൩. നിക്ഖേപകണ്ഡം

തികനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൯൮൫. സബ്ബേസന്തി ചിത്തുപ്പാദവസേന രൂപാസങ്ഖതവസേന ച ഭിന്നാനം സബ്ബേസം ഫസ്സാദിചക്ഖാദിപദഭാജനനയേന വിത്ഥാരിതോ. തത്ഥ പന അസങ്ഖതസ്സ ഭേദാഭാവതോ അസങ്ഖതാ ധാതൂത്വേവ പദഭാജനം ദട്ഠബ്ബം. യേവാപനകാനം പന സുഖുമുപാദായരൂപസ്സ ച ഇന്ദ്രിയവികാരപരിച്ഛേദലക്ഖണരൂപുപത്ഥമ്ഭകഭാവരഹിതസ്സ ഹദയവത്ഥുസ്സ പദുദ്ധാരേന ഇധ നിദ്ദേസാനരഹത്താ നിദ്ദേസോ ന കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠി അത്ഥീതി. നിക്ഖിപിത്വാതി വിത്ഥാരദേസനം ഠപേത്വാ, അപനേത്വാതി അത്ഥോ, വിത്ഥാരദേസനം അന്തോഗധം കത്വാതി വാ. ഗാഥാത്ഥോ നിദാനേ വുത്തോ ഏവ.

മൂലവസേന പച്ചയഭാവോ ഹേതുപച്ചയത്ഥോ. പഭവതി ഏതസ്മാതി പഭവോ, സോ ഏവ ‘‘ജനകോ’’തി വിസേസിതോ. സമുട്ഠാതി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, തസ്സ വിസേസനം നിബ്ബത്തകന്തി. സബ്ബാനി വാ ഏതാനി പരിയായവചനാനി. അത്ഥവസേനാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു കുസലമൂലാനം ഹേതുഭാവതോ ധമ്മവസേനാതി യുത്തന്തി? സച്ചമേതം, അലോഭാദീനം പന തിണ്ണം സമാനസ്സ മൂലട്ഠസ്സ വസേന ദസ്സിതതം സന്ധായ ‘‘അത്ഥവസേനാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ ധമ്മോതി ഭാവോ, അത്ഥോതി ധമ്മകിച്ചം അധിപ്പേതന്തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൩.൩൪) താനി കുസലമൂലാനി സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതിപി തംസമുട്ഠാനം. തം പന തേഹി സമുട്ഠിതം ഹോതീതി ‘‘അലോഭാദീഹി സമുട്ഠിത’’ന്തി ആഹ. തേ കുസലമൂലതംസമ്പയുത്താ സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതിപി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഏത്ഥ പന ചേതനം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേ ‘‘തംസമ്പയുത്താ’’തി സമുട്ഠാനഭാവേ വത്തബ്ബാ. തത്ഥ മൂലേഹി അത്തനോ പച്ചയതോ കുസലേ പരിയാദിയതി, ഖന്ധേഹി സഭാവതോ, കമ്മേഹി അഞ്ഞസ്സ നിബ്ബത്തനകിച്ചതോ. മൂലേഹി ച കുസലാനം അനവജ്ജതായ ഹേതും ദസ്സേതി, ഖന്ധേഹി തംസമ്പയോഗകതം അനവജ്ജസഭാവം, കമ്മേഹി സുഖവിപാകതം. മൂലേഹി വാ നിദാനസമ്പത്തിയാ ആദികല്യാണതം, ഖന്ധേഹി സഭാവസമ്പത്തിയാ മജ്ഝേകല്യാണതം, കമ്മേഹി നിബ്ബത്തിസമ്പത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണതം.

൯൮൬. തം …പേ… ഉദ്ധം അകുസലം നാമ നത്ഥീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതമോഹോ അത്ഥീതി? സച്ചമേതം, തേന പന വിനാ തംസമ്പയുത്തതാ നത്ഥീതി തംസമ്പയുത്തേസു ഗഹിതേസു മോഹോ ഗഹിതോ ഏവാതി കത്വാ ‘‘തതോ ഉദ്ധം നത്ഥീ’’തി വുത്തം അഞ്ഞത്ഥ അഭാവാ. ഏകസ്മിം ഠിതം ഏകട്ഠം, സഹജഭാവേന ഏകട്ഠം സഹജേകട്ഠം. പഹാതബ്ബന്തി പഹാനം, പഹാനഭാവേന ഏകട്ഠം പഹാനേകട്ഠം. യേന ഹി യം സഹ പഹാതബ്ബം, തേന തം ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഠിതം ഹോതി, ഏകസ്മിം സമുച്ഛിന്നേ അസമുച്ഛിന്നേ ച ഇതരസ്സ സമുച്ഛിന്നതായ അസമുച്ഛിന്നതായ ച വസേന അഞ്ഞമഞ്ഞാവിരഹിതതോ.

൯൮൭. തീണി ലക്ഖണാനീതി അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തതാ. നാമകസിണസത്തപഞ്ഞത്തിയോ തിസ്സോ പഞ്ഞത്തിയോ. പരമത്ഥേ അമുഞ്ചിത്വാ വോഹരിയമാനാ വിഹാരമഞ്ചാദികാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി സത്തപഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ, ഏതാനി ച ലക്ഖണാദീനി ഹേട്ഠാ ദ്വീസു കണ്ഡേസു വിഞ്ഞത്തിആദീനി വിയ ന വുത്താനി, ന ച സഭാവധമ്മാതി കത്വാ ന ലബ്ഭന്തീതി വുത്താനി. ന ഹി കോചി സഭാവോ കുസലത്തികാസങ്ഗഹിതോതി വത്തും യുത്തന്തി.

൯൮൮. സുഖഭൂമീതി കാമാവചരാദയോപി യുജ്ജന്തി. സുഖസഹഗതാ ഹി കാമാവചരാദിഭൂമി സുഖഭൂമി. കാമാവചരാദിഭൂമീതി ച കാമാവചരാദിതായ ധമ്മാ ഏവ വുച്ചന്തീതി കാമാവചരാദിചിത്തുപ്പാദേസൂതി അത്ഥതോ വിഞ്ഞായതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഖഭൂമിയ’’ന്തി വത്വാ തസ്സാ ഏവ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘കാമാവചരേ’’തിആദി വുത്തം. ഭൂമി-സദ്ദോ ച അഭിധമ്മേ കാമാവചരാദീസു നിരുള്ഹോതി ‘‘ചതൂസു ഭൂമീസു കുസല’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൧൩൮൪) അഞ്ഞഭൂമിഗ്ഗഹണം ന ഹോതീതി. പാളിതോ ചാതി ‘‘വിസിട്ഠാനം പാകാതി വിപാകാ’’തിആദിവചനത്ഥവിഭാവനേന പാളിതോ. ‘‘വിപക്കഭാവമാപന്നാനം അരൂപധമ്മാനമേതം അധിവചന’’ന്തിആദിനാ ഭാസിതത്ഥവിഭാവനേന അത്ഥതോ ച. നാമപരിച്ഛേദാദീഹി തികദുകാനം വവത്ഥാനദസ്സനേന വാ പാളിതോ, തദത്ഥവിഞ്ഞാപനേന അത്ഥതോ.

൯൯൧. സാലിഫലന്തി സാലിപാകമാഹ.

൯൯൪. അമ്ഹാകം മാതുലത്ഥേരോതി പുഗ്ഗലാരമ്മണസ്സപി ഉപാദാനസ്സ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ഏവ പച്ചയോ, ന ലോകുത്തരാ, കോ പന വാദോ ഖന്ധാരമ്മണസ്സ. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗഹിതാനീ’’തി.

൯൯൮. യഥാ ഉപാദാനേഹി അഗ്ഗഹേതബ്ബാ അനുപാദാനിയാ, ഏവം സംകിലേസേഹി അഗ്ഗഹേതബ്ബാ അസംകിലേസികാതി കത്വാ ‘‘അസം…പേ… ഏസേവ നയോ’’തി ആഹ.

൧൦൦൬. ദിട്ഠിയാ ഗഹിതോ അത്താ ന വിജ്ജതി. യേസു പന വിപല്ലത്ഥഗാഹോ, തേ ഉപാദാനക്ഖന്ധാവ വിജ്ജന്തി. തസ്മാ യസ്മിം അവിജ്ജമാനനിച്ചാദിവിപരിയാസാകാരഗഹണം അത്ഥി, സോവ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതോ കായോ. തത്ഥ നിച്ചാദിആകാരസ്സ അവിജ്ജമാനതാദസ്സനത്ഥം രുപ്പനാദിസഭാവസ്സേവ ച വിജ്ജമാനതാദസ്സനത്ഥം വിജ്ജമാനോ കായോതി വിസേസേത്വാ വുത്തോ, ലോകുത്തരാ പന ന കദാചി അവിജ്ജമാനാകാരേന ഗയ്ഹന്തീതി ന ഇദം വിസേസനം അരഹന്തി. സക്കായേ ദിട്ഠി, സതീ വാ കായേ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി. അത്തനാ ഗഹിതാകാരസ്സ അവിജ്ജമാനതായ സയമേവ സതീ, ന തായ ഗഹിതോ അത്താ അത്തനിയം വാതി അത്ഥോ. അയം പനത്ഥോ സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തോ, പുരിമോ ഏവ പന പധാനോ. ദുതിയേ ഹി ദിട്ഠിയാ വത്ഥു അവിസേസിതം ഹോതി. കായോതി ഹി ഖന്ധപഞ്ചകേ വുച്ചമാനേ ലോകുത്തരാപനയനം നത്ഥി. ന ഹി ലോകുത്തരേസു കായ-സദ്ദോ ന വത്തതി. കായപസ്സദ്ധിആദീസു ഹി ലോകുത്തരേസു കായ-സദ്ദോപി ലോകുത്തരക്ഖന്ധവാചകോതി. സീലേനാതി സുദ്ധിയാ അഹേതുഭൂതേന സീലേന. ഗഹിതസമാദാനന്തി ഉപ്പാദിതപരാമാസോവ. സോ ഹി സമാദിയന്തി ഏതേന കുക്കുരസീലവതാദീനീതി ‘‘സമാദാന’’ന്തി വുത്തോ. തത്ഥ അവീതിക്കമനീയതായ സീലം, ഭത്തിവസേന സതതം ചരിതബ്ബതായ വതം ദട്ഠബ്ബം.

൧൦൦൭. ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സാതി ഇമിസ്സായേവ ഇന്ദസാലഗുഹായം തിട്ഠമാനസ്സ. വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. അത്ഥപരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാ. കുസലേഹി സഹ ചോദനാപരിഹരണവസേന വിനിച്ഛയകരണം വിനിച്ഛയോ. ബഹൂനം നാനപ്പകാരാനം സക്കായദിട്ഠീനം അവിഹതത്താ താ ജനേന്തി, താഹി ജനിതാതി വാ പുഥുജ്ജനാ. അവിഘാതമേവ വാ ജന-സദ്ദോ വദതി. പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി ഏത്ഥ പുഥൂ ജനാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാതി വചനത്ഥോ. പുഥു…പേ… അവുട്ഠിതാതി ഏത്ഥ ജനേതബ്ബാ, ജായന്തി വാ ഏത്ഥാതി ജനാ, ഗതിയോ. പുഥൂ ജനാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. ഇതോ പരേ ജായന്തി ഏതേഹീതി ജനാ, അഭിസങ്ഖാരാദയോ. തേ ഏതേസം പുഥൂ വിജ്ജന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. അഭിസങ്ഖരണാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. രാഗഗ്ഗിആദയോ സന്താപാ. തേ ഏവ സബ്ബേപി വാ കിലേസാ പരിളാഹാ. പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസൂതി ഏത്ഥ ജായതീതി ജനോ, ‘‘രാഗോ ഗേധോ’’തി ഏവമാദികോ. പുഥു ജനോ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. പുഥൂസു വാ ജനാ ജാതാ രത്താതി ഏവം രാഗാദിഅത്ഥോ ഏവ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. പലിബുദ്ധാതി സമ്ബദ്ധാ ഉപദ്ദുതാ വാ. അസ്സുതവാതി ഏതേന അന്ധതാ വുത്താതി ‘‘അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ’’തി ആഹ.

അനയേതി അവഡ്ഢിയം. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിലക്ഖണേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അനേകേസു ച കപ്പസതസഹസ്സേസു കതം ജാനന്തി, പാകടഞ്ച കരോന്തി ഉപകാരം സതിജനനആമിസപടിഗ്ഗഹണാദിനാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ, തഥേവ ദുക്ഖിതസ്സ സക്കച്ചം കാതബ്ബം കരോന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അസങ്ഖ്യേയ്യഅപ്പമേയ്യേസുപി കതം ഉപകാരം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയഞ്ച ജാനാതി, പാകടഞ്ച കരോതി, സീഹോ വിയ ച ജവം സബ്ബത്ഥ സക്കച്ചമേവ ധമ്മദേസനം കരോതി. അരിയഭാവോതി യേഹി യോഗതോ അരിയാ വുച്ചന്തി, തേ മഗ്ഗഫലധമ്മാ ദട്ഠബ്ബാ. അരിയകരധമ്മാ അനിച്ചദസ്സനാദയോ, വിപസ്സിയമാനാ വാ അനിച്ചാദയോ.

സോതാനീതി തണ്ഹാദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതഅവിജ്ജാസോതാനി. ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീ’’തി വത്വാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി വചനേന സോതാനം സംവരോ പിദഹനം സമുച്ഛേദഞാണന്തി വിഞ്ഞായതി. ഖന്തീതി അധിവാസനാ, സാ ച തഥാപവത്താ ഖന്ധാ. പഞ്ഞാതി ഏകേ, അദോസോ ഏവ വാ. കായദുച്ചരിതാദീനന്തി ദുസ്സീല്യസങ്ഖാതാനം കായവചീദുച്ചരിതാനം മുട്ഠസ്സച്ചസങ്ഖാതസ്സ പമാദസ്സ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പാപകാനം അക്ഖന്തിഅഞ്ഞാണകോസജ്ജാനഞ്ച. അനുപേക്ഖാ സങ്ഖാരേഹി അവിവട്ടനം, സാലയതാതി അത്ഥോ. ധമ്മട്ഠിതിയം പടിച്ചസമുപ്പാദേ പടിലോമഭാവോ സസ്സതുച്ഛേദഗാഹോ, തപ്പടിച്ഛാദകമോഹോ വാ. നിബ്ബാനേ പടിലോമഭാവോ സങ്ഖാരേസു രതി, നിബ്ബാനപടിച്ഛാദകോ മോഹോ വാ. സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹോതി യാദിസസ്സ കിലേസസ്സ അപ്പഹീനത്താ വിപസ്സനാ സങ്ഖാരനിമിത്തം ന മുഞ്ചതി, സോ കിലേസോ ദട്ഠബ്ബോ. സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗഹണസ്സ അതിക്കമനം വാ പഹാനം.

ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന യം പഹാനന്തി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. കേന പന പഹാനന്തി? അരിയമഗ്ഗേഹേവാതി വിഞ്ഞായമാനോ അയമത്ഥോ തേസം ഭാവിതത്താ അപ്പവത്തിവചനേന. സമുദയപക്ഖികസ്സാതി ഏത്ഥ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ചതുസച്ചാഭിസമയാതി കത്വാ തേഹി പഹാതബ്ബേന തേന തേന സമുദയേന സഹ പഹാതബ്ബത്താ സമുദയസഭാഗത്താ ച സച്ചവിഭങ്ഗേ ച സബ്ബകിലേസാനം സമുദയഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘സമുദയപക്ഖികാ’’തി ദിട്ഠിആദയോ വുച്ചന്തി. കായവാചാചിത്താനം വിരൂപപ്പവത്തിയാ നയനം അപയാപനം, കായദുച്ചരിതാദീനം വിനാസനയനം വാ വിനയോ, തേസം വാ ജിമ്ഹപ്പവത്തിം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉജുകനയനം വിനയനം. ഏസേസേതി ഏസോ സോ ഏവ, അത്ഥതോ അനഞ്ഞോതി അത്ഥോ. തജ്ജാതേതി അത്ഥതോ തംസഭാവോവ. സപ്പുരിസോ അരിയസഭാവോ, അരിയോ ച സപ്പുരിസഭാവോതി അത്ഥോ.

അദ്വയന്തി ദ്വയതാരഹിതം, വണ്ണമേവ ‘‘അച്ചീ’’തി ഗഹേത്വാ അച്ചിം വാ ‘‘വണ്ണോ ഏവാ’’തി തേസം ഏകത്തം പസ്സന്തോ വിയ യഥാതക്കിതം അത്താനം ‘‘രൂപ’’ന്തി, യഥാദിട്ഠം വാ രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തേസം ഏകത്തം പസ്സന്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘രൂപം അത്താ’’തി ഇമിസ്സാ പവത്തിയാ അഭാവേപി രൂപേ അത്തഗ്ഗഹണം പവത്തമാനം അച്ചിയം വണ്ണഗ്ഗഹണം വിയ. ഉപമായോ ച അനഞ്ഞത്താദിഗ്ഗഹണനിദസ്സനവസേനേവ വുത്താ, ന വണ്ണാദീനം വിയ അത്തനോ വിജ്ജമാനത്തസ്സ, അത്തനോ വിയ വാ വണ്ണാദീനം അവിജ്ജമാനത്തസ്സ ദസ്സനത്ഥം.

൧൦൦൮. സരീരനിപ്ഫത്തിയാതി സരീരപാരിപൂരിയാ. നിച്ഛേതും അസക്കോന്തോ വിചിനന്തോ കിച്ഛതീതി വിചികിച്ഛാ. ഇദപ്പച്ചയാനം ഭാവോതി ജാതിആദിസഭാവമേവ ആഹ, ജാതിആദീനം വാ ജരാമരണാദിഉപ്പാദനസമത്ഥതം. സാ പന ജാതിആദിവിനിമുത്താ നത്ഥീതി തേസംയേവാധിവചനം ഹോതി ‘‘ഇദപ്പച്ചയതാ’’തി.

൧൦൦൯. ഇധ അനാഗതകിലേസാ ‘‘തദേകട്ഠാ കിലേസാ’’തി വുച്ചന്തീതി തേ ദസ്സേതും ‘‘ഇമിസ്സാ ച പാളിയാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സഹജേകട്ഠവസേനാതി തത്ഥ ഉപ്പന്നദിട്ഠിയാ സഹജേകട്ഠവസേനാതി അത്ഥതോ വിഞ്ഞായതി. തംസമ്പയുത്തോതി തേഹി സംയോജനകിലേസേഹി സമ്പയുത്തോതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതി. തഥാ തേ സംയോജനകിലേസാ സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതി തംസമുട്ഠാനന്തി വാ. സംയോജനരഹിതേഹി ച പന കിലേസേഹി സമ്പയുത്താനം സമുട്ഠിതാനഞ്ച സബ്ഭാവതോ കിലേസേഹേവ യോജനാ കതാ.

൧൦൧൧. സംയോജനാദീനം വിയാതി സംയോജനതദേകട്ഠകിലേസാദീനം യഥാവുത്താനം വിയ. തേഹീതി ദസ്സനഭാവനാമഗ്ഗേഹി. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം കുസലാകുസലം, നാമരൂപഞ്ച വിപാകന്തി കത്വാ ‘‘കുസലാദീനമ്പി പഹാനം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി ആഹ.

൧൦൧൩. ഹേതൂ ചേവാതി ‘‘പഹാതബ്ബഹേതുകാ’’തി ഏതസ്മിം സമാസപദേ ഏകദേസേന സമാസപദത്ഥം വദതി. ഏത്ഥ ച പുരിമനയേന ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാ’’തി ഇമേയേവ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാ, ന ഇതോ അഞ്ഞേതി അയം നിയമോ പഞ്ഞായതി, ന ഇമേ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകായേവാതി. തസ്മാ ഇമേസം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകഭാവോ അനിയതോ വിചികിച്ഛാസഹഗതമോഹസ്സ അഹേതുകത്താതി പുരിമനയോ വിവരണീയത്ഥവാ ഹോതി. തസ്മാ പുരിമനയേന ധമ്മതോ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകേ നിക്ഖിപിത്വാ അത്ഥതോ നിക്ഖിപിതും ദുതിയനയോ വുത്തോ.

൧൦൨൯. മഹഗ്ഗതാ വാ ഇദ്ധിവിധാദയോ. അപ്പമാണാരമ്മണാ മഹഗ്ഗതാ ചേതോപരിയപുബ്ബേനിവാസാനാഗതംസഞാണസമ്പയുത്താ.

൧൦൩൫. അനന്തരേ നിയുത്താനി, അനന്തരഫലപ്പയോജനാനി, അനന്തരഫലകരണസീലാനി വാ ആനന്തരികാനി. താനി പന പടിപക്ഖേന അനിവാരണീയഫലത്താ അന്തരായരഹിതാനീതി ‘‘അനന്തരായേന ഫലദായകാനീ’’തി വുത്തം. അനന്തരായാനി വാ ആനന്തരികാനീതി നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏകസ്മിമ്പീതി പി-സദ്ദേന അനേകസ്മിമ്പി ആയൂഹിതേ വത്തബ്ബമേവനത്ഥീതി ദസ്സേതി. ന ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിബാഹകത്തം അത്ഥി അപ്പടിപക്ഖത്താ, അപ്പടിപക്ഖതാ ച സമാനഫലത്താ അനുബലപ്പദാനതോ ച. ‘‘നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) ഏവമാദികോ അഹേതുകവാദോ. ‘‘കരോതോ ഖോ കാരയതോ ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ…പേ… കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏവമാദികോ അകിരിയവാദോ. ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൭൧; മ. നി. ൨.൯൪; ൩.൯൧) ഏവമാദികോ നത്ഥികവാദോ. ഏതേസു പുരിമവാദോ ബന്ധമോക്ഖാനം ഹേതും പടിസേധേതി, ദുതിയോ കമ്മം, തതിയോ വിപാകന്തി അയമേതേസം വിസേസോ. തഞ്ഹീതി അഹേതുകാദിനിയതമിച്ഛാദിട്ഠിം, ന പന നിയതഭാവം അപ്പത്തം.

൧൦൩൯. പച്ചയട്ഠേനാതി മഗ്ഗപച്ചയസങ്ഖാതേന സമ്പയോഗവിസിട്ഠേന പച്ചയഭാവേനാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച മഗ്ഗങ്ഗാനം ഠപനം മഗ്ഗപച്ചയഭാവരഹിതേ മഗ്ഗഹേതുകേ ദസ്സേതും, തേന മഗ്ഗഹേതുകേ അസങ്കരതോ വവത്ഥപേതി. സചേ പന കോചി വദേയ്യ ‘‘ഏകേകം അങ്ഗം ഠപേത്വാ തംതംസമ്പയുത്താനം മഗ്ഗഹേതുകഭാവേപി ‘മഗ്ഗങ്ഗാനി ഠപേത്വാ’തി ഇദം വചനം യുജ്ജതീ’’തി. ഏവഞ്ഹി സതി തതിയനയേ വിയ ഇധാപി ‘‘ഠപേത്വാ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ, വുത്തഞ്ചേതം, തസ്മാ വുത്തനയേനേവത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗങ്ഗാമഗ്ഗങ്ഗാനഞ്ഹി സമ്പയുത്താനം വിസേസദസ്സനത്ഥോ അയം നയോതി. സേസമഗ്ഗങ്ഗാനം പുബ്ബേ ഠപിതാനന്തി അധിപ്പായോ. ഫസ്സാദീനഞ്ഹി പുരിമനയേപി മഗ്ഗഹേതുകതാ സിദ്ധാതി.

സമ്മാദിട്ഠിയാ ദുതിയനയേപി ഠപിതായ തതിയനയേ സഹേതുകഭാവോ ദസ്സിതോ. കഥം ദസ്സിതോ, നനു അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ‘‘അലോഭോ അദോസോ ഇമേ ധമ്മാ മഗ്ഗഹേതൂ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯) അവത്വാ ‘‘അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ ഇമേ ധമ്മാ മഗ്ഗഹേതൂ’’തി വിസും സമ്മാദിട്ഠിആദികേ മഗ്ഗഹേതൂ ദസ്സേത്വാ ‘‘തംസമ്പയുത്തോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯) വിസും മഗ്ഗഹേതുകാനം ദസ്സിതത്താ ‘‘മഗ്ഗഹേതൂസു അമോഹോ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯) വുത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ മഗ്ഗഹേതുകതാ ന ദസ്സിതാ സിയാ? നോ ന ദസ്സിതാ. യഥാ ഹി തീണി സംയോജനാനി ദസ്സേത്വാ ‘‘തദേകട്ഠോ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതൂ’’തി (ധ. സ. ൧൦൧൭) വിസും പഹാതബ്ബഹേതൂ നിയമേത്വാ ‘‘തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’’തിആദിവചനേന (ധ. സ. ൧൦൧൭) ലോഭദോസമോഹാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസഹജേകട്ഠാ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധഭൂതാ ച ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാതി ദസ്സിതാ ഹോന്തി, ഏവമിധാപി ‘‘അലോഭാദയോ ഇമേ ധമ്മാ മഗ്ഗഹേതൂ’’തി നിഗമിതാപി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധഭാവതോ തംസമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധവചനേന ‘‘മഗ്ഗഹേതുകാ’’തി ദസ്സിതാ ഏവാതി സിദ്ധം ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠിയാപി അമോഹോതി വുത്തായ മഗ്ഗഹേതുകഭാവദസ്സനം. സചേ പന യോ ദുതിയനയേ മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാതി വുത്തോ, തതോ അഞ്ഞസ്സേവ അഞ്ഞേന അസാധാരണേന പരിയായേന മഗ്ഗഹേതുഭാവം ദസ്സേത്വാ തംസമ്പയോഗതോ സമ്മാദിട്ഠിയാ മഗ്ഗഹേതുകഭാവദസ്സനത്ഥോ തതിയനയോ സിയാ. ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ അലോഭോ അദോസോ ഇമേ ധമ്മാ മഗ്ഗഹേതൂ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ. യസ്മാ പന ‘‘മഗ്ഗഹേതൂ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞേന സാധാരണേന പരിയായേന യേസം മഗ്ഗഹേതുഭാവോ സമ്ഭവതി, തേ സബ്ബേ ‘‘മഗ്ഗഹേതൂ’’തി ദസ്സേത്വാ തംസമ്പയുത്താനം തേസം അഞ്ഞേസഞ്ച മഗ്ഗഹേതുകഭാവദസ്സനത്ഥോ തതിയനയോ, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘അമോഹോ’’തിപി വുത്തം. ന ഹി സോ മഗ്ഗഹേതു ന ഹോതീതി. ഇമേ പന തയോപി നയാ അത്ഥവിസേസവസേന നിക്ഖിത്തത്താ അത്ഥതോ നിക്ഖേപാ ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ സരൂപേന വചനം ധമ്മതോ നിക്ഖേപോ, അത്ഥേന അത്ഥതോതി ഏവമ്പി യോജനാ സമ്ഭവതി. തത്ഥ ദുതിയതതിയനയാ സരൂപതോ ഹേതുഹേതുമന്തുദസ്സനവസേന ധമ്മതോ നിക്ഖേപോ. പഠമനയോ തഥാഅദസ്സനതോ അത്ഥേന ച മഗ്ഗങ്ഗതംസമ്പയുത്താനം ഹേതുഹേതുമന്തുഭാവാവഗമനതോ അത്ഥതോ നിക്ഖേപോതി.

൧൦൪൦. യസ്മിം സഭാവധമ്മേ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന ചിത്തം പവത്തതി, സോ തസ്സ ആരമ്മണാധിപതി വേദിതബ്ബോ. ചേതോപരിയഞാണേന ജാനിത്വാ പച്ചവേക്ഖമാനോ തേന പച്ചവേക്ഖമാനോതി വുത്തോ. ഏത്ഥാപീതി ഏതസ്മിമ്പി അട്ഠകഥാവചനേ, ഏത്ഥ വാ പട്ഠാനേ മഗ്ഗാദീനി ഠപേത്വാ അഞ്ഞേസം അധിപതിപച്ചയഭാവസ്സ അവചനേനേവ പടിക്ഖേപപാളിയം. അയമേവത്ഥോതി അത്തനോ മഗ്ഗഫലം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. വീമംസാധിപതേയ്യന്തി പധാനേന അധിപതിനാ സഹജാതാധിപതി നിദസ്സിതോ, തയിദം നയദസ്സനമത്തമേവ ഹോതീതി അഞ്ഞോപി ഏവംപകാരോ സഹജാതോ മഗ്ഗാധിപതി നിദസ്സിതോ ഹോതി, തസ്മാ വീരിയാധിപതേയ്യന്തി ച യോജേതബ്ബം. ഇദമ്പി ഹി അത്ഥതോ വുത്തമേവാതി.

൧൦൪൧. അത്തനോ സഭാവോ അത്തഭാവോ. ലദ്ധോകാസസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകോ കപ്പസഹസ്സാതിക്കമേ ഉപ്പജ്ജതി അനേകകപ്പസഹസ്സായുകാനം സത്താനം, കപ്പസഹസ്സാതിക്കമേപി വാ ലദ്ധോകാസം യം ഭവിസ്സതി, തദപി ലദ്ധോകാസമേവാതി അത്തനോ വിപാകം സന്ധായ വുച്ചതി. നത്ഥി നാമ ന ഹോതീതി അനുപ്പന്നോ നാമ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഉപ്പാദീസു അന്തോഗധത്താ ‘‘ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ’’തി ഏതേന വചനേന വുച്ചതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ നാമ ജാതോ’’തി. അരൂപസങ്ഖാതോ അത്താതി അരൂപഭവങ്ഗം ആഹ. തത്ഥ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാദിമയോ അത്താതി ഹി അത്ഥതോ വോഹാരോ പവത്തോതി.

യദി പന ആയൂ…പേ… സബ്ബം വിപാകം ദദേയ്യ, അലദ്ധോകാസഞ്ച വിപാകം ദേതീതി കത്വാ വിപക്കവിപാകഞ്ച ദദേയ്യ, തതോ ഏകസ്സേവ കമ്മസ്സ സബ്ബവിപാകേന ഭവിതബ്ബന്തി അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ ഓകാസോ ന ഭവേയ്യ നിരത്ഥകത്താ, ഉപ്പത്തിയായേവ ഓകാസോ ന ഭവേയ്യ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഫലദാനേ. അഥ വാ അലദ്ധോകാസസ്സ വിപാകദാനേ പച്ചയന്തരരഹിതസ്സപി വിപാകദാനം ആപന്നന്തി അവിജ്ജാതണ്ഹാദിപച്ചയന്തരഖേപകസ്സ അഞ്ഞസ്സ അപചയഗാമികമ്മസ്സ കമ്മക്ഖയകരസ്സ ഓകാസോ ന ഭവേയ്യ. ഭാവിതേപി മഗ്ഗേ അവിജ്ജാദിപച്ചയന്തരരഹിതസ്സ ച കമ്മസ്സ വിപച്ചനതോ സമത്ഥതാ ന സിയാതി അത്ഥോ. സബ്ബദാ വാ വിപാകപ്പവത്തിയാ ഏവ ഭവിതബ്ബത്താ വിപാകതോ അഞ്ഞസ്സ പവത്തിഓകാസോ ന ഭവേയ്യ. തം പനാതി ആയൂഹിതം കമ്മം. ഇദം പന ധുവവിപാകസ്സ വിപാകേന അധുവവിപാകസ്സപി ലദ്ധോകാസസ്സ വിപാകം ഉപ്പാദീതി ദസ്സേതും ആരദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച ബലവവിരഹേ അഗ്ഗമഗ്ഗഭാവനാവിരഹേ ച അപ്പഹീനസഭാവതോ ധുവം വിപച്ചന്തീതി ധുവവിപാകാതി വുത്താ. ആയൂഹിതകമ്മേ വുച്ചമാനേ അനുപ്പന്നം കസ്മാ വുത്തന്തി? യം ആയൂഹിതം ഭവിസ്സതി, തത്ഥാപി ആയൂഹിത-സദ്ദപ്പവത്തിസബ്ഭാവാ.

൧൦൫൦. ഉപാദിന്നാതി ഏത്ഥ ന ഉപേതേന ആദിന്നാതി അയമത്ഥോ, ഉപസദ്ദോ പന ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ, തസ്മാ ഉപാദാനാരമ്മണാ ഉപാദാനേഹി, അഞ്ഞേ ച അനഭിനിവേസേന ‘‘അഹം മഗ്ഗം ഭാവയിം, മമ മഗ്ഗോ ഉപ്പന്നോ’’തിആദികേന ഗഹണേന ആദിന്നാ ഇച്ചേവ ഉപാദിന്നാ. ഉപാദിന്ന-സദ്ദേന വാ അമഗ്ഗഫലധമ്മായേവ വുത്താ, ഇതരേഹി മഗ്ഗഫലധമ്മാ ചാതി വേദിതബ്ബം.

തികനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൧൦൬൨. മേത്തായനവസേനാതി മേത്താഫരണവസേന. ‘‘മേത്തയനവസേനാ’’തി വത്തബ്ബേ ദീഘം കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. മേത്താ, മേദനം വാ മേത്തായനം, തഞ്ച സിനേഹവസേന. അനുദയതീതി അനുദാതി വത്തബ്ബേ ‘‘അനുദ്ദാ’’തി ദ-കാരാഗമനം കത്വാ വുത്തം. അനുദ്ദായനാകാരോതി അനുരക്ഖണാകാരോ. രക്ഖണഞ്ഹി ദായനാ. അനുദ്ദായിതസ്സാതി അനുദ്ദായ അയിതസ്സ. ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദിം സുണന്തസ്സ സവനേ, അനിച്ചാദിതോ സമ്മസന്തസ്സ സമ്മസനേ, മഗ്ഗേനേത്ഥ സമ്മോഹം വിദ്ധംസേന്തസ്സ പടിവേധേ, പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണേതി ചതൂസു കാലേസു ദുക്ഖേ ഞാണം വത്തതി.

൧൦൬൫. ചിത്തസ്സ സംരഞ്ജനം ചിത്തസ്സ സാരാഗോ. ഗിജ്ഝന്തീതി അഭികങ്ഖന്തി. സഞ്ജംന്തീതി ബന്ധന്തി. ലഗ്ഗനട്ഠേനാതി സംവരണട്ഠേന, ഓലമ്ബനട്ഠേന വാ. തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സാതി കാമഭവാദിസങ്ഖാതസ്സ വിപാകകടത്താരൂപസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിഅത്ഥം പടിസന്ധിയാ പച്ചയഭാവവസേന പരികഡ്ഢതി. ചിത്തമസ്സ ഭവന്തരേ വിധാവതി നിബ്ബത്തതി. തണ്ഹാവിപ്ഫന്ദിതനിവേസോ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാദിഭാവേന തണ്ഹാപവത്തിയേവ.

സരിതാനീതി രാഗവസേന അല്ലാനി. തംസമ്പയുത്തപീതിവസേന സിനിദ്ധാനി സിനേഹിതാനി. വിസതാതി വിത്ഥതാ. രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മേസു ബ്യാപനവസേന വിസടാ. പുരിമവചനമേവ ത-കാരസ്സ ട-കാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസപ്പതി, സഹതി വാ. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പാദേന താലിയമാനോപി സഹതീതി. ഓസക്കനം, വിപ്ഫന്ദനം വാ വിസക്കനന്തി വദന്തി. അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. വിസംഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം പസ്സന്തീ വിവിധേഹാകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സങ്ഖിപതി. വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി വഹതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖവേദനാമൂലം ഏതിസ്സാതി വിസമൂലാ. ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. തണ്ഹായ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സേവ പരിഭോഗോ ഹോതി, ന അമതസ്സാതി സാ ‘‘വിസപരിഭോഗാ’’തി വുത്താ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസതാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി മനുസ്സഭാവദേവാദിഭാവഭൂതം.

പണിധാനകവസേനാതി ചിത്തസ്സ രൂപാദീസു ഠപനകവസേന. അഞ്ഞോപി ബന്ധു തണ്ഹായ ഏവ ഹോതി, സോ പന അബന്ധുപി ഹോതി. തണ്ഹാ പന നിച്ചസന്നിസ്സിതാതി ‘‘പാടിയേക്കോ ബന്ധൂ’’തി വുത്താ. അസനതോതി ബ്യാപനതോ ഭുഞ്ജനതോ ച. തദുഭയം ദസ്സേതി ‘‘അജ്ഝോത്ഥരണതോ’’തിആദിനാ. ആസീസനവസേനാതി ഇച്ഛനവസേന. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി ജപ്പനാജപ്പിതത്താനം ജപ്പായ അനഞ്ഞത്തദസ്സനാകാരേന. ചിത്തം പരിയുട്ഠാതീതി ചിത്തം മൂസതി. മാരപാസോതി മാരേന ഗഹിതതായ രാഗോ മാരപാസോ.

൧൦൬൬. സങ്ഖാരേസു ഉപ്പന്നോ കമ്മപഥഭേദം ന കരോതീതി ഏതേന സത്തേസു ഉപ്പന്നോ അട്ഠാനകോപോ കരോതീതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അത്ഥം മേ നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതി, പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അത്ഥം നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതി, അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അനത്ഥം നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതീ’’തി ഉപ്പജ്ജമാനോപി ഹി കോപോ അവത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നത്താ അട്ഠാനകോപോ ഏവ ഭവിതും യുത്തോ. ആഘാതേന്തോതി ഹനന്തോ. പുനരുത്തിദോസോ പടിസേധിതോതി ദോസ-പദസ്സ പടിവിരോധ-പദസ്സ ച ദ്വിക്ഖത്തും ആഗതത്താ വുത്തം. പടിഘസ്സ വാ വിസേസനത്ഥം പുബ്ബേ ‘‘പടിവിരോധോ’’തി, പദോസാദിവിസേസനത്ഥം ‘‘ദോസോ’’തി ച വുത്തം, ദുസ്സനാദിവിസേസനത്ഥം പച്ഛാ ‘‘ദോസോ’’തി, വിരോധവിസേസനത്ഥഞ്ച ‘‘പടിവിരോധോ’’തി വുത്തന്തി നത്ഥി പുനരുത്തിദോസോ.

൧൦൯൧. അനിദ്ധാരിതപരിച്ഛേദേ ധമ്മാനം അത്ഥിതാമത്തദീപകേ മാതികുദ്ദേസേ അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന ഉദ്ദേസോ കതോതി ബഹുവചനേനേവ പുച്ഛതി – ‘‘കതമേ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാ’’തി. സഭാവസങ്ഖാപരിച്ഛേദാദിവസേന ഹി ധമ്മേ അജാനന്തസ്സ വസേന ഉദ്ദേസോ പുച്ഛാ ച കരീയതീതി. തസ്മാ പരിച്ഛേദം അകത്വാ ഉദ്ദിട്ഠാ പുച്ഛിതാ ച. ഇമേതി അസങ്ഖതധാതുതോ ഉദ്ധം നത്ഥീതി ദീപനത്ഥം ഏകമ്പി തം നിദ്ദിസിത്വാ ബഹുവചനേനേവ നിഗമനം കതം നിദ്ദേസതോ പുബ്ബേ ബോധനേയ്യസ്സ അജാനനകാലം ഉപാദായ.

൧൧൦൧. കിം പന നത്ഥി, കിം തേന ന വുത്താതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇദമേവ മനോവിഞ്ഞേയ്യന്തി നിയമാഭാവോ വവത്ഥാനാഭാവോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞേയ്യമേവ ചക്ഖാദിവിഞ്ഞേയ്യന്തി പാളിയം വുത്തന്തി മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യേനപി മനോവിഞ്ഞേയ്യേന ഭവിതബ്ബന്തി കത്വാ അട്ഠകഥായ ‘‘കിം പന മനോവിഞ്ഞാണേനാ’’തിആദി വുത്തം. കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാതി ഇദം കാമാവചരം മനോവിഞ്ഞാണം ആരമ്മണാദിവസേന ഭിന്ദിത്വാ യോജേതബ്ബം. രൂപാവചരാദിആരമ്മണേന ഹി കാമാവചരമനോവിഞ്ഞാണേന രൂപരാഗാദിസമ്പയുത്തേന ച കാമാവചരധമ്മാ ന വിഞ്ഞേയ്യാ, ഇതരേന ച വിഞ്ഞേയ്യാ. ഏവം കാമാവചരാനമേവ ആരമ്മണാനം കേസഞ്ചി സദ്ദാദീനം രൂപാരമ്മണാദീഹി അവിഞ്ഞേയ്യതാ വിഞ്ഞേയ്യതാ ച യോജേതബ്ബാ, തഥാ ദ്വാരഭേദവസേന. അഥ വാ സോമനസ്സസഹഗതസന്തീരണം ഇട്ഠാരമ്മണമേവാതി ഇതരം തേന ന വിഞ്ഞേയ്യം. ഏവം ഉപേക്ഖാസഹഗതേ കുസലവിപാകേ അകുസലവിപാകേ ചാതി സബ്ബത്ഥ യഥായോഗം യോജേതബ്ബം. രൂപാവചരാദയോ കാമാവചരവിപാകാദീഹി അവിഞ്ഞേയ്യാ, കേചിദേവ വിഞ്ഞേയ്യാ അരൂപാവചരേഹീതി യോജേതബ്ബം അനുവത്തമാനത്താ. നിബ്ബാനേന അവിഞ്ഞേയ്യത്താതി ‘‘കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ അത്ഥസമ്ഭവമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന നിബ്ബാനസ്സ അനുവത്തമാനമനോവിഞ്ഞാണഭാവതോ.

൧൧൦൨. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോതി ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം. ഭവാസവം ഠപേത്വാ സബ്ബോ ലോഭോ കാമാസവോതി യുത്തം സിയാ. സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവദിട്ഠിസമ്പയുത്തത്താ ‘‘ഭവാസവോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തോ. ഭവാസവോ പന ‘‘ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി പാളിയം വുത്തോ. സോപി രാഗോ കാമാസവോ ഭവിതും യുത്തോ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികദുക്ഖാനം കാരണഭൂതാ കാമാസവാദയോപി ദ്വിധാ വുത്താ.

൧൧൦൩. കാമാസവനിദ്ദേസേ ച കാമേസൂതി കാമരാഗദിട്ഠിരാഗാദിആരമ്മണഭൂതേസു തേഭൂമകേസു വത്ഥുകാമേസൂതി അത്ഥോ സമ്ഭവതി. തത്ഥ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ സാ തണ്ഹാ സബ്ബാപി ന കാമച്ഛന്ദാദിനാമം ന ലഭതീതി. കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ അകുസലേപി ഉപ്പജ്ജതി, ന പന ധമ്മച്ഛന്ദോ.

൧൧൦൫. അഞ്ഞം ജീവന്തി ഗഹണം യദിപി ഉപാദാനക്ഖന്ധേസ്വേവ പവത്തതി, രൂപേ…പേ… വിഞ്ഞാണേ വാ പന ന പതിട്ഠാതി. തതോ അഞ്ഞം കത്വാ ജീവം ഗണ്ഹാതീതി സസ്സതദിട്ഠി ഹോതീതി. ബ്രഹ്മാദിം ഏകച്ചം അത്താനം ‘‘ഹോതീ’’തി നിച്ചതോ അഞ്ഞഞ്ച ‘‘ന ഹോതീ’’തി അനിച്ചതോ ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘‘ഹോതി ച ന ച ഹോതീ’’തി ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠി. ‘‘ഹോതീ’’തി ച പുട്ഠേ ‘‘നേവാ’’തി, ‘‘ന ഹോതീ’’തി ച പുട്ഠേ ‘‘ന’’ഇതി സബ്ബത്ഥ പടിക്ഖിപന്തസ്സ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠി, അമരാ അനുപച്ഛേദാ, അമരമച്ഛസദിസീ വാ വിക്ഖേപദിട്ഠീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമാസവോതി വുത്തോതി കത്വാ ബ്രഹ്മാനം വിമാനാദീസു രാഗസ്സ ദിട്ഠിരാഗസ്സ ച കാമാസവഭാവം പടിക്ഖിപതി. യദി പന ലോഭോ കാമാസവഭവാസവവിനിമുത്തോ അത്ഥി, സോ യദാ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തേന സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോ ആസവവിപ്പയുത്തോതി ദോമനസ്സവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്തസ്സ വിയ തസ്സപി ആസവവിപ്പയുത്തതാ വത്തബ്ബാ സിയാ ‘‘ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പന്നോ മോഹോ സിയാ ആസവസമ്പയുത്തോ സിയാ ആസവവിപ്പയുത്തോ’’തി. ‘‘കാമാസവോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, ‘‘കാമാസവം പടിച്ച ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൩.൧) ച വചനതോ ദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ കാമാസവോ ന ഹോതീതി ന സക്കാ വത്തും. കിലേസപടിപാടിയാപി ആഹരിതും വട്ടതീതി ആസവാനം വചനം പഹാതബ്ബദസ്സനത്ഥന്തി കത്വാ തേ പഹാനേ ആഹരിയമാനാ പഹാതബ്ബാനമ്പി തേസം കിലേസാനം ഉദ്ദേസക്കമേന ആഹരിതും വട്ടന്തി പജഹനകാനം മഗ്ഗാനമ്പീതി അത്ഥോ.

൧൧൨൧. പഠമകമാനഭാജനീയേതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനസ്സ നിദ്ദേസേ. തത്ഥ ഹി ‘‘ഏകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ മാനം ജപ്പേതി, യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ…പേ… കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാ’’തി (വിഭ. ൮൬൬) സേയ്യസ്സ സദിസസ്സ ഹീനസ്സ ച പവത്തമാനോ പുഗ്ഗലവിസേസം അനാമസിത്വാ സേയ്യമാനോ വിഭത്തോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ഏകോ മാനോ തിണ്ണം ജനാനം ഉപ്പജ്ജതീതി കഥിതോ’’തി ആഹ. ന കേവലഞ്ചായം പഠമകമാനഭാജനീയേ ഏവ ഏവം കഥിതോ, ദുതിയകതതിയകമാനഭാജനീയേപി കഥിതോ ഏവാതി നിദസ്സനമത്ഥം ഏതം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പുഗ്ഗലേ അനിസ്സായ വുത്താനം തിണ്ണമ്പി മാനാനം ഭാജനീയം ‘‘പഠമകമാനഭാജനീയേ’’തി ആഹ. സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ’’തിആദീനഞ്ഹി പുഗ്ഗലം ആമസിത്വാ വുത്താനം നവന്നം മാനാനം ഭാജനീയം ദുതിയകമാനഭാജനീയം ഹോതി, തസ്സ മാനരാസിസ്സ പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ വുത്തമാനരാസിതോ ദുതിയതതിയകത്താതി, അഥാപി ച യഥാവുത്തേ ദുതിയകമാനഭാജനീയേ ‘‘ഏകേകസ്സ തയോ തയോ മാനാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി കഥിത’’ന്തി ഇധ വുത്തായ അത്ഥവണ്ണനായ സമാനദസ്സനത്ഥം ‘‘പഠമകമാനഭാജനീയേ’’തി വുത്തം. സോ ഏവ മാനോ ഇധാഗതോതി തത്ഥ കഥിതോ ഏവ അത്ഥോ യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. മാനകരണവസേനാതി ‘‘സേയ്യോ’’തിആദികിച്ചകരണവസേന. അപരാപരേ ഉപാദായാതി ഇദം പുരിമപുരിമാ മാനാ അപരാപരേ ഉപനിസ്സയഭാവേന തേ ഉപ്പാദേന്താ അച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. കേതുകമ്യതാചിത്തം അച്ചുഗ്ഗതഭാവം ഗച്ഛതീതി കത്വാ ചിത്തേനേവ വിസേസിതം.

൧൧൨൬. അക്ഖമനഭാവപ്പകാസനം ഖിയ്യനം. മനേന പിയകരണന്തി ഏവംപകാരം പൂജനം മാനനന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. ഇസ്സാകരണവസേനാതി ലാഭാദിഅക്ഖമനകിച്ചവസേന.

൧൧൨൭. അരിയസാവകാതി വചനം ‘‘അരിയസാവകാനംയേവ പടിവേധോ അത്ഥി, തേ ച തം ന മച്ഛരായന്തീ’’തി പടിവേധധമ്മേ മച്ഛരിയാഭാവദസ്സനത്ഥം. ഗന്ഥോതി പാളി. കഥാമഗ്ഗോതി അട്ഠകഥാപബന്ധോ. ധമ്മന്തരന്തി കുസലാദിധമ്മം ഭിന്ദിത്വാ അകുസലാദിം അത്തനോ ലോലതായ തഥാഗതഭാസിതം തിത്ഥിയഭാസിതം വാ കരോന്തോ ആലോലേസ്സതി. അത്താനം ആവികത്വാതി അത്താനം അഞ്ഞഥാ സന്തം അഞ്ഞഥാ പവേദയിത്വാ. യോ പനാതി തിത്ഥിയോ ഗഹട്ഠോ വാ അത്തനോ സമയസ്സ സദോസഭാവം ദട്ഠും അനിച്ഛന്തോ അഞ്ഞാണേന അഭിനിവേസേന വാ.

ബ്യാപിതുമനിച്ഛോതി വിവിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ വേവിച്ഛം. അനാദരോതി മച്ഛരിയേന ദാനേ ആദരരഹിതോ. കടച്ഛുനാ ഗാഹോ ഭത്തസ്സ കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ, കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ വിയ കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ. യഥാ ഹി കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ യഥാവുത്തേ ഭത്തേ ന സംപസാരയതി, ഏവം മച്ഛരിയമ്പി ആവാസാദീസൂതി. ഗയ്ഹതി ഏതേനാതി വാ ഗാഹോ, കടച്ഛു ഏവ ഗാഹോ കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ. സോ യഥാ സങ്കുടിതഗ്ഗോ ന സംപസാരയതി, ഏവം മച്ഛരിയമ്പീതി. ആവരിത്വാ ഗഹിതം അഗ്ഗഹിതം, തസ്സ ഭാവോ അഗ്ഗഹിതത്തം, മച്ഛരിയം. ‘‘ആവാസാദി പരേഹി സാധാരണമസാധാരണം വാ മയ്ഹേവ ഹോതൂ’’തി പവത്തിവസേന അത്തസമ്പത്തിഗ്ഗഹണലക്ഖണതാ, ‘‘മാ അഞ്ഞസ്സാ’’തി പവത്തിവസേന അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹണലക്ഖണതാ ച യോജേതബ്ബാ. യം പന ‘‘പരസന്തകം ഗണ്ഹിതുകാമോ’’തി വുത്തം, തം മച്ഛരിയസ്സ പരസന്തകലോഭസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവം ദസ്സേതും വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഹി തം മച്ഛരിയപ്പവത്തിദസ്സനം, പരസമ്പത്തിഗ്ഗഹണലക്ഖണതാ ച വത്തബ്ബാ സിയാതി.

൧൧൪൦. അഭിജ്ഝാകാമരാഗാനം വിസേസോ ആസവദ്വയഏകാസവഭാവോ സിയാ, നഅഭിജ്ഝായ നോആസവഭാവോ ചാതി നോആസവലോഭസ്സ സബ്ഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ. ന ഹി അത്ഥി ‘‘ആസവോ ച നോആസവോ ച ധമ്മാ ആസവസ്സ ധമ്മസ്സ ആസവസ്സ ച നോആസവസ്സ ച ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി സത്തമോ ച നവമോ ച പഞ്ഹോ. ഗണനായ ച ‘‘ഹേതുയാ സത്താ’’തി വുത്തം, ന ‘‘നവാ’’തി. ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേ പന ലോഭേ നോആസവേ വിജ്ജമാനേ സത്തമനവമാപി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം ലഭേയ്യും, ഗണനാ ച ‘‘ഹേതുയാ നവാ’’തി വത്തബ്ബാ സിയാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേ ച ലോഭേ നോആസവേ വിജ്ജമാനേ പുബ്ബേ ദസ്സിതോ ദോസോതി.

൧൧൫൯. കാമച്ഛന്ദനീവരണനിദ്ദേസേ കാമേസൂതി തേഭൂമകേസു സാസവേസു സബ്ബേസു വത്ഥുകാമേസു. സബ്ബോ ഹി ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണം. തേനേവ തസ്സ ആരുപ്പേ ഉപ്പത്തി വുത്താ ‘‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച നീവരണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന പുരേജാതപച്ചയാ. ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണം. ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൧).

൧൧൬൨. ഇരിയാപഥികചിത്തന്തി ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകം അട്ഠപഞ്ഞാസവിധം ചിത്തം. തത്ഥ പന ബലവഥിനമിദ്ധസഹഗതം ചിത്തം ‘‘ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്ത’’ന്തി വുത്തം. ഓലീയതീതി ഓലമ്ബതി.

൧൧൬൩. ഓനയ്ഹതീതി ഛാദേതി, അവത്ഥരതി വാ. നാനാരമ്മണേസു പവത്തിനിവാരണേന, വിപ്ഫാരികതാനിവാരണേനേവ വാ അന്തോസമോരോധോ. ഏകച്ചാനന്തി സിരീസാദിരുക്ഖാനം. രൂപകായേനേവ സിയും, തേന സുഖപ്പടിസംവേദനനിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാനം രൂപതാപത്തി സിയാതി അധിപ്പായോ. തസ്മാതി ‘‘കായസ്സാ’’തി വചനസ്സ രൂപത്താസാധകത്താ. ന ഹി നാമകായോ സുപതീതി ഇദം ഥിനമിദ്ധസമുട്ഠിതരൂപേഹി രൂപകായസ്സ ഗരുഭാവപ്പത്തം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാദീനം സംസീദനം സോപ്പന്തി സന്ധായ വുത്തം, ന ജാഗരണചിത്തരഹിതം ഭവങ്ഗസന്തതിന്തി. തസ്സ ഫലത്താതി ഫലൂപചാരേന ഇന്ദ്രിയം വിയ മിദ്ധം ദസ്സേതും മിദ്ധസ്സ ഫലത്താ ഇന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ വിയ ലിങ്ഗാദീനി മിദ്ധനിദ്ദേസേപി സോപ്പാദീനി വുത്താനീതി അത്ഥോ.

രൂപകായസ്സ അന്തോസമോരോധോ നത്ഥീതി സോ നാമകായേ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി. തേന സഹ വുത്താ ഓനാഹപരിയോനാഹാ ച. രൂപകായസ്സ വാ വിപ്ഫാരികാവിപ്ഫാരികഭാവോ നാമ അത്തനോ സഭാവേന നത്ഥി, നാമകായസ്സ നാമകായേ വിപ്ഫാരികേ ലഹുകോ, അവിപ്ഫാരികേ ഗരുകോതി അവിപ്ഫാരികഭാവേന ഓനാഹനാദി നാമകായസ്സേവ ഹോതീതി ഓനാഹനാദയോപി നാമകായേ വിഞ്ഞായന്തി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി രൂപം നാമകായസ്സ ഓനാഹോ…പേ… ഹോതീ’’തി. ആവരണഭാവോ വിയ ഹി ഓനാഹനാദിഭാവോപി നാമകായസ്സേവ ഹോതീതി. ഇതരോ അധിപ്പായം അജാനന്തോ മേഘാദീഹി രൂപേഹി രൂപാനം ഓനാഹനാദിം പസ്സന്തോ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിമാഹ. യദി ഏവന്തി യദി രൂപസ്സ ഓനാഹനാദിതാ സിദ്ധാ, അരൂപസ്സ ന സിയാ, സേതുബന്ധാദീസു രൂപസ്സ ആവരണം ദിട്ഠന്തി ആവരണമ്പി അരൂപസ്സ ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

സുരാമേരയപാനം അകുസലന്തി കത്വാ യുത്തോ തസ്സ ഉപക്കിലേസഭാവോ, സുരാ…പേ… പമാദട്ഠാനാനുയോഗസ്സ ച അകുസലത്താ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണഭാവോ യുത്തോ, തഥാപി പരസ്സ അധിപ്പായം അനുജാനിത്വാ സുരാമേരയസ്സ ഉപക്കിലേസതാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണതാ ച ഉപക്കിലേസാനം പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാനഞ്ച പച്ചയത്താ ഫലവോഹാരേന വുത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന, പച്ചയനിദ്ദേസതോ’’തി. ഏവമേവ ഖോതി യഥാ ജാതരൂപസ്സ അയോ ലോഹം തിപു സീസം സജ്ജന്തി പഞ്ചുപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ജാതരൂപം ന ചേവ മുദു ഹോതി, ന ച കമ്മനിയം, ന ച പഭസ്സരം പഭങ്ഗു ച, ന ച സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ, ഏവമേവ. പച്ചയനിദ്ദേസതോതി ഉപക്കിലേസപഞ്ഞാദുബ്ബലീകരണാനം പച്ചയഭാവനിദ്ദേസതോ, പച്ചയേ ഫലനിദ്ദേസതോതി അത്ഥോ. സയമേവ കിലേസോ ഉപക്കിലേസനിദ്ദേസേസു നിദ്ദിട്ഠോതി അധിപ്പായോ.

നീവരണം ഹുത്വാവ നീവരണസമ്പയുത്തേ ദസ്സിയമാനേ ന നീവരണതാദസ്സനത്ഥോ ആരമ്ഭോ, അഥ ഖോ സിദ്ധനീവരണഭാവസ്സ നീവരണസമ്പയുത്തതാദസ്സനത്ഥോതി യഥാലാഭവസേന ച അസമ്പയുത്തസ്സ വചനം ന യുജ്ജതി. യഥാ ഹി തിട്ഠന്തമ്പി ചരന്തമ്പീതി സിപ്പിസമ്ബുകാദീസു യഥാലാഭസമ്ഭവം തം ദ്വയം വുത്തം, ന ഏവം ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണം സമ്പയുത്തമ്പി അസമ്പയുത്തമ്പീ’’തി വചനം അത്ഥി, യം യഥാലാഭം സമ്ഭവേയ്യാതി. ചിത്തജസ്സാസമ്ഭവവചനതോതി ‘‘ചത്തത്താ’’തിആദിവചനസ്സ ഝാനക്ഖണേ ചിത്തജസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ അസമ്ഭവവചനഭാവതോതി അത്ഥോ, ‘‘ചത്തത്താ’’തിആദിവചനേന വാ അസമ്ഭവസ്സ വചനതോ പകാസനതോതി അത്ഥോ.

കാമേസു ഖോ പന…പേ… സുദിട്ഠോതി ഇമിനാ കാമാദീനവേ അഞ്ഞാണസ്സ പഹാനമാഹ. തം തത്ഥ പഹാനന്തി തം തത്ഥ രൂപേ പഹാനന്തി പഹാനം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ത’’ന്തി വുത്തം, തം വിനയനന്തി വാ അത്ഥോ. തേന രൂപസ്സ അപ്പഹാതബ്ബത്തമേവ ദസ്സേതി, ന പന ‘‘ഛ ധമ്മേ പഹായാ’’തിആദീസു മിദ്ധസ്സ അപ്പഹാതബ്ബതാദസ്സനതോ അഞ്ഞോ പകാരോ വുത്തോ. ന യഥാ…പേ… വുത്തന്തി ഛ ധമ്മാ പഞ്ച നീവരണാനി ച യഥാ പഹാതബ്ബാനേവ ഹോന്താനി ‘‘പഹാതബ്ബാനീ’’തി വുത്താനി, ന ഏവം രൂപം പഹാതബ്ബമേവ ഹോന്തം ‘‘പഹാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ.

അഞ്ഞേഹി ച സുത്തേഹീതി വുത്തസുത്താനം ദസ്സനത്ഥം ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. കുസലപ്പവത്തിം ആവരന്തീതി ആവരണാ. നീവാരേന്തീതി നീവരണാ. ചിത്തം അഭിഭവന്താ ആരോഹന്തീതി ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ. ആവരണാദികിച്ചഞ്ച അരൂപസ്സേവ യുജ്ജതി, തഥാ അന്ധകരണാദികിച്ചം. തത്ഥ ചതൂസു പദേസു പുരിമപുരിമസ്സ പച്ഛിമപച്ഛിമോ അത്ഥോ. സംസാരദുക്ഖം വിഘാതോ, തംജനകതായ വിഘാതപക്ഖികം. ചേതസോ പരിയുട്ഠാനം അയോനിസോമനസികാരതോ ഉപ്പത്തി അകുസലരാസിഭാവോ ച അരൂപസ്സേവ ഹോതീതി അരൂപമേവ മിദ്ധം.

൧൧൬൬. ഗണഭോജനാദിഅകപ്പിയഭോജനം കപ്പിയസഞ്ഞീ ഭുഞ്ജിത്വാ പുന ജാനിത്വാ കോചി വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, അനവജ്ജഞ്ച ഭിക്ഖുദസ്സനചേതിയവന്ദനാദിം വജ്ജസഞ്ഞീ അകത്വാ കത്വാ ച കോചി അസ്സദ്ധോ വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. വത്ഥുന്തി മൂലം. ഏവരൂപന്തി മൂലവസേന ഏവംപകാരന്തി അത്ഥോ. കുക്കുച്ചപദം യേവാപനകേസു ‘‘കുച്ഛിതം കതം കുകതം, തസ്സ ഭാവോ’’തി വുത്തത്ഥമേവ. കുക്കുച്ചായനാകാരോതി കുക്കുച്ചഭാവനാകാരോ കുക്കുച്ചകരണാകാരോ കുക്കുച്ചഗമനാകാരോ വാ. ഏതേന കുക്കുച്ചം കിരിയഭാവേന ദസ്സേതി. ‘‘കപ്പതി ന കപ്പതീ’’തി പവത്തചിത്തുപ്പാദോവ വിനയകുക്കുച്ചം.

൧൧൭൬. ചിത്തവിക്ഖിപനകിച്ചസാമഞ്ഞേന ഉദ്ധച്ചം കുക്കുച്ചഞ്ച സഹ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കാമച്ഛന്ദസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹാനം ഉക്കട്ഠനീവരണവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യദി ഹി ലോഭോ നോനീവരണോ സിയാ, ‘‘നോനീവരണോ ധമ്മോ നീവരണസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ചേതം വുത്തം. ഗണനായ ച ‘‘ഹേതുയാ ചത്താരീ’’തി വുത്തം, ന ‘‘നവാ’’തി. തസ്മാ സബ്ബോ ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി അരഹത്തമഗ്ഗേനസ്സ പഹാനവചനം യുത്തം.

൧൨൧൯. കാമോ ചാതി കിലേസകാമോ ച. പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി ഉപാദിയതീതി പുരിമദിട്ഠിം ‘‘സസ്സതോ’’തി ഗണ്ഹന്തീ ഉപാദിയതി, പുരിമദിട്ഠിആകാരേനേവ വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉത്തരദിട്ഠി തേനേവ പുരിമദിട്ഠിം ദള്ഹം കരോന്തീ തം ഉപാദിയതീതി വുത്തം. ഗോസീലഗോവതാദീനീതി തഥാഭൂതം ദിട്ഠിമാഹ. അഭിനിവേസതോതി അഭിനിവേസഭാവതോ, അഭിനിവിസനതോ വാ. അത്തവാദമത്തമേവാതി അത്തസ്സ അഭാവാ ‘‘അത്താ’’തി ഇദം വചനമത്തമേവ. ഉപാദിയന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹന്തി. കഥം? അത്താതി. അത്താതി ഹി അഭിനിവിസന്താ വചനമേവ ദള്ഹം കത്വാ ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം അത്തവാദമത്തമേവ ഉപാദിയന്തീതി വുത്തം. ‘‘അത്തവാദമത്ത’’ന്തി വാ വാചാവത്ഥുമത്തമാഹ. വാചാവത്ഥുമത്തമേവ ഹി ‘‘അത്താ’’തി ഉപാദിയന്തി അത്ഥസ്സ അഭാവാതി.

൧൨൨൧. ദിന്നന്തി ദാനമാഹ, തം അഫലത്താ രൂപം വിയ ദാനം നാമ ന ഹോതീതി പടിക്ഖിപതി. മഹാവിജിതയഞ്ഞസദിസോ യഞ്ഞോ മഹായാഗോ. ആമന്തേത്വാ ഹവനം ദാനം ആഹുനം, പാഹുനാനം അതിഥീനം അതിഥികിരിയാ പാഹുനം, ആവാഹാദീസു മങ്ഗലത്ഥം ദാനം മങ്ഗലകിരിയാ. പരലോകേ ഠിതോ ഇമം ലോകം ‘‘നത്ഥീ’’തി ഗണ്ഹാതീതി ഇമം ലോകം അവേക്ഖിത്വാ പരലോകോ, പരഞ്ച അവേക്ഖിത്വാ അയം ലോകോ ഹോതി ഗന്തബ്ബതോ ആഗന്തബ്ബതോ ചാതി പരലോകതോ ഇധാഗമനസ്സ അഭാവാ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോ ചിത്തേന പരലോകേ ഠിതോ ഇമം ലോകം ‘‘നത്ഥീ’’തി ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ന ഹി അയം ദിട്ഠി പരലോകേ നിബ്ബത്തസ്സേവ ഹോതീതി. ഇധലോകേ ഠിതോതി ഏത്ഥാപി അയമേവ നയോ. അയം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ‘‘സംസരണപ്പദേസോ ഇധലോകോ ച പരലോകോ ച നാമ കോചി നത്ഥി സംസരണസ്സ അഭാവാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോ’’തി. പുരിമഭവതോ പച്ഛിമഭവേ ഉപപതനം ഉപപാതോ, സോ യേസം സീലം, തേ ഓപപാതികാ. തേ പന ചവനകാ ഉപപജ്ജനകാ ഹോന്തീതി കത്വാ ആഹ ‘‘ചവനകഉപപജ്ജനകസത്താ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതീ’’തി. അനുലോമപ്പടിപദന്തി നിബ്ബാനാനുകൂലം സീലാദിപ്പടിപദം.

൧൨൩൬. നിപ്പദേസതോവ ഗഹിതോതി ഇമിനാ യം ആസവഗോച്ഛകേ ബ്രഹ്മാനം കപ്പരുക്ഖാദീസു രാഗസ്സ ച ദിട്ഠിരാഗസ്സ ച അസങ്ഗഹണേന നീവരണഗോച്ഛകേ ച കാമച്ഛന്ദസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബതാദസ്സനേന സപ്പദേസത്തം വുത്തം, തം നിവാരിതം ഹോതി. അരഹത്തമഗ്ഗേനാതി വചനേന ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പഹാതബ്ബതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി പുരിമേഹി അതനുകതാ മോഹാദയോ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീയന്തീതി.

൧൨൮൭. നിരതിഅത്ഥേനാതി പീതിവിരഹേന, ബലവനികന്തിവിരഹേന വാ. ന ഹി ദുക്ഖായ വേദനായ രജ്ജന്തീതി. അവ-സദ്ദേന അവഗാഹത്ഥോ അധോഅത്ഥോ ചാതി ദ്വിധാ അവ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ.

൧൩൦൧. വിചികിച്ഛാസഹഗതോ മോഹരണോ പഹാനേകട്ഠേന ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേന രാഗരണേന സരണോ, ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ രൂപരാഗഅരൂപരാഗസങ്ഖാതേന. അരണവിഭങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൩൩) പന ‘‘യോ കാമപടിസന്ധിസുഖിനോ സോമനസ്സാനുയോഗോ ഹീനോ ഗമ്മോ പോഥുജ്ജനികോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ, സദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ സഉപഘാതോ സഉപായാസോ സപരിളാഹോ മിച്ഛാപടിപദാ. തസ്മാ ഏസോ ധമ്മോ സരണോ’’തിആദിവചനതോ ഫലഭൂതദുക്ഖഉപഘാതഉപായാസപരിളാഹസഭാവഭൂതോ മിച്ഛാപടിപദാഭാവോവ ‘‘സരണോ’’തി വിഞ്ഞായതീതി തേഹി സബ്ബാകുസലാനം സരണതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി.

സുത്തന്തികദുകനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ

൧൩൦൩. വിവേചിതത്താതി വിസും കതത്താ പകാസിതത്താ. അസേസേത്വാ ഖേപേതീതി വജിരം അത്തനാ പതിതട്ഠാനം അസേസേത്വാ ഖേപേതി പുന അപാകതികതാആപാദനേന.

൧൩൧൧. തപ്പതീതി വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, അനുസോചതി വാ.

൧൩൧൩. അഹന്തി ഇതി-സദ്ദപരേന അഹം-സദ്ദേന ഹേതുഭൂതേന യോ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, സോ സംകഥീയതി, ഉദീരീയതീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ ഹി വുച്ചമാനസ്സ വചനേന പകാസിയമാനസ്സ പദത്ഥസ്സ സങ്ഖാദിഭാവേ സബ്ബേസം കുസലാദിധമ്മാനം അധിവചനാദിതാ സിയാതി. ഭാവോതി സത്തവേവചനന്തി ഭണന്തി, ധാതുയാ വാ ഏതം അധിവചനം. ദത്തോതി ഏത്താവതാ സത്തപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതും ‘‘മഞ്ചോ’’തിആദിമാഹ. അഹന്തി ച പവത്തം അധിവചനം വദന്തേന സുണന്തേന ച പുബ്ബേ ഗഹിതസഞ്ഞേന അത്ഥപ്പകാസനഭാവേന വിഞ്ഞായതി. ന ഹി തസ്മിം അവിഞ്ഞാതേ തദത്ഥവിജാനനം അത്ഥീതി വിസേസേന അധിവചനം ‘‘ഞായതീതി സമഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. ഏതസ്സത്ഥസ്സ അഹന്തി ഇദം അധിവചനന്തി ഏവം വാ സഞ്ഞാഗഹണവസേന ഞായതി സമഞ്ഞായതി പാകടാ ഹോതീതി സമഞ്ഞാ. പഞ്ഞാപീയതീതി അഹന്തി ഇദം ഏതസ്സ അധിവചനന്തി ഏവം ഠപീയതീതി അത്ഥോ. വോഹരീയതീതി വുച്ചതി. ഉദ്ധേയ്യന്തി ഉദ്ധരിതബ്ബം. അപി നാമസഹസ്സതോതി അനേകേഹിപി നാമസഹസ്സേഹീതി അത്ഥോ. സയമേവ ഉപപതനസീലം നാമം ‘‘ഓപപാതികനാമ’’ന്തി വുച്ചതി.

കരീയതീതി കമ്മം, നാമമേവ കമ്മം നാമകമ്മം. തഥാ നാമധേയ്യം. കരണഠപനസദ്ദാപി ഹി കമ്മത്ഥാ ഹോന്തീതി. അഥ കരണത്ഥാ, കരീയതി ച ഠപീയതി ച ഏതേന അത്ഥോ ഏവംനാമോതി പഞ്ഞാപീയതീതി കരണം ഠപനഞ്ച നാമ ഹോതി. അഥ ഭാവത്ഥാ, ഞാപനമത്തമേവ കരണം ഠപനന്തി ച വുത്തം. നാമനിരുത്തി നാമബ്യഞ്ജനന്തി നാമമിച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. ന ഹി പഥവീസങ്ഖാതം അത്ഥപ്പകാരമത്തം നിവദതി ബ്യഞ്ജയതി വാ പഥവീതി നാമം നിവദതി ബ്യഞ്ജയതി വാ, തസ്മാ അനാമസ്സ നിരുത്തിബ്യഞ്ജനഭാവനിവാരണത്ഥം ‘‘നാമനിരുത്തി നാമബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുത്തം. ഏവം നാമാഭിലാപോതി ഏത്ഥാപി നയോ. ഏത്ഥ പന സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോതി ചതൂഹി പദേഹി പഞ്ഞാപിതബ്ബതോ പഞ്ഞത്തി വുത്താ, ഇതരേഹി പഞ്ഞാപനതോ.

തത്ഥ ച ‘‘പുരിമാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ഉപ്പാദവയകിച്ചരഹിതാ ലോകസങ്കേതസിദ്ധാ, പച്ഛിമാ നാമപഞ്ഞത്തി, യായ പുരിമാ പഞ്ഞത്തി രൂപാദയോ ച സോതദ്വാരവിഞ്ഞാണസന്താനാനന്തരമുപ്പന്നേന ഗഹിതപുബ്ബസങ്കേതേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണസന്താനേന ഗഹിതായ പഞ്ഞാപീയന്തീ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. ഏതസ്മിം പന ഇമിസ്സാ പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച അത്ഥേ സതി യം വുത്തം മാതികായം ‘‘വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്താ അധിവചനാ നാമ, സഹേതുകം കത്വാ വുച്ചമാനാ അഭിലാപാ നിരുത്തി നാമ, പകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി നാമാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൧-൧൦൮), തേന വിരോധോ സിയാ. ന ഹി ഉപ്പാദവയകിച്ചരഹിതസ്സ വചനമത്തം അധികാരം കത്വാ പവത്തി അത്ഥി ഉപ്പാദാദിസഹിതസ്സേവ പവത്തിസബ്ഭാവതോ, ന ച വചനവചനത്ഥവിമുത്തസ്സ നാമസ്സ നിദ്ധാരേത്വാ സഹേതുകം കത്വാ വുച്ചമാനതാ അത്ഥി, നാപി അനിദ്ധാരിതസഭാവസ്സ പദത്ഥസ്സ തേന തേന പകാരേന ഞാപനം അത്ഥീതി.

ദുവിധാ ചായം പഞ്ഞത്തി യഥാവുത്തപ്പകാരാതി അട്ഠകഥാവചനഞ്ച ന ദിസ്സതി, അട്ഠകഥായം പന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദയോ ഛ പഞ്ഞത്തിയോവ വുത്താ. തത്ഥ ‘‘രൂപം വേദനാ’’തിആദികാ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തിആദികാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ‘‘തേവിജ്ജോ ഛളഭിഞ്ഞോ’’തിആദികാ വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ‘‘ഇത്ഥിസദ്ദോ പുരിസസദ്ദോ’’തിആദികാ അവിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദികാ വിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ‘‘ഖത്തിയകുമാരോ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ’’തിആദികാ അവിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ന ചേത്ഥ യഥാവുത്തപ്പകാരാ ദുവിധാ പഞ്ഞത്തി വുത്താതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. വിജ്ജമാനസ്സ ഹി സങ്ഖാ…പേ… അഭിലാപോ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. അവിജ്ജമാനസ്സ ച സങ്ഖാദികാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തേസംയേവ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന പവത്താ സങ്ഖാദയോ ഇതരാതി.

അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിവചനേന പഞ്ഞാപിതബ്ബാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി, തസ്സാ പഞ്ഞാപനഭൂതാ നാമപഞ്ഞത്തി ച വുത്താ, ഇതരേഹി നാമപഞ്ഞത്തിയേവ യഥാവുത്താതി ചേ? ന, അസിദ്ധത്താ. സതി ഹി ഉജുകേ പുരിമേ പാളിഅനുഗതേ അത്ഥേ അയമത്ഥോ ഇമായ അട്ഠകഥായ വുത്തോതി അസിദ്ധമേതം. യദി ച സത്തരഥഘടാദിദിസാകാലകസിണഅജടാകാസകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസആകിഞ്ചഞ്ഞായതനവിസയനിരോധസമാപത്തിആദിപ്പകാരാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏതേനേവ വചനേന തസ്സാ അവിജ്ജമാനതാ വുത്താതി ന സാ അത്ഥീതി വത്തബ്ബാ. യഥാ ച പഞ്ഞാപിതബ്ബതോ അവിജ്ജമാനാനം സത്താദീനം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ, ഏവം രൂപാദീനം വിജ്ജമാനാനം പഞ്ഞപേതബ്ബതോ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ ആപജ്ജതി. തതോ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ പഞ്ഞത്തീ’’തി പഞ്ഞത്തിപഥേഹി അവിസിട്ഠോ പഞ്ഞത്തിധമ്മനിദ്ദേസോ വത്തബ്ബോ സിയാ. അഥാപി പഞ്ഞാപിതബ്ബപഞ്ഞാപനവിസേസദസ്സനത്ഥോ സങ്ഖാദിനിദ്ദേസോ, തഥാപി ‘‘ഏകധമ്മോ സബ്ബധമ്മേസു നിപതതി, സബ്ബധമ്മാ ഏകധമ്മസ്മിം നിപതന്തീ’’തിആദിനാ പഞ്ഞാപിതബ്ബാനം പഞ്ഞത്തിപഥഭാവസ്സ ദസ്സിതത്താ പഞ്ഞാപിതബ്ബാനം പഞ്ഞത്തിഭാവേ പഞ്ഞത്തിപഥാ പഞ്ഞത്തിസദ്ദേനേവ വുത്താതി പഞ്ഞത്തിപഥപദം ന വത്തബ്ബം സിയാ, നാപി സക്കാ പഞ്ഞാപിതബ്ബപഞ്ഞാപനവിസേസദസ്സനത്ഥോ സങ്ഖാദിനിദ്ദേസോതി വത്തും സങ്ഖാദിസദ്ദാനം സമാനത്ഥത്താ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘മരണേനപി തം പഹീയതി, യം പുരിസോ മമിദന്തി മഞ്ഞതീ’’തി (മഹാനി. ൪൧) ഏത്ഥ ‘‘പുരിസോതി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ…പേ… അഭിലാപോ’’തി (മഹാനി. ൪൧). തഥാ ‘‘മാഗണ്ഡിയോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തിആദി (മഹാനി. ൭൩). ന ച ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി സങ്കേതഗ്ഗഹണം ‘‘രൂപം തിസ്സോ’’തിആദിവചനഗ്ഗഹണഞ്ച മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞസ്സ അസിദ്ധസഭാവസ്സ അത്ഥപഞ്ഞാപനേ സമത്ഥതാ സമ്ഭവതി, തേസഞ്ച അസമത്ഥതാ. യദി ഹി തേസം വിനാ പഞ്ഞത്തിയാ അത്ഥപഞ്ഞാപനേ അസമത്ഥതാ സിയാ, പഞ്ഞത്തിപഞ്ഞാപനേ ച അസമത്ഥതാതി തസ്സാ അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വത്തബ്ബാ സിയാ, തസ്സാ തസ്സാതി അനവത്ഥാനം, തതോ അത്ഥവിജാനനമേവ ന സിയാ, നാപി സങ്കേതഗ്ഗഹണം സങ്കേതസ്സ പഞ്ഞത്തിഭാവേ ‘‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’’തി വാ, ‘‘ഇമസ്സത്ഥസ്സ ഇദം വചനം ജോതക’’ന്തി വാ. സഞ്ഞുപ്പാദമത്തേ പന സങ്കേതഗ്ഗഹണേ വചനസ്സ വചനത്ഥവിനിമുത്തസ്സ കപ്പനേ പയോജനം നത്ഥി. ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വോഹാരോ ലോകിയേ സോതേ പടിഹഞ്ഞതി’’ (കഥാ. ൩൪൭), ‘‘അഭിജാനാസി നോ ത്വം ആനന്ദ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപം നാമധേയ്യം സുതം യദിദം ജനവസഭോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൮൦), ‘‘നാമഞ്ച സാവേതി കോണ്ഡഞ്ഞോ അഹം ഭഗവാ’’തിആദീഹി (സം. നി. ൧.൨൧൭) ച പഞ്ഞത്തിയാ വചനഭാവോ സിദ്ധോ. തസ്മാ പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച അവിരുദ്ധോ അത്ഥോ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

യദി സത്താദയോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ന ഹോന്തി, കാ പന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമാതി? പകാസിതോ അയമത്ഥോ ‘‘അവിജ്ജമാനാനം സത്താദീനം സങ്ഖാ…പേ… അഭിലാപോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. സത്താദീനഞ്ച അവിജ്ജമാനത്താ അത്ഥിതാ നേവ വത്തബ്ബാ, യേ ച വദേയ്യും ‘‘രൂപാദീനി വിയ അവിജ്ജമാനത്താ അവിജ്ജമാനതാ വുത്താ, ന നത്ഥിഭാവതോ’’തി, അയഞ്ച വാദോ ഹേവത്ഥികഥായ പടിസിദ്ധോ, ന ച രൂപം വേദനാ ന ഹോതീതി അവിജ്ജമാനം നാമ ഹോതി. ഏവം സത്താദയോപി യദി അത്ഥി, രൂപാദയോ ന ഹോന്തീതി അവിജ്ജമാനാതി ന വത്തബ്ബാ. യസ്മാ പന യേസു രൂപാദീസു ചക്ഖാദീസു ച തഥാ തഥാ പവത്തമാനേസു ‘‘സത്തോ ഇത്ഥീ രഥോ ഘടോ’’തിആദികാ വിചിത്തസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ഞാനുലോമാനി ച അധിവചനാനി, തേഹി രൂപചക്ഖാദീഹി അഞ്ഞോ സത്തരഥാദിസഞ്ഞാവലമ്ബിതോ വചനത്ഥോ വിജ്ജമാനോ ന ഹോതി, തസ്മാ സത്തരഥാദിഅഭിലാപാ ‘‘അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി വുച്ചന്തി, ന ച തേ ‘‘മുസാ’’തി വുച്ചന്തി ലോകസമഞ്ഞാവസേന പവത്തത്താ. തതോ ഏവ തേ അഭിലാപാ ‘‘സമ്മുതിസച്ച’’ന്തി വുച്ചന്തി. സോ ച വചനത്ഥോ സയം അവിജ്ജമാനോപി വിജ്ജമാനസ്സ വചനസ്സേവ വസേന പഞ്ഞത്തിവോഹാരം ലഭതി, ‘‘സമ്മുതിസച്ച’’ന്തി ച വുച്ചതി യഥാഗഹിതസഞ്ഞാവസേന പവത്തവചനത്ഥഭാവതോ. ‘‘സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണമേവ, നാഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി (കഥാ. ൪൩൪) കഥായ ച ‘‘പഥവീകസിണാദി ചീവരാദി ച സമ്മുതിസച്ചമ്ഹീ’’തി ഇമിനാവ അധിപ്പായേന വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. യസ്മാ രൂപാദീസു സന്താനേന പവത്തമാനേസു ഏകത്തഗ്ഗഹണവസേന തേ അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തം സത്താദിഗ്ഗഹണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി വിയ രൂപാദീസു തേസു ഖന്ധേസു ചക്ഖാദീസു ച അസന്തം അവിജ്ജമാനം സത്തരഥാദിം ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ തം പരിത്താരമ്മണാദിഭാവേന ന വത്തബ്ബന്തി വുത്തം. തഥാ യം ഖന്ധസമൂഹസന്താനം ഏകത്തേന ഗഹിതം ഉപാദായ ‘‘കല്യാണമിത്തോ പാപമിത്തോ പുഗ്ഗലോ’’തി ഗഹണം പഞ്ഞത്തി ച പവത്തതി, തം തദുപാദാനഭൂതം പുഗ്ഗലസഞ്ഞായ സേവമാനസ്സ കുസലാകുസലാനം ഉപ്പത്തി ഹോതീതി ‘‘പുഗ്ഗലോപി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൯) വുത്തം. യസ്മാ പന പുഗ്ഗലോ നാമ കോചി ഭാവോ നത്ഥി, തസ്മാ യഥാ ആപോധാതുആദീനി ചിത്തേന വിവേചേത്വാ പഥവീധാതു ഉപലബ്ഭതി, ന ഏവം രൂപാദയോ ഖന്ധേ വിവേചേത്വാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി. പടിസേധിതാ ച പുഗ്ഗലകഥായ പുഗ്ഗലദിട്ഠി. വജിരായ ച ഭിക്ഖുനിയാ വുത്തം –

‘‘കം നു സത്തോതി പച്ചേസി, മാര ദിട്ഠിഗതം നു തേ;

സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം, നയിധ സത്തുപലബ്ഭതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൭൧; മഹാനി. ൧൮൬; കഥാ. ൨൩൩);

സത്തോതി പന വചനസ്സ പഞ്ഞത്തിയാ പവത്തിം ദസ്സേതും സാ ഏവമാഹ –

‘‘യഥാപി അങ്ഗസമ്ഭാരാ, ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു, ഹോതി സത്തോതി സമ്മുതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൭൧; മഹാനി. ൧൮൬; കഥാ. ൨൩൩);

യദി പുഗ്ഗലോ ന വിജ്ജതി, കഥം പുഗ്ഗലഗ്ഗഹണസ്സ സാരമ്മണതാ സിയാതി? അവിജ്ജമാനസ്സപി ആരമ്മണസ്സ ഗഹണതോ. അവിജ്ജമാനമ്പി ഹി പരികപ്പിതം ലോകസഞ്ഞാതം വാ വിജ്ജമാനം വാ സഭാവഭൂതം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജനതോ സാരമ്മണതാ വുത്താ. സാരമ്മണാതി ഹി വചനം ചിത്തചേതസികാനം ആരമ്മണേന വിനാ അപ്പവത്തിഞ്ഞേവ ദീപേതി, ന തേഹി ഗഹിതസ്സ ആരമ്മണസ്സ വിജ്ജമാനതം അവിജ്ജമാനതം വാതി. അയം സങ്ഖതാസങ്ഖതവിനിമുത്തസ്സ അത്ഥിതാപടിസേധം സബ്ബഥാ അനുവത്തന്താനം വിനിച്ഛയോ.

൧൩൧൬. നാമകരണട്ഠേനാതി അഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ സയമേവ അത്തനോ നാമകരണസഭാവതോതി അത്ഥോ. യഞ്ഹി പരസ്സ നാമം കരോതി, തസ്സ ച തദപേക്ഖത്താ അഞ്ഞാപേക്ഖം നാമകരണന്തി നാമകരണസഭാവതാ ന ഹോതി. തസ്മാ മഹാജനസ്സ ഞാതീനം ഗുണാനഞ്ച സാമഞ്ഞനാമാദികാരകാനം നാമഭാവോ നാപജ്ജതി. യസ്സ ച അഞ്ഞേഹി നാമം കരീയതി, തസ്സ ച നാമകരണസഭാവതാ നത്ഥീതി നത്ഥിയേവ നാമഭാവോ, വേദനാദീനം പന സഭാവസിദ്ധത്താ വേദനാദിനാമസ്സ നാമകരണസഭാവതോ നാമതാ വുത്താ. പഥവീആദിനിദസ്സനേന നാമസ്സ സഭാവസിദ്ധതംയേവ നിദസ്സേതി, ന നാമഭാവസാമഞ്ഞം, നിരുള്ഹത്താ പന നാമസദ്ദോ അരൂപധമ്മേസു ഏവ വുത്തോ, ന പഥവീആദീസൂതി ന തേസം നാമഭാവോ. മാതികായ ച പഥവീആദീനം നാമതാനാപത്തി വുത്താവ. ന ഹി പഥവീആദിനാമം വിജഹിത്വാ കേസാദിനാമേഹി രൂപധമ്മാനം വിയ വേദനാദിനാമം വിജഹിത്വാ അഞ്ഞേന നാമേന അരൂപധമ്മാനം വോഹരിതബ്ബേന പിണ്ഡാകാരേന പവത്തി അത്ഥീതി.

അഥ വാ രൂപധമ്മാ ചക്ഖാദയോ രൂപാദയോ ച തേസം പകാസകപകാസിതബ്ബഭാവതോ വിനാ നാമേന പാകടാ ഹോന്തി, ന ഏവം അരൂപധമ്മാതി അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയ നാമായത്തഗഹണീയഭാവേന ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്താ, പടിഘസമ്ഫസ്സോപി ന ചക്ഖാദീനി വിയ നാമേന വിനാ പാകടോതി ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്തോ. അരൂപതായ വാ അഞ്ഞനാമസഭാഗത്താ സങ്ഗഹിതോയം, അഞ്ഞഫസ്സസഭാഗത്താ വാ. വചനത്ഥോപി ഹി ‘‘രൂപയതീതി രൂപം, നാമയതീതി നാമ’’ന്തി ഇധ പച്ഛിമപുരിമാനം സമ്ഭവതി. രൂപയതീതി വിനാപി നാമേന അത്താനം പകാസയതീതി അത്ഥോ, നാമയതീതി നാമേന വിനാ അപാകടഭാവതോ അത്തനോ പകാസകം നാമം കരോതീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയതായാതി സതിപി രൂപസ്സ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയഭാവേ ന പരമസ്സാസഭൂതം നിബ്ബാനം വിയ സാതിസയം തംനാമനസഭാവേന പച്ചയോതി നിബ്ബാനമേവ ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്തം.

൧൩൧൮. വട്ടമൂലസമുദാചാരദസ്സനത്ഥന്തി സത്താനം വട്ടമൂലസമുദാചാരോ നാമ അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച, തംദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ സമുദാചരതീതി സമുദാചാരോ, വട്ടമൂലമേവ സമുദാചാരോ വട്ടമൂലസമുദാചാരോ, വട്ടമൂലദസ്സനേന വട്ടമൂലാനം പവത്തി ദസ്സിതാ ഹോതീതി വട്ടമൂലാനം സമുദാചാരസ്സ ദസ്സനത്ഥന്തിപി അത്ഥോ.

൧൩൨൦. ഏകേകസ്മിഞ്ച അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹണവിസേസം ഉപാദായ ‘‘അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വുത്തം. ഏകം വാ ഖന്ധം അത്തതോ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം അത്തനോ ഉപഭോഗഭൂതോ ലോകോതി ഗണ്ഹന്തസ്സ അത്തനോ അത്താനം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ പരസ്സ അത്താനം ‘‘ലോകോ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ വസേന ‘‘അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വുത്തം. തം ഭവിസ്സതീതി തം ദ്വിധാപി ഗഹിതം ഖന്ധപഞ്ചകം ഭവിസ്സതീതി നിവിട്ഠാ പരാമസന്തീതി അത്ഥോ.

൧൩൩൨. സഹ സിക്ഖിതബ്ബോ ധമ്മോ സഹധമ്മോ, തത്ഥ ഭവം സഹധമ്മികം. കമ്മത്ഥേ വത്തമാനതോ ദോവചസ്സസദ്ദതോ ആയ-സദ്ദം അനഞ്ഞത്ഥം കത്വാ ‘‘ദോവചസ്സായ’’ന്തി വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ദുബ്ബചസ്സ കമ്മ’’ന്തി ആഹ. ദോവചസ്സസ്സ വാ അയനം പവത്തി ദോവചസ്സായം. വചനസ്സ പടിവിരുദ്ധവചനം പടാണികഗഹണം. ഗുണേഹി ഗരൂസു ഗാരവേന വസനം ഗരുവാസോ. ജാതിആദീഹി ജേട്ഠകേസു പടിസ്സുണിതബ്ബേസു വസനം സജേട്ഠകവാസോ. ഓത്തപ്പിതബ്ബാ വാ ഗരുനോ. ഹിരിയിതബ്ബാ ജേട്ഠകാ. യായ ചേതനായ ദുബ്ബചോ ഹോതി, സാ ദോവചസ്സതാ ഭവിതും അരഹതീതി ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോയേവാ’’തി ആഹ.

൧൩൩൩. ദു-സദ്ദേന യുത്തം നാമം ദുന്നാമം. അനുപസങ്കമന്തസ്സപി അനുസിക്ഖനം സേവനാതി അധിപ്പായേന ‘‘ഭജനാതി ഉപസങ്കമനാ’’തി ആഹ. സബ്ബതോഭാഗേനാതി കായവാചാചിത്തേഹി ആവി ചേവ രഹോ ച.

൧൩൩൬. വിനയോതി വിഭങ്ഗഖന്ധകാ വുത്താ. വത്ഥുവീതിക്കമതോ പുബ്ബേ പരതോ ച ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ നാമ ന ഹോതീതി സഹ വത്ഥുനാ ആപത്തിം പരിച്ഛിന്ദതി. തേനാഹ ‘‘സഹ വത്ഥുനാ…പേ… ആപത്തികുസലതാ നാമാ’’തി. സഹ കമ്മവാചായാതി അബ്ഭാനതിണവത്ഥാരകകമ്മവാചായ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപജ്ജി’’ന്തിആദികായ ച. സഹേവ ഹി കമ്മവാചായ ആപത്തിവുട്ഠാനഞ്ച പരിച്ഛിന്ദതീതി. ആപത്തിയാ വാ കാരണം വത്ഥു, വുട്ഠാനസ്സ കാരണം കമ്മവാചാതി കാരണേന സഹ ഫലസ്സ ജാനനവസേന ‘‘സഹ വത്ഥുനാ സഹ കമ്മവാചായാ’’തി വുത്തം.

൧൩൩൮. അയമേവത്ഥോ സഹ പരികമ്മേനാതി ഏത്ഥ വുത്തോ. വുട്ഠാനകപഞ്ഞായാതി വുട്ഠാനസ്സ കാരണഭൂതായ പരികമ്മപഞ്ഞായ.

൧൩൪൦. ധാതുവിസയാ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ധാതുകുസലതാ, തദേകദേസാ മനസികാരകുസലതാതി അധിപ്പായേന പുരിമപദേപി ഉഗ്ഗഹമനസികാരജാനനപഞ്ഞാ വുത്താ. പുരിമപദേ വാ വാചുഗ്ഗതായ ധാതുപാളിയാ മനസികരണം ‘‘മനസികാരോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ മനസികരോന്തീ ധാതുപാളിയാ അത്ഥം സുണന്തീ ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ച ധാരേന്തീ ‘‘അയം ചക്ഖുധാതു നാമാ’’തിആദിനാ സഭാവതോ അട്ഠാരസേവാതി ഗണനതോ ച പരിച്ഛേദം ജാനന്തീ ച പഞ്ഞാ ഉഗ്ഗഹപഞ്ഞാദികാ വുത്താ. പച്ഛിമപദേ പഞ്ചവിധാപി സാ പഞ്ഞാ ഉഗ്ഗഹോതി തതോ ച പവത്തോ അനിച്ചാദിമനസികാരോ ‘‘ഉഗ്ഗഹമനസികാരോ’’തി വുത്തോ, തസ്സ ജാനനം പവത്തനമേവ, യഥാ പവത്തം വാ ഉഗ്ഗഹം, ഏവമേവ പവത്തോ ഉഗ്ഗഹോതി ജാനനം ഉഗ്ഗഹജാനനം. മനസികാരോപി ‘‘ഏവം പവത്തേതബ്ബോ ഏവഞ്ച പവത്തോ’’തി ജാനനം മനസികാരജാനനം. തദുഭയമ്പി മനസികാരകോസല്ലന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഗഹോപി ഹി മനസികാരസമ്പയോഗതോ മനസികാരനിരുത്തിം ലദ്ധും യുത്തോതി യോ ച മനസി കാതബ്ബോ, യോ ച മനസികരണുപായോ, സബ്ബോ സോ മനസികാരോതി വത്തും വട്ടതീതി. തത്ഥ ച കോസല്ലം മനസികാരകുസലതാതി.

൧൩൪൨. തീസുപി വാ…പേ… വട്ടതീതി തസ്സാ ച ഉഗ്ഗഹാദിഭാവോ വുത്തോ. സമ്മസനം പഞ്ഞാ, സാ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ അനിച്ചാദിസമ്മസനകിച്ചം സാധേതി നിച്ചസഞ്ഞാദിപജഹനതോ. മനസികാരോ സമ്മസനസമ്പയുത്തോ തഥേവ അനിച്ചാദിമനസികാരകിച്ചം മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സാധേതി. തേനാഹ ‘‘സമ്മസനമനസികാരാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ’’തി. ഇമിനാ പന പച്ചയേന ഇദം ഹോതീതി ഏവം അവിജ്ജാദീനം സങ്ഖാരാദിപച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയഭാവജാനനം പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാതി ദസ്സേതി.

൧൩൪൪. അമ്ബബീജാദീനി അനുപാദിന്നകദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. സോതവിഞ്ഞാണാദീനം വിസഭാഗാ അനനുരൂപാ അനുപ്പാദകായേവ ചക്ഖാദയോ ‘‘വിസഭാഗപച്ചയാ’’തി വുത്താ, തേഹി അനുപ്പജ്ജമാനാനേവ ച സോതവിഞ്ഞാണാദീനി ‘‘വിസഭാഗപച്ചയസമുപ്പന്നധമ്മാ’’തി. സോതവിഞ്ഞാണേന വാ വിസഭാഗസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോതി വിസഭാഗപച്ചയോ, ചക്ഖായതനസ്സ വിസഭാഗേന സോതായതനേന പച്ചയേന സമുപ്പന്നോ വിസഭാഗപച്ചയസമുപ്പന്നോ.

൧൩൪൬. അജ്ജവനിദ്ദേസേ അജ്ജവോ അജ്ജവതാതി ഉജുതാ ഉജുകതാ ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതീതി അജ്ജവമദ്ദവനിദ്ദേസേസു ഉജുകതാമുദുതാനിദ്ദേസേഹി വിസേസം മദ്ദവനിദ്ദേസേ വുത്തം ‘‘നീചചിത്തതാ’’തിപദമാഹ. തത്ഥ ‘‘നീചചിത്തതാ മുദുതാ’’തി പുന മുദുതാവചനം നീചചിത്തതായ വിസേസനത്ഥം. ഓമാനോപി ഹി നീചചിത്തതാ ഹോതി, ന പന മുദുതാതി.

൧൩൪൮. പരേസം ദുക്കടം ദുരുത്തഞ്ച പടിവിരോധാകരണേന അത്തനോ ഉപരി ആരോപേത്വാ വാസേന്തി. ചിത്തസ്സ സകമനതാതി ചിത്തസ്സ അബ്യാപന്നോ സകോ മനോഭാവോതി അത്ഥോ. ചിത്തന്തി വാ ചിത്തപ്പബന്ധം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ അന്തരാ ഉപ്പന്നേന പീതിസഹഗതമനേന സകമനത്തം ആഹ. അത്തമനോ വാ പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ അത്തമനതാ. സാ ന സത്തസ്സാതി പുഗ്ഗലദിട്ഠിനിവാരണത്തം ‘‘ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്തം.

൧൩൪൯. കായവാചാഹി കത്തബ്ബസ്സ അകരണേന അസാദിയിതബ്ബസ്സ സാദിയനേന ച മനസാപി ആചരതി ഏവ, ഇന്ദ്രിയസംവരാദിഭേദനവസേന വാ ഏതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൩൫൦. സദോസവണേ രുക്ഖേ നിയ്യാസപിണ്ഡിയോ, അഹിച്ഛത്തകാനി വാ ഉട്ഠിതാനി ‘‘അണ്ഡകാനീ’’തി വദന്തി. ഫേഗ്ഗുരുക്ഖസ്സ പന കുഥിതസ്സ അണ്ഡാനി വിയ ഉട്ഠിതാ ചുണ്ണപിണ്ഡിയോ ഗണ്ഠിയോ വാ ‘‘അണ്ഡകാനീ’’തി വേദിതബ്ബാ. പദുമനാളം വിയ സോതം ഘംസയമാനാ വിയ പവിസന്തീ കക്കസാ ദട്ഠബ്ബാ. കോധേന നിബ്ബത്താ തസ്സ പരിവാരഭൂതാ കോധസാമന്താ. പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ പോരീ, സാ വിയ സുകുമാരാ മുദുകാ വാചാ പോരീ വിയാതി പോരീ. തത്ഥാതി ‘‘ഭാസിതാ ഹോതീ’’തി വുത്തായ കിരിയായാതിപി യോജനാ സമ്ഭവതി, തത്ഥ വാചായാതി വാ. സണ്ഹവാചതാതിആദിനാ തം വാചം പവത്തയമാനം ചേതനം ദസ്സേതി.

൧൩൫൧. ആമിസാലാഭേന യം ഛിദ്ദം ഹോതി, തം ആമിസാലാഭേന ‘‘ഛിദ്ദ’’ന്തി വുത്തം. ദ്വേയേവ ഹീതി യഥാവുത്താനി ആമിസധമ്മാലാഭേഹി പവത്തമാനാനി ഛിദ്ദാനി ആഹ. ഗമനസഭാഗേനാതി ഗമനമഗ്ഗസ്സ അനുച്ഛവികദിസാഭാഗേന. സങ്ഗഹപക്ഖേ ഠത്വാതി സങ്ഗഹം കരോമിച്ചേവ കഥേതബ്ബം, ന ലാഭസക്കാരകാമതാദീഹീതി അത്ഥോ. അവസ്സം കാതബ്ബം കിച്ചം, ഇതരം കരണീയം. അബ്ഭാനതോ അഞ്ഞം ആപത്തിവുട്ഠാനം ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം.

൧൩൫൨. സസമ്ഭാരകഥാതി ദസ്സനസ്സ കാരണസഹിതാതി അത്ഥോ, സസമ്ഭാരസ്സ വാ ദസ്സനസ്സ കഥാ സസമ്ഭാരകഥാ. യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതൂതി വത്വാ പുന ‘‘തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സതികവാടേന പിദഹനത്ഥായാ’’തി വുത്തം, ന അസംവരസ്സാതി. തദിദം യം ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു അഭിജ്ഝാദിഅന്വാസ്സവനം ദസ്സിതം, തം അസംവുതചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സേവ ഹേതുപവത്തം ദസ്സിതന്തി കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, യത്വാധികരണന്തി ഹി യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ കാരണാതി അത്ഥോ. കസ്സ ച കാരണാതി? അസംവുതസ്സ. കിഞ്ച അസംവുതം? യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു അന്വാസ്സവന്തി തദുപലക്ഖിതം, തസ്സ സംവരായാതി അയമത്ഥയോജനാ.

ജവനക്ഖണേ പന ദുസ്സീല്യം വാതിആദി പുന അവചനത്ഥം ഇധേവ സബ്ബം വുത്തന്തി ഛസു ദ്വാരേസു യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരേ കായവചീദുച്ചരിതസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യം അത്ഥീതി. യഥാ കിന്തിആദിനാ നഗരദ്വാരേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ഘരാദീനം അസംവുതതാ വിയ ജവനേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ദ്വാരാദീനം അസംവുതതാതി ഏവം അഞ്ഞേസം സംവരേ, അഞ്ഞേസം സംവുതതാസാമഞ്ഞമേവ നിദസ്സേതി, ന പുബ്ബാപരസാമഞ്ഞം അന്തോ ബഹി സാമഞ്ഞം വാ. സതി വാ ദ്വാരഭവങ്ഗാദികേ പുന ഉപ്പജ്ജമാനം ജവനം ബാഹിരം വിയ കത്വാ നഗരദ്വാരസമാനം വുത്തം, ഇതരഞ്ച അന്തോനഗരദ്വാരസമാനം. ജവനേ വാ അസംവരേ ഉപ്പന്നേ തതോ പരം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം അസംവരഹേതുഭാവാപത്തിതോ നഗരദ്വാരസദിസേന ജവനേന പവിസിത്വാ ദുസ്സീല്യാദിചോരാനം ദ്വാരഭവങ്ഗാദിമൂസനം കുസലഭണ്ഡവിനാസനം കഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൩൫൩. ഇമിനാ ആഹാരേന നിത്ഥരണത്ഥേന അത്ഥികഭാവോ ഇദമത്ഥികതാ. ആഹാരപരിഭോഗേ അസന്തുസ്സനാതി ആഹാരപരിഭോഗക്ഖണേ പവത്താ അസന്തുസ്സനാ, ദവത്ഥാദിഅഭിലാസോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അസന്തുട്ഠിതാ ലോഭോ, അമത്തഞ്ഞുതാ അപ്പടിസങ്ഖാ ച മോഹോതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ‘‘ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ’’തി വേദിതബ്ബാ.

൧൩൫൫. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ പവത്തമാനോവ മാനമദോ. അസദ്ധമ്മസേവനാസമത്ഥതം നിസ്സായ പവത്തോ മാനോ, രാഗോ ഏവ വാ പുരിസമദോ. സക്കരസപ്പിഖീരാദീനി യോജേത്വാ ബഹലപക്കം ഭോജനം പിണ്ഡരസഭോജനം, ബഹലപക്കം വാ മംസരസാദിഭോജനം. മന്ദന്തി അപ്പം. ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. തദത്ഥഞ്ച ഭുഞ്ജന്തോ യസ്മാ ‘‘കായം ഠപേസ്സാമീ’’തി ഭുഞ്ജതി, തസ്മാ ‘‘ഠപനത്ഥായാ’’തി വുത്തം. അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകാതി ഇദം ഖുദായ വിസേസനം യസ്സാ അപ്പവത്തി ഭോജനേന കാതബ്ബാ, തസ്സാ ദസ്സനത്ഥം. സകലം സാസനന്തി പാളിധമ്മമ്പി സബ്ബകുസലേപി സങ്ഗണ്ഹാതി. അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ, ഭുത്തപച്ചയാ ന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാതി ഏതാസം കോ വിസേസോ? പുരിമാ യഥാപവത്താ ജിഘച്ഛാനിമിത്താ വേദനാ. സാ ഹി അഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിയ്യോ പവത്തനവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി. പച്ഛിമാപി ഖുദാനിമിത്താവ അങ്ഗദാഹസൂലാദിവേദനാ അപ്പവത്താ. സാ ഹി ഭുത്തപച്ചയാ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നാവ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. വിഹിംസാനിമിത്തതാ ചേതാസം വിഹിംസായ വിസേസോ.

യാത്രാതി യാപനാ വുത്താ, പുബ്ബേപി ‘‘യാപനായാ’’തി വുത്തം, കോ ഏത്ഥ വിസേസോ? പുബ്ബേ ‘‘യാപനായാതി ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനത്ഥായാ’’തി വുത്തം, ഇധ പന ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം അവിച്ഛേദസങ്ഖാതാ യാപനാ യാത്രാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ദായകദേയ്യധമ്മാനം അത്തനോ ച പമാണം അജാനിത്വാ പടിഗ്ഗഹണം, സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനത്ഥം വാ പടിഗ്ഗഹണം അധമ്മികപടിഗ്ഗഹണം, യേന വാ ആപത്തിം ആപജ്ജേയ്യ. അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ അധമ്മേന പരിഭോഗോ. അനവജ്ജേ അനിന്ദിതബ്ബേ പച്ചയേ സാവജ്ജം സനിന്ദം പരിഭോഗേന അത്താനം കരോതി. അനവജ്ജതാ ച ഭവിസ്സതീതി അത്തനോ പകതിഅഗ്ഗിബലാദിം ജാനിത്വാ ‘‘ഏവം മേ അഗരഹിതബ്ബതാ ച ഭവിസ്സതീ’’തി പമാണയുത്തം ആഹാരേതീതി അത്ഥോ.

സുഖോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ഫാസുവിഹാരോ. ഏത്തകഞ്ഹി ഭുഞ്ജിത്വാ…പേ… പവത്തന്തീതി ഇരിയാപഥാനം സുഖപ്പവത്തിയാ കാരണഭൂതം ഭുഞ്ജനം പിവനഞ്ച ഇരിയാപഥേഹി കാരണഭാവേന ഗഹിതത്താ തേഹി സാധിതം വിയ വുത്തം. ‘‘അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ’’തി ലിഖന്തി, ‘‘ഭുത്വാനാ’’തി പന പാഠോ. പുനപി ഹി അപ്പസ്സേവ അനുജാനനവസേന –

‘‘കപ്പിയം തം ചേ ഛാദേതി, ചീവരം ഇദമത്ഥികം;

അലം ഫാസുവിഹാരായ.

‘‘പല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ, ജണ്ണുകേ നാഭിവസ്സതി;

അലം ഫാസുവിഹാരായാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൪-൯൮൫) –

ആഹ.

ഭോജനാനിസംസോതി യഥാവുത്തേഹി അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഭോജനസ്സ അഗരഹിതബ്ബതാ സുഖവിഹാരോ ച ആനിസംസോതി അത്ഥോ. യുത്തസ്സ നിദ്ദോസസ്സ ഭോജനസ്സ പരിമാണസ്സ ച വസേന ജാനനം യുത്തപമാണജാനനം നാമ.

൧൩൫൬. വിനാസം പത്തിയാ നട്ഠാ, പടിപക്ഖേഹി അഭിഭൂതത്താ മുട്ഠാ ച സതി യസ്സ, സോ നട്ഠമുട്ഠസ്സതി, തസ്സ ഭാവോ നട്ഠമുട്ഠസ്സതിതാ.

൧൩൬൮. വിസുദ്ധിപ്പത്തന്തി മഗ്ഗഫലസീലം വുച്ചതി. ലോകുത്തരധമ്മാവാതി ലോകുത്തരസതിആദിധമ്മാവ. സീലസമ്പദാ പന രൂപാരൂപാവചരാ നത്ഥീതി സമ്ഭവതോ യോജേതബ്ബാ.

൧൩൭൩. ഭോഗൂപകരണേഹി സഭോഗോ. ചതുന്നം സച്ചാനം അനുലോമന്തി ചതുസച്ചപ്പടിവേധസ്സ അനുലോമന്തി അത്ഥോ. ‘‘സച്ചാന’’ന്തി ഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബേഹി പടിവേധോ വുത്തോ, ചതുസച്ചപ്പടിവേധസ്സ വാ ഉപനിസ്സയഭൂതം പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനം ചതുന്നം സച്ചാനം അനുലോമന്തി വുത്തം.

൧൩൭൮. ‘‘മമ ഘരം ധുരം കത്വാ ഭിക്ഖം പവിസഥാ’’തി ദിയ്യമാനം ധുരഭത്തന്തി വദന്തി. നിച്ചഭത്താദി വാ അഞ്ഞേപി ആണാപേത്വാ സയം ധുരം ഹുത്വാ ദിന്നം ധുരഭത്തം.

൧൩൭൯. പടിവാസേതി നാമാതി നിവത്തേതി നാമ ഓസക്കേതി നാമ.

൧൩൮൦. പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാതി പുരിമജാതീസു സന്തതിപരിയാപന്നേ ഖന്ധേ ആഹ. ഖന്ധപടിബദ്ധന്തി വത്ഥാഭരണയാനഗാമജനപദാദി. ഖയസമയേതി മഗ്ഗക്ഖണം ആഹ.

൧൩൮൧. അധിമുച്ചനട്ഠേനാതി അനിഗ്ഗഹിതപക്ഖന്ദനസങ്ഖാതേന യഥാസുഖം പവത്തനട്ഠേന.

൧൩൮൨. ഖീണാനം അന്തോ അവസാനം നിട്ഠിതഭാവോ ഖീണന്തോ, ഖീണാനം വാ ആദികാലോ, തസ്മിം ഖീണന്തേ. ഏസ നയോ നിരുദ്ധന്തേതിആദീസു.

ദുകനിക്ഖേപകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിക്ഖേപകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.