൧. ഖന്ധപദവണ്ണനാ

൬. ഖന്ധായതനധാതുയോമഹന്തരേ അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മഭാവേന വുത്താ, തേസം പന സഭാവതോ അഭിഞ്ഞാതാനം ധമ്മാനം പരിഞ്ഞേയ്യതാദിവിസേസദസ്സനത്ഥം സച്ചാനി, അധിപതിയാദികിച്ചവിസേസദസ്സനത്ഥം ഇന്ദ്രിയാദീനി ച വുത്താനീതി സച്ചാദിവിസേസോ വിയ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹവിസേസോ ച അഭിഞ്ഞേയ്യനിസ്സിതോ വുച്ചമാനോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതീതി ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ. തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി നയമുഖമാതികാ ഠപിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ചതൂഹീ’’തി വുത്താ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗാ ച അഭിഞ്ഞേയ്യനിസ്സയേന ഖന്ധാദീഹേവ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജിതാതി. രൂപക്ഖന്ധോ ഏകേന ഖന്ധേനാതി യേ ധമ്മാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വുച്ചന്തി, തേസം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു രൂപക്ഖന്ധഭാവേന സഭാഗതാ ഹോതീതി രൂപക്ഖന്ധഭാവസങ്ഖാതേന, രൂപക്ഖന്ധവചനസങ്ഖാതേന വാ ഗണനേന സങ്ഗഹം ഗണനം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘യഞ്ഹി കിഞ്ചീ’’തിആദി. രൂപക്ഖന്ധോതി ഹി സങ്ഗഹിതബ്ബധമ്മോ ദസ്സിതോ. യേന സങ്ഗഹേന സങ്ഗയ്ഹതി, തസ്സ സങ്ഗഹസ്സ ദസ്സനം ‘‘ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തി വചനം. പഞ്ചസു ഖന്ധഗണനേസു ഏകേന ഖന്ധഗണനേന ഗണിതോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. യസ്മാ ച ഖന്ധാദിവചനേഹി സങ്ഗഹോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഉപരി ‘‘ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിം വക്ഖതീതി.

അസങ്ഗഹനയനിദ്ദേസേതി ഇദം ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തി ഏതസ്സേവ നയസ്സ ഏകദേസനയഭാവേന വുത്തം, ന നയന്തരതായാതി ദട്ഠബ്ബം. രൂപക്ഖന്ധമൂലകായേവ ചേത്ഥ ദുകതികചതുക്കാ ദസ്സിതാതി ഏതേന വേദനാക്ഖന്ധമൂലകാ പുരിമേന യോജിയമാനേ വിസേസോ നത്ഥീതി പച്ഛിമേഹേവ യോജേത്വാ തയോ ദുകാ ദ്വേ തികാ ഏകോ ചതുക്കോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധമൂലകാ ദ്വേ ദുകാ ഏകോ തികോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധമൂലകോ ഏകോ ദുകോതി ഏതേ ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി. തേസം പന ഭേദതോ പഞ്ചകപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനന്തരം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം സംഖിത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, വുത്തനയേന വാ സക്കാ ഞാതുന്തി പാളിം ന ആരോപിതന്തി.

ആയതനപദാദിവണ്ണനാ

൪൦. യസ്മാ ച ദുകതികേസൂതി യദിപി ഏകകേപി സദിസം വിസ്സജ്ജനം, ഏകകേ പന സദിസവിസ്സജ്ജനാനം ചക്ഖുന്ദ്രിയസോതിന്ദ്രിയസുഖിന്ദ്രിയാദീനം ദുകാദീസു അസദിസവിസ്സജ്ജനം ദിട്ഠം. ന ഹേത്ഥ ചക്ഖുസോതചക്ഖുസുഖിന്ദ്രിയദുകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസവിസ്സജ്ജനം, നാപി ദുകേഹി തികസ്സ, ഇധ പന ദുക്ഖസമുദയദുക്ഖമഗ്ഗദുകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം തികേന ച സദിസം വിസ്സജ്ജനന്തി ദുകതികേസ്വേവ സദിസവിസ്സജ്ജനതം സമുദയാനന്തരം മഗ്ഗസച്ചസ്സ വചനേ കാരണം വദതി.