിജ്ജതാതി ആഹ ‘‘ആഗമനീയമേവ ധുര’’ന്തി.

൨൨. തത്ഥ ചാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തിയാ ആധാരഭാവേ വാ. തത്ഥേവ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ നാമ ഹോതീതി.

൨൩. അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസൂതി ച അനനുസ്സുതേസു സച്ചേസൂതി അത്ഥോ.

൨൪. ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദികേ (മ. നി. ൨.൨൪൮; ൩.൩൧൨; പടി. മ. ൧.൨൦൯; ധ. സ. ൨൪൮) നിരോധസമാപത്തിഅന്തേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ വത്വാ ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി യദിപി മഹാനിദാനസുത്തേ വുത്തം, തം പന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠവസേന വുത്തന്തി ഇധ കീടാഗിരിസുത്തവസേന സബ്ബഉഭതോഭാഗവിമുത്തസങ്ഗഹത്ഥം ‘‘അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരതീ’’തി ആഹ. കീടാഗിരിസുത്തേ ഹി ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ, തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൨) അരൂപസമാപത്തിവസേന ചത്താരോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ വുത്താ, ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ ച വുത്തലക്ഖണോപപത്തിതോതി. കായസക്ഖിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ.

പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ന ആസവാ പഞ്ഞായ പസ്സന്തി, ദസ്സനകാരണാ പന പരിക്ഖീണാ ദിസ്വാ പരിക്ഖീണാതി വുത്താ. ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ ഏവ ഹി ദസ്സനം പുരിമകിരിയാ ഹോതീതി. നാമനിസ്സിതകോ ഏസോതി ഏസോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ രൂപതോ മുച്ചിത്വാ നാമം നിസ്സായ ഠിതോ പുന തതോ മുച്ചനതോ ‘‘നാമനിസ്സിതകോ’’തി വത്വാ തസ്സ ച സാധകം സുത്തം വത്വാ ‘‘കായദ്വയതോ സുവിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ആഹാതി അത്ഥോ. സുത്തേ ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭിനോ ഉപസീവബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതാ നാമകായാ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി മുനി അക്ഖാതോതി.

പഠമത്ഥേരവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, ദുതിയത്ഥേരവാദേ ഉഭതോ ഭാഗതോ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി, തതിയത്ഥേരവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി അയമേതേസം വിസേസോ. തത്ഥ വിമുത്തോതി കിലേസേഹി വിമുത്തോ, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദനേഹി വാ കായദ്വയതോ വിമുത്തോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അരൂപാവചരം പന നാമകായതോ ച വിമുത്തന്തി നീവരണസങ്ഖാതനാമകായതോ വിമുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. തഞ്ഹി നീവരണദൂരീഭാവേന നാമകായതോ രൂപതണ്ഹാവിക്ഖമ്ഭനേന രൂപകായതോ ച വിമുത്തത്താ ഏകദേസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തം നാമ ഹോതീതി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പാദകഭൂതം ഉഭതോഭാഗവിമുത്തനാമലാഭസ്സ കാരണം ഭവിതും യുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

൨൫. ഏതേസു ഹി ഏകോപി അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ ന ഹോതീതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവസ്സ കാരണഭൂതം രൂപകായതോ വിമുത്തം ഏകമ്പി വിമോക്ഖം അനധിഗതോതി അധിപ്പായോ. അരൂപാവചരേസു ഹി ഏകമ്പി അധിഗതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവകാരണപടിലാഭതോ അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേന തേന തംനാമദാനേ സമത്ഥേന ‘‘അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു പനാ’’തിആദി.

൨൬. ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികരോതി സച്ഛികാതബ്ബോപായേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൬൫) വിയ ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ. നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീതി വുച്ചതി, ന തു വിമുത്തോതി ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ.

൨൭. ദിട്ഠത്താ പത്തോതി ഏതേന ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധസ്സ പത്തതം ദീപേതി. ‘‘ദിട്ഠന്തം പത്തോ’’തി വാ പാഠോ, ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. പഠമഫലതോ പട്ഠായ ഹി യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി.

൨൮. ഇമം പന നയം ‘‘നോ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാതി ഏത്ഥ ദിട്ഠിപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്തഭാവപ്പത്താനം പഞ്ഞാനാനത്തം വുത്തം, ന പന യേന വിസേസേന സോ വിസേസോ പത്തോ, സോ വുത്തോതി ഇമം ദോസം ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആഗമട്ഠകഥാസൂതി ച വചനേന ആഗമനീയനാനത്തസന്നിട്ഠാനമേവ ഥിരം കരോതീതി വേദിതബ്ബം. സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സപി സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവം ദസ്സേതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ.

൨൯. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞം സാതിസയം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി നിബ്ബാനാഭിമുഖം ഗമേതീതി അത്ഥോ.

൩൧. ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപീതി അയം അപി-സദ്ദോ കസ്മാ വുത്തോ, നനു അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ ഹോതീതി തദാ ഏവ സോതാപന്നോ നാമാതി ആപന്നന്തി? നാപന്നം. മഗ്ഗേന ഹി അത്തനാ സദിസസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ വാ സത്തങ്ഗികസ്സ വാ ഫലസ്സ സോതോതി നാമം ദിന്നന്തി തേനപി സമന്നാഗതസ്സ സോതാപന്നഭാവതോ, സോതേന വാ മഗ്ഗേന പവത്തേതും അപരിഹീനേന ഫലട്ഠോപി സമന്നാഗതോ ഏവ നാമ, ന ച തേന പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ വിയ സോതോ സമാപജ്ജിയമാനോ, തസ്മാ സമാപന്നസോതത്താ പഠമഫലതോ പട്ഠായ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി വത്തും യുത്തോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, മയി അവേച്ചപ്പസന്നാ, സബ്ബേ തേ സോതാപന്നാ. തേസം സോതാപന്നാനം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൪). തത്ഥ ദുതിയഫലട്ഠാദീനം വിസും നാമം അത്ഥീതി പഠമഫലട്ഠോ ഏവ ഇതരേഹി വിസേസിയമാനോ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി വത്തും യുത്തോതി സോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോ. പടിലദ്ധമഗ്ഗേന ബുജ്ഝതീതി ഏതേന പടിലദ്ധമഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചപച്ചവേക്ഖണാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവം ദസ്സേതി. സമ്ബോധി പരം അയനം നിസ്സയോ ഏതസ്സാതി ഹി സമ്ബോധിപരായണോതി. ദുതിയേനത്ഥേന സമ്ബോധി പരം അയനം ഗതി ഏതസ്സാതി സമ്ബോധിപരായണോ.

൩൨. കേവലേന കുലസദ്ദേന മഹാകുലമേവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ’’തി.

൩൩. ഖന്ധബീജം നാമ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. ഇഹട്ഠകനിജ്ഝാനികവസേനേവ ഇമസ്മിം ഠാനേ കഥിതാതി സജ്ഝാനകോ അജ്ഝത്തസംയോജനസമുച്ഛേദേ അകതേപി അനാഗാമിസഭാഗോ അനാവത്തിധമ്മോ ഇധ ഗണനൂപഗോ ന ഹോതി, ഹേട്ഠാ ഉപരി ച സംസരണകോ കാമഭവഗതോ ഹീനജ്ഝാനകോ ഇധ ഗണനൂപഗോതി അധിപ്പായോ.

൩൪. യം വത്തബ്ബന്തി ‘‘ദ്വീഹി കാരണേഹി തനുഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തിആദി യം വത്തബ്ബം സിയാതി അത്ഥോ.

൩൬. ഉപപന്നം വാ സമനന്തരാതി ഉപപന്നം വാ ഏതേന പുഗ്ഗലേന ഹോതി, അഥ സമനന്തരാ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി. അപ്പത്തം വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണന്തി ആയുപ്പമാണം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വേമജ്ഝം അപ്പത്തം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതീതി അയമേത്ഥ പാളിഅത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘അപ്പത്വാ പബ്ബതം നദീ’’തി വിയ ആയുപ്പമാണം വേമജ്ഝം അപ്പത്തം വാ ഹുത്വാതി പരസദ്ദയോഗേ പരതോ ഭൂതോ ഹുത്വാ സദ്ദോ വചനസേസഭൂതോ പയുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൭. ഉപഹച്ചാതി ഏതസ്സ ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ, തേന വേമജ്ഝാതിക്കമോ കാലകിരിയോപഗമനഞ്ച സങ്ഗഹിതം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അതിക്കമിത്വാ വേമജ്ഝ’’ന്തിആദി.

൪൦. ഉദ്ധംവാഹിഭാവേനാതി ഉദ്ധം വഹതീതി ഉദ്ധംവാഹീ, തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാ, തസ്സ ഭാവോ, തേന ഉദ്ധംവാഹിഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. അവിഹേസു ഉദ്ധംസോതോ യദിപി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ ന ഹോതി, യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതു, പരിനിബ്ബായിനോ പന തസ്സ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിതാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിതാ ച അത്ഥീതി തത്ഥ ദസ അനാഗാമിനോ വുത്താ, ഏവം അതപ്പാദീസുപി. അനുപഹച്ചതലാതി അപ്പത്തതലാ. അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീനം ലഹുസാലഹുസഗതികാ ഏവ പരിത്തവിപുലതിണകട്ഠഝാപകപപ്പടികാസദിസതാ വേദിതബ്ബാ, ന ഉപ്പജ്ജിത്വാവ നിബ്ബായനകാദീഹി അധിമത്തതാ വിയ സമുദ്ദം പത്വാ നിബ്ബായനകതോ അനധിമത്തതാ വിയ ച അന്തരാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീഹി ഉദ്ധംസോതതോ ച അധിമത്താനധിമത്തതാ. തേ ഏവ ഹി അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോതി. തതോ മഹന്തതരേതി വചനം തിണകട്ഠഝാപനസമത്ഥപപ്പടികാദസ്സനത്ഥം, ന അധിമത്ത നാധിമത്തദസ്സനത്ഥന്തി.

നോ ചസ്സ നോ ച മേ സിയാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദികം ഹേതുപഞ്ചകം നോ ച അസ്സ, വിഞ്ഞാണാദികം ഇദം ഫലപഞ്ചകം വത്തമാനം നോ ച മേ സിയാതി അത്ഥോ. തേന അതീതഭവസംസിദ്ധിതോ ദുക്ഖസമുദയതോ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ പവത്തിദസ്സനതോ പച്ചയസമുദയട്ഠേന ഖന്ധാനം ഉദയദസ്സനപടിപത്തി വുത്താ ഹോതി. ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതീതി യദി ഏതരഹി ഹേതുപഞ്ചകം ന ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ ഫലപഞ്ചകം ന മേ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏതേന പച്ചയനിരോധട്ഠേന വയദസ്സനപടിപത്തി വുത്താ ഹോതി, ഏതരഹി അനാഗതേ ച അത്തത്തനിയനിവാരണവസേന സുഞ്ഞതാപടിപത്തി വാ ചതൂഹിപി വുത്താ. യദത്ഥീതി യം അത്ഥി. ഭൂതന്തി സസഭാവം നിബ്ബത്തം വാ യഥാദിട്ഠഉദയബ്ബയം യഥാദിട്ഠസുഞ്ഞതം വാ ഖന്ധപഞ്ചകം പരികപ്പിതഇത്ഥിപുരിസസത്താദിഭാവരഹിതം നാമരൂപമത്തന്തി അത്ഥോ. വിവട്ടാനുപസ്സനായ വിവട്ടമാനസോ തം ഭൂതം പജഹാമീതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണേന ഉപേക്ഖകോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതീതി അവിസിട്ഠേ വിസിട്ഠേ ച ഭവേ ന രജ്ജതീതി കേചി വദന്തി. പച്ചുപ്പന്നോ പന ഭവോ ഭവോ, അനാഗതോ ജാതിയാ ഗഹണേന ഗഹിതോ സമ്ഭവോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ ഭവോതി ഭൂതമേവ വുച്ചതി, സമ്ഭവോ തദാഹാരോ, തസ്മിം ദ്വയേ ന രജ്ജതീതി സേക്ഖപടിപത്തിം ദസ്സേതി. ഭൂതേ ഹി സസമ്ഭവേ ച വിരാഗോ സേക്ഖപടിപത്തി. യഥാഹ ‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി, ഭൂതമിദന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി യഥാഭൂതം…പേ… ദിസ്വാ തദാഹാരസമ്ഭവസ്സ നിബ്ബിദായ…പേ… പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധായ യം ഭൂതം, തം നിരോധധമ്മന്തി യഥാഭൂതം…പേ… ദിസ്വാ നിരോധധമ്മസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, സേക്ഖോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൩൧). അഥുത്തരീതി അഥ ഏവം അരജ്ജമാനോ ഉത്തരി സന്തം പദം നിബ്ബാനം അനുക്കമേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സതി, തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ചതുത്ഥമഗ്ഗേനേവ സച്ഛികാതബ്ബസ്സ തസ്സ തേന അസച്ഛികതത്താ.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൩. കസ്സചി കിലേസസ്സ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ കസ്സചി കഥഞ്ചി അവിമുത്തോ കാമഭവോ അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസപച്ചയോതി അജ്ഝത്തം നാമ. തത്ഥ ബന്ധനം അജ്ഝത്തസംയോജനം, തേന സമ്പയുത്തോ അജ്ഝത്തസംയോജനോ.

൮൩. കാരണേന വിനാ പവത്തഹിതചിത്തോ അകാരണവച്ഛലോ. അനാഗതമ്പി പയോജനം അപേക്ഖമാനോ പുരിമഗ്ഗഹിതം തം കതം ഉപാദായ കതഞ്ഞൂ ഏവ നാമ ഹോതി, ന പുബ്ബകാരീതി ആഹ ‘‘കരിസ്സതി മേ’’തിആദി. തമോജോതിപരായണോ പുഞ്ഞഫലം അനുപജീവന്തോ ഏവ പുഞ്ഞാനി കരോതീതി ‘‘പുബ്ബകാരീ’’തി വുത്തോ. ‘‘ഇണം ദേമീ’’തി സഞ്ഞം കരോതീതി ഏവംസഞ്ഞം അകരോന്തോപി കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൮൬. അച്ഛമംസം ലഭിത്വാ സൂകരമംസന്തി ന കുക്കുച്ചായതീതി അച്ഛമംസന്തി ജാനന്തോപി സൂകരമംസന്തി ന കുക്കുച്ചായതി, മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമതീതി വുത്തം ഹോതി.

൯൦. തിത്തോതി നിട്ഠിതകിച്ചതായ നിരുസ്സുക്കോ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൧. സേസസംവരഭേദേനാതി മനോസംവരഭേദേന, സതിസംവരാദിഭേദേന വാ. അകുസലസീലസമന്നാഗമേനാതി ‘‘കതമേ ച ഥപതി അകുസലാ സീലാ? അകുസലം കായകമ്മം അകുസലം വചീകമ്മം പാപകോ ആജീവോ’’തി വുത്തേഹി സമന്നാഗമേന. തസ്സ ഹി…പേ… ഏവം സാസങ്കസമാചാരോ ഹോതീതി ഏവം സാസങ്കോ സമാചാരോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൯൪. സമാനവിസയാനം പുഗ്ഗലാനം വിസേസദസ്സനവസേന ‘‘കായസക്ഖീ’’തിആദികം വുത്തം.

൧൦൭. സമാധി വാ ആദീതി ലോകുത്തരധമ്മാ ഹി പരമത്ഥതോ സാസനന്തി തദത്ഥോ പാദകസമാധി തസ്സ ആദി വുത്തോ, തദാസന്നത്താ വിപസ്സനാ, തസ്സ മൂലേകദേസത്താ മഗ്ഗോ.

൧൦൮. ഉച്ഛങ്ഗോ വിയ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോതി ഉച്ഛങ്ഗസദിസപഞ്ഞതായ ഏവ പഞ്ഞാ വിയ പുഗ്ഗലോപി ഉച്ഛങ്ഗോ വിയ ഹോതി, തസ്മിം ധമ്മാനം അചിരട്ഠാനതോതി അധിപ്പായേന വുത്തം. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഉച്ഛങ്ഗസദിസപഞ്ഞോതിഅത്ഥോ’’തി.

൧൦൯. യഥാ ച ഉച്ഛങ്ഗസദിസാ പഞ്ഞാ, ഏവം നിക്കുജ്ജകുമ്ഭസദിസാ പഞ്ഞാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബോ, തത്ഥ ധമ്മാനം അനവട്ഠാനതോ.

൧൧൩. ചിരട്ഠാനതോ ഥിരട്ഠാനതോ ച പാസാണലേഖസദിസാ പരാപരാധനിബ്ബത്താ കോധലേഖാ യസ്സ സോ പാസാണലേഖൂപമസമന്നാഗതോ പാസാണലേഖൂപമോതി വുത്തോ, ഏവം ഇതരേപി.

൧൧൮. സുതാദിവത്ഥുരഹിതോ തുച്ഛമാനോ നളോ വിയാതി ‘‘നളോ’’തി വുച്ചതി, സോ ഉഗ്ഗതോ നളോ ഏതസ്സാതി ഉന്നളോ.

൧൨൨. ‘‘സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം സീലകഥാഭവനം പഠമാരമ്ഭോപി ദുസ്സീലേന സഹ ന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ നേവ സീലകഥാ ഹോതീ’’തി.

൧൨൩. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം അനുഗ്ഗഹേതബ്ബേ പഞ്ഞായ സോധേതബ്ബേ ച വഡ്ഢേതബ്ബേ ച അധികസീലം നിസ്സായ ഉപ്പന്നപഞ്ഞായ അനുഗ്ഗണ്ഹാതി നാമാതി അത്ഥോ.

൧൨൪. ഗൂഥകൂപോ വിയ ദുസ്സീല്യന്തി ഏതേന ദുസ്സീല്യസ്സ ഗൂഥസദിസത്തമേവ ദസ്സേതി.

൧൩൦. നോ ച സമ്മാ പഞ്ഞപേതും സക്കോന്തീതി യേഭുയ്യേന ന സക്കോന്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, ഉപ്പന്നേ തഥാഗതേ തസ്മിം അനാദരിയം കത്വാ സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതും വായമന്തസ്സ അസമത്ഥഭാവം വാ. തിത്ഥിയാ വാ പൂരണാദയോ അധിപ്പേതാ.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൩. പരേന കതം ദുസ്സീല്യം ആണത്തിയാ അത്തനാ ച പയോഗേന കതന്തി ആണത്തിയാ പാപസ്സ ദായാദോ ‘‘തതോ ഉപഡ്ഢസ്സ ദായാദോ’’തി വുത്തോ.

൧൪൫. അയന്തി ‘‘തേസു പഠമോ’’തിആദികം നയം വദതി.

൧൪൮. ദേസനായ ധമ്മാനം ഞാണസ്സ ആപാഥഭാവസമ്പാദനം ഞാണുഗ്ഘാടനം. സഹ ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹടവേലായ സദ്ധിം തസ്മിം കാലേ അനതിക്കന്തേ ഏവാതി അത്ഥോ.

൧൫൨. തന്തി അനന്തരവചനം വദതി. ‘‘കതമോ ലോകോ’’തി വുത്തേ ‘‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി മഹന്തം അത്ഥം സങ്ഗഹിത്വാ ഠിതവചനം അത്ഥയുത്തം. ലുജ്ജതീതി ലോകോതി കാരണയുത്തം.

൧൫൬. സഹിതാസഹിതസ്സാതി സഹിതാസഹിതേതി അത്ഥോ, സഹിതാസഹിതസ്സ പരിച്ഛിന്ദനേതി വാ. ദ്വേയേവാതി ദുതിയചതുത്ഥായേവ. ദേസകസാവകസമ്പത്തിയാ ബോധേതും സമത്ഥതായ സഭാവധമ്മകഥികാ, സച്ചധമ്മകഥികാതി അത്ഥോ.

൧൫൭. കുസലധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ വാസനാഭാവനാ വാസധുരം. അയം പാപപുഗ്ഗലോതി ചതുത്ഥോ വുത്തോ, ന പഠമോ. പഠമോ ഹി അവിസംവാദേതുകാമോ വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണസദിസോ അധിപ്പേതോതി.

൧൫൯. പുഗ്ഗലേപി അരിയാനം അഭിക്കമനാദിസദിസതാതി പുഗ്ഗലേ അഭിക്കമനാദീനം അരിയാനം അഭിക്കമനാദിസദിസതാതി അത്ഥോ, അരിയാനം അഭിക്കമനാദിനാ പുഗ്ഗലസ്സ സദിസതാതി വാ സദിസാഭിക്കമനാദിതാതി അത്ഥോ.

൧൬൬. ദുസ്സീലം ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി വദന്തോ ഭൂതം ഭാസതി നാമ. പാണാതിപാതേന ദുസ്സീലം അദിന്നാദാനേന ദുസ്സീലോതി അവത്വാ പാണാതിപാതേനേവാതി വദന്തോ തച്ഛം ഭാസതി നാമ. യമിദം ‘‘കാലേനാ’’തി വുത്തം, തത്ര തസ്മിം വചനേ, യോ ‘‘കാലേന ഭണതീ’’തി വുത്തോ, സോ കീദിസോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘കാലഞ്ഞൂ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യമിദം കാലേനാതി വുത്തം, തത്ര യോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ.

൧൬൮. ആഗമനവിപത്തി നാമ കമ്മം, പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തി സുക്കസോണിതം. പവത്തേ, പവത്തസ്സ വാ പച്ചയാ പവത്തപച്ചയാ, ആഹാരാദയോ. ജോതേതീതി ജോതി, ആലോകോ. കുലസമ്പത്തിയാദീഹി ജോതമാനോ ച ജോതി വിയാതി ജോതി.

൧൭൩. പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണാപി യേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തോ അവിമുത്തോ ച, തേസം ദസ്സനവസേന വിമുത്തിദസ്സനമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി.

൧൭൪. യാനി കാനിചി തന്താവുതാനന്തി തന്താവുതാനം വത്ഥാനം യാനി കാനിചി വത്ഥാനീതി വുത്തം ഹോതി. സായം തതിയം അസ്സാതി സായതതിയോ. അനുയുഞ്ജനം അനുയോഗോ. തം അനുയുത്തോതി ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം, ഭാവനപുംസകം വാ.

൧൭൮. തത്ഥ സിക്ഖനഭാവേനാതി സിക്ഖായ സാജീവേ ച സിക്ഖനഭാവേന. സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോതി സീലസംവരം പരിപൂരേന്തോ. സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോതി ‘‘നാമകായോ പദകായോ നിരുത്തികായോ ബ്യഞ്ജനകായോ’’തി വുത്തം സിക്ഖാപദം ഭഗവതോ വചനം അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ച ദ്വയം ‘‘സിക്ഖന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ സാജീവാനതിക്കമോ സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ പച്ചയോ. തതോ ഹി യാവ മഗ്ഗാ സംവരപാരിപൂരീ ഹോതീതി. വിനാസനഭാവതോതി ഹിംസനഭാവതോ. ഹലിദ്ദിരാഗോ വിയ ന ഥിരകഥോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കഥായ അട്ഠിതഭാവേന ഹലിദ്ദിരാഗസദിസതാ വേദിതബ്ബാ, ന പുഗ്ഗലസ്സ.

൧൭൯. ദാരുമാസകോതി യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തീതി ഇതി-സദ്ദേന ഏവംപകാരേ ദസ്സേതി. അഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞസ്സ പരിവത്തനന്തി ദസഗ്ഘനകം വത്ഥയുഗം ദസ്സേത്വാ തസ്സ അജാനന്തസ്സ പഞ്ചഗ്ഘനകസ്സ ദാനം.

൧൮൧. അവികിണ്ണസുഖന്തി രൂപാദീസു സുഭാദിപരികപ്പനവസേന അവിസടസുഖം.

൧൮൭. ഖന്ധധമ്മേസു അനിച്ചാദിവസേന പവത്താ വിപസ്സനാ മഗ്ഗഫലലാഭേന പടിലദ്ധാ നാമ ഹോതി തദലാഭേന അനവട്ഠാനതോതി മഗ്ഗഫലലാഭീ ഏവ ‘‘അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാലാഭീ’’തി വുത്തോ, മഗ്ഗഫലഞാണമേവ ച അധികപഞ്ഞാഭാവതോ ചതുസച്ചധമ്മേ സബ്ബധമ്മസ്സ വരേ നിബ്ബാനേ ഏവ വാ വിസിട്ഠദസ്സനഭാവതോ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൧൮൯. സുതേന അനുപപന്നോതി യഥാസുതേന വാ അത്ഥേന വാ ന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൧. പഠമപഞ്ചകേ ഉദ്ദേസേനേവ പുഗ്ഗലവിഭാഗോ വിഞ്ഞായതീതി യഥാ തേസു പടിപജ്ജിതബ്ബം, തായ പടിപത്തിയാ തേ വിഭജന്തോ ‘‘തത്ര യ്വായ’’ന്തിആദിമാഹ. ആരമ്ഭസദ്ദോതി ആരമ്ഭകിരിയാവാചകോ സദ്ദോതി അത്ഥോ. ഫലുപ്പത്തിയാ മഗ്ഗകിച്ചം നിട്ഠിതം ഹോതീതി ‘‘മഗ്ഗകിച്ചവസേന ഫലമേവ വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ആയാചനസാധൂതി ന പസംസനാദിസാധൂതി അത്ഥോ.

൧൯൨. ആദിതോ ധേയ്യം ഠപേതബ്ബം ആധേയ്യം, ദസ്സനസവനപടിവചനദാനവസേന മുഖേന വിയ പവത്തം ഗഹണം മുഖന്തി ദട്ഠബ്ബം. തം മുഖം ആധേയ്യം, ഗഹണത്ഥം പകതിമുഖമേവ വാ ആധേയ്യം യസ്സ സോ ആധേയ്യമുഖോ, അവിചാരേത്വാ ആദികഥായ ഏവ ഠപിതഗഹണോതി വുത്തം ഹോതി.

൧൯൪. രജഗ്ഗസ്മിന്തി രജഗ്ഗഭാവേ.

൧൯൯. ഗവാ ഖീരം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി ന ഏവം സമ്ബന്ധോ, ഉപ്പത്തിതോ പന പഞ്ച ഗോരസേ ദസ്സേത്വാ തേസു സപ്പിമണ്ഡസ്സ അഗ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘ഗവാ ഖീര’’ന്തിആദി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഗാവിതോ ഖീരം നാമ ഹോതീ’’തിആദി.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨. ഛക്കേ ഏകന്തതോ പാകടാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാദയോ തേ യഥാവുത്തഗുണാ പുഗ്ഗലാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തേന ദട്ഠബ്ബോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേനാതി സാമം സച്ചാഭിസമയോ തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതപ്പത്തിബലേസു ച വസിഭാവപ്പത്തീതി ഏതേന സബ്ബേന സമുദിതേന. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനാ’’തി പന വുത്തേ സബ്ബമിദം സങ്ഗഹിതം ഹോതി സാമം സച്ചാഭിസമയേന ബലേസു ച വസിഭാവപ്പത്തിയാ ച വിനാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ അഭാവാ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. തത്ഥ അനാചരിയകേന അത്തനാ ഉപ്പാദിതേനാതി വചനേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സാചരിയകത്തം പരതോ ഉപ്പത്തിഞ്ച പടിസേധേതി, ന സാചരിയകം പരേഹി ഉപ്പാദിതഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ന ഹി തം താദിസം നിവാരേതബ്ബം അത്ഥീതി.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൩. സദ്ധാ നാമ സാധുലദ്ധികാതി ഉമ്മുജ്ജതീതി ഏതേന കുസലേസു ധമ്മേസു അന്തോഗധാ, ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു വാ അധിമോക്ഖഭൂതാ സദ്ധാ സാധൂതി ഉമ്മുജ്ജമാനം കുസലം ദസ്സേതി, ഏവം ഹിരീയാദീസു ച. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ തദന്തോഗധതായ തദുപകാരതായ വാ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ഉമ്മുജ്ജതി സാഹു സദ്ധാ കുസലേസു ധമ്മേസൂതിആദിനാ സദ്ധാദീനം ഉമ്മുജ്ജനപഞ്ഞായ സദ്ധാദീനം ഉപ്പത്തിം ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘തസ്സ സാ സദ്ധാ നേവ തിട്ഠതീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സാഹു സദ്ധാ കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി വാ ഉമ്മുജ്ജനസ്സ ഉപകാരകം ആനിസംസദസ്സനം വത്വാ ‘‘ഉമ്മുജ്ജതീ’’തി ഏതേന സദ്ധാസങ്ഖാതമേവ ഉമ്മുജ്ജനം ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. ചങ്കവാരേതി രജകാനം ഖാരപരിസാവനേ. ഏകകമ്മനിബ്ബത്താ പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിസന്തതി ഏകോ ചിത്തവാരോതി ചുതിതോ അനന്തരോ യഥാഗഹിതോ ദുതിയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുതിയചിത്തവാരേനാ’’തി. ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതാദയോ ചത്താരോ തായ തായ ജാതിയാ അരഹത്തം അസച്ഛികരോന്താ അനേകേ പുഗ്ഗലാ വേദിതബ്ബാ, സച്ഛികരോന്തോ പന ഏകോപി പുബ്ബഭാഗേ തതിയപുഗ്ഗലാദിഭാവം ആപജ്ജിത്വാ അന്തേ സത്തമപുഗ്ഗലോ ഹോതീതി.

സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൯. പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാതി ഏത്ഥ യേ സോതാപന്നാദയോ രൂപാരൂപഭവേ ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേ ഇധ വിഹായ നിട്ഠാപക്ഖം ഭജമാനാപി അജ്ഝത്തസംയോജനാനം അസമുച്ഛിന്നത്താ പുഥുജ്ജനസാധാരണേ ച ഠാനേ ഉപപത്തിയാ ന ഗഹിതാ. അസാധാരണട്ഠാനുപ്പത്തിവസേന പന അന്തരാപരിനിബ്ബായീആദയോ ഏവ ‘‘ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാതി.

ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണ-മൂലടീകാ സമത്താ.