൪. അട്ഠകഥാകണ്ഡം

തികഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ

൧൩൮൪. നയമഗ്ഗന്തി സുത്തന്തഭാജനീയാദിനയഗമനം അനുലോമാദിനയഗമനഞ്ച. തമ്പി ഹി ഏത്ഥ അത്ഥേസു നിച്ഛിതേസു സുഖം സമാനേന്തി. പഞ്ഹുദ്ധാരന്തി ഏകൂനപഞ്ഞാസായ ഏകൂനപഞ്ഞാസായ നവസു നവസു ച പഞ്ഹേസു ലബ്ഭമാനസ്സ ഉദ്ധരണം, തേസുയേവ ലബ്ഭമാനാനം ഗണനാനം ഠപനം ഗണനാചാരോ. അത്ഥുദ്ധാരന്തി ‘‘ഇമേ നാമ ചിത്തുപ്പാദാദയോ അത്ഥാ കുസലാദികാ’’തി ഉദ്ധരണം. കണ്ണികം കണ്ണികന്തി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡരൂപകണ്ഡേസു വിഭത്തേ പസടേ ധമ്മേ ‘‘ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലം ദ്വാദസാകുസലചിത്തുപ്പാദാ’’തിആദിനാ രാസിരാസിവസേന സഹ ഗന്ഥേത്വാതി അത്ഥോ. ഘടഗോച്ഛകാ കണ്ണികവേവചനാനേവ. ഏത്ഥ പന ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലന്തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ ചതുഭൂമകാനം കുസലഫസ്സാദീനം കുസലഭാവേ ഏകത്തൂപഗമനതോ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡരൂപകണ്ഡേസു ചതുഭൂമിചിത്തുപ്പാദാദിവസേന വിഞ്ഞാതധമ്മസ്സ വസേനായം അത്ഥുദ്ധാരദേസനാ ആരദ്ധാതി തത്ഥ യം ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലം വിഭത്തം യാവ വിഞ്ഞാതം, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാതി അത്ഥോ.

യദിപി കുസലത്തികവിത്ഥാരോ പുബ്ബേ വിഞ്ഞാതോ, തഥാപി തത്ഥ ധമ്മാ സമയവസേന ഫസ്സാദിസഭാവവസേന ച വിഭത്താ ഭിന്നാ വിഞ്ഞാതാ, ന പന ഏകസ്മിം ലക്ഖണേ സമാനേത്വാ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തം സമയാദിഭേദം വജ്ജേത്വാ സബ്ബഭേദഭിന്നാനം ഏകസ്മിം കുസലാദിലക്ഖണേ സമാനേത്വാ ബോധനത്ഥം ഇധ കുസലത്തികനിദ്ദേസോ പുന വിഭത്തോ. ഏത്ഥ ച ഏകവചനേന കുസലനിദ്ദേസം കത്വാ ബഹുവചനേന നിഗമനസ്സ കാരണം വുത്തമേവ. യദി ധമ്മാനം കുസലത്തേ ഏകത്തൂപഗമനം, കസ്മാ ഏകവചനേന പുച്ഛാപി ന കതാ? ഉദ്ദേസേ കുസല-സദ്ദസ്സ ധമ്മവിസേസനഭാവതോ തബ്ബിസേസനാനം ധമ്മാനം പുച്ഛിതത്താ തേസഞ്ച അനിദ്ധാരിതസങ്ഖാവിസേസത്താ, നിദ്ദേസേ പന ചതൂഹി ഭൂമീഹി വിത്ഥാരതോ വിഞ്ഞാതാഹി കുസലേ വിസേസേത്വാ ദസ്സേതീതി യുത്തം ‘‘ചതൂസു ഭൂമീസു കുസല’’ന്തി ഏകത്തം നേത്വാ വചനം. കുസലപദഞ്ഹി ഏത്ഥ പധാനം, തഞ്ച വിസേസിതബ്ബാനപേക്ഖം കുസലാകാരമേവ അത്തനോ സഭാവേ ഠിതം ഗഹേത്വാ പവത്തമാനം ഏകത്തമേവ ഉപാദായ പവത്തതി, ന ഭേദന്തി.

൧൩൮൫. ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാതി ഏത്ഥാപി പഠമാകുസലചിത്തുപ്പാദോ സമയഫസ്സാദിവസേന ഭേദം അനാമസിത്വാ സോമനസ്സസഹഗതദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദഭാവേ ഏകത്തം നേത്വാ വുത്തോ, ഏവം യാവ ദ്വാദസമോതി ‘‘ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ’’തി വുത്തം. ഏവം ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകോതിആദീസുപി യഥായോഗം യോജേതബ്ബം. ചിത്തുപ്പാദാതി ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഉപ്പാദോ, കിം ഉപ്പജ്ജതി? ചിത്തം, ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദോ ചിത്തുപ്പാദോതി ഏവം അവയവേന സമുദായോപലക്ഖണവസേന അത്ഥോ സമ്ഭവതി. ഏവഞ്ഹി സതി ചിത്തചേതസികരാസി ചിത്തുപ്പാദോതി സിദ്ധോ ഹോതി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ചിത്തമേവ ഉപ്പാദോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി അഞ്ഞസ്സുപ്പജ്ജനകസ്സ നിവത്തനത്ഥം ചിത്തഗ്ഗഹണം കതം, ചിത്തസ്സ അനുപ്പജ്ജനകഭാവനിവത്തനത്ഥം ഉപ്പാദഗ്ഗഹണം, ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ വാ ‘‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഭാവോ പാകടോതി കത്വാ ‘‘ചിത്തമേവ ഉപ്പാദോ’’തി വുത്തം, ചിത്തസ്സ അനുപ്പജ്ജനകസ്സ നിവത്തേതബ്ബസ്സ സബ്ഭാവാ ഉപ്പാദഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. അയഞ്ചത്ഥോ ‘‘ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനീ’’തിആദീസു വിയ ചിത്തപ്പധാനോ നിദ്ദേസോതി കത്വാ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൧൪൨൦. ഛസു ദ്വാരേസൂതി ഏത്ഥ പഞ്ചദ്വാരേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, മനോദ്വാരേപി പരിത്താരമ്മണമേവ ജവനം തദാരമ്മണസങ്ഖാതം ഭവങ്ഗം അനുബന്ധതി. തഞ്ഹി പരിത്തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകോ, വിപാകോ ച ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനം, കമ്മാനുരൂപോ ച വിപാകോ ഹോതീതി പരിത്തകമ്മവിപാകോ പരിത്താരമ്മണസ്സേവ അനുഭവനം ഹോതി. തസ്മാ സബ്ബം തദാരമ്മണം ‘‘പരിത്താരമ്മണ’’ന്തി വുത്തം. യദി ഏവം മഹഗ്ഗതവിപാകോപി മഹഗ്ഗതാനുഭവനമേവ ആപജ്ജതീതി ചേ? ന, സമാധിപ്പധാനസ്സ കമ്മസ്സ അപ്പനാപ്പത്തസ്സ സഞ്ഞാവസാരമ്മണസ്സ താദിസേനേവ വിപാകേന ഭവിതബ്ബത്താ. തസ്മാ സമാധി സുഖാനുഭവനഭൂതോ, സോപി കമ്മാനുരൂപതോയേവ കമ്മാരമ്മണോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. കമ്മാനുരൂപതോ ഏവ ച തദാരമ്മണം പരിത്താരമ്മണമ്പി മഹഗ്ഗതജവനം നാനുബന്ധതി. തതോ ഏവ പടിസന്ധിആദിഭൂതോ കാമാവചരവിപാകോ കമ്മനിമിത്തമ്പി പരിത്തമേവ ആരമ്മണം കരോതി, ന മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം വാ. യസ്മാ പന വുത്തം ‘‘മഹഗ്ഗതാരമ്മണോ ധമ്മോ പരിത്താരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ, അപ്പമാണാരമ്മണോ ധമ്മോ പരിത്താരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി, ന ച മഹഗ്ഗതപ്പമാണവിപാകോ പരിത്താരമ്മണോ അത്ഥി, ഇധ ച സബ്ബകാമാവചരവിപാകാനം പരിത്താരമ്മണതാവ വുത്താ, തസ്മാ കമ്മാനുരൂപതോ മഹഗ്ഗതപ്പമാണാരമ്മണമ്പി പരിത്തകമ്മം യദി പടിസന്ധിം ദേതി, കമ്മഗതിനിമിത്താരമ്മണമേവ ദേതി. പവത്തിവിപാകമ്പി രൂപാദിപരിത്താരമ്മണമേവാതി വേദിതബ്ബം. ഖീണാസവാനം വാസനാവസേന സതിവിപ്പയുത്തഹസനം പവത്തമാനം പരിത്തേസ്വേവ പവത്തതി, ന ഇതരേസു കിലേസവിരഹേ താദിസഹസനപച്ചയഭാവാഭാവതോ. തസ്മാ തസ്സ പരിത്താരമ്മണതാ വുത്താ. ഖീണാസവാനം അസക്കച്ചദാനാദീനി ആദരാകരണവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി, ന കോസജ്ജാദിഅകുസലവസേന. പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബുസ്സുക്കാ ഹി തേ ഉത്തമപുരിസാതി. തേസം ആദരാകരണഞ്ച നിരുസ്സുക്കതാ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൪൨൧. അതിപഗുണാനന്തി വചനം നിരാദരസ്സ ഞാണവിപ്പയുത്തപച്ചവേക്ഖണസ്സ വിസയദസ്സനം, ന തസ്സേവാതി വിസയനിയമനം. ഞാണസമ്പയുത്തസ്സപി ഹി അതിപഗുണാനം വിസയതാ സുട്ഠുതരം ഹോതി ഏവ. യഥാ പഗുണം ഗന്ഥം സജ്ഝായന്തോ ദ്വേ തയോ വാചനാമഗ്ഗേ ഗതേപി ന സല്ലക്ഖേതി ഞാണവിപ്പയുത്തസതിമന്തേന സജ്ഝായിതത്താ, ഏവം പഗുണജ്ഝാനേസുപി പവത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘അതിപഗുണാന’’ന്തിആദി. കസിണനിമിത്താദിപഞ്ഞത്തീതി പുബ്ബേ ദസ്സിതം സബ്ബം ഉപാദാപഞ്ഞത്തിമാഹ. തം പന രൂപാദയോ വിയ അവിജ്ജമാനോ വിജ്ജമാനോ ച അത്ഥോതി ആചരിയാ വദന്തി. സമ്മുതിസച്ചേ പന വുച്ചമാനാനം കസിണനിമിത്താദി വാചാവത്ഥുമത്തതോ വചനവോഹാരേനേവ പഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതി. തസ്സ ഹി പഞ്ഞാപനം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി തസ്സ അവിജ്ജമാനത്തം അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി. അവിജ്ജമാനമ്പി പന തം വിജ്ജമാനമിവ ഗഹേത്വാ പവത്തമാനായ സഞ്ഞായ പരിത്താദീസു ‘‘അയം നാമ ധമ്മോ ആരമ്മണ’’ന്തി ന സക്കാ വത്തും തേ ഏവ ധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തമാനായപി ധമ്മേസ്വേവ അട്ഠാനതോ. തസ്മാ സാ സസമ്പയുത്താ പരിത്താദിആരമ്മണാതി ന വത്തബ്ബാതി വുത്താ. നവത്തബ്ബാരമ്മണാതി ഇദം പന വചനം യഥാഗഹിതാകാരസ്സ സഞ്ഞാവിസയസ്സ നവത്തബ്ബതം സന്ധായ നവത്തബ്ബം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി നവത്തബ്ബാരമ്മണാ, ചിത്തുപ്പാദാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസം കത്വാ അട്ഠകഥായം വുത്തം.

ചതുപഞ്ഞാസചിത്തുപ്പാദാനം രൂപസ്സ ച വസേന പഞ്ചപണ്ണാസായ. കേവലന്തി വിനാ പരാമസനേന. അനിട്ഠങ്ഗതവസേനാതി അനിച്ഛയഗമനവസേന, അനിച്ഛയം വാ ദ്വേള്ഹം ഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ അനിട്ഠങ്ഗതോ, തേനാകാരേന പവത്തി ‘‘അനിട്ഠങ്ഗതവസേന പവത്തീ’’തി വുത്താ. നാനാരമ്മണേസു ചിത്തസ്സ വിക്ഖിപനം വിക്ഖേപോ. അനവട്ഠാനം അവൂപസമോ. ഗോത്രഭുവോദാനേ ഗോത്രഭൂതി ഗഹേത്വാ ‘‘ഗോത്രഭുകാലേ’’തി ആഹ.

സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥന്തി ഇധ സബ്ബത്ഥ-സദ്ദോ സാമിഅത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, സബ്ബേസു വാ വിപസ്സനാദീസു പാദകം കാരണം സബ്ബത്ഥപാദകന്തി ഫലസ്സ വിസയഭാവേന നിദ്ദേസോ. ആകാസകസിണചതുത്ഥന്തി പരിച്ഛേദാകാസകസിണചതുത്ഥമാഹ. തഞ്ഹി രൂപാവചരം, ന ഇതരന്തി. കുസലതോപി ദ്വാദസവിധം കിരിയതോപീതി ചതുവീസതിവിധതാ വുത്താ ഹോതി. വട്ടസ്സപി പാദകം ഹോതിയേവാതി കുസലം കിരിയഞ്ച ഏകതോ കത്വാ സബ്ബത്ഥപാദകം വുത്തന്തി കിരിയജ്ഝാനസ്സ അവട്ടപാദകത്താ സാസങ്കം വദതി. മഹഗ്ഗതചിത്തേ സമോദഹതീതി ഇദം ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തം പാകടം പാദകജ്ഝാനചിത്തം പരികമ്മേഹി ഗഹേത്വാ ചിത്തേ രൂപകായം അധിട്ഠാനചിത്തേന സമോദഹതീതി കത്വാ വുത്തം. പാദകജ്ഝാനചിത്തം രൂപകായേ സമോദഹതീതി ഇദമ്പി യഥാവുത്തം പാദകജ്ഝാനചിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തസന്താനം രൂപകായേ സമോദഹിതം തദനുഗതികം കത്വാ അധിട്ഠാതീതി കത്വാ വുത്തം, ഇദം പന അധിട്ഠാനദ്വയം അദിസ്സമാനകായതം ദിസ്സമാനകായതഞ്ച ആപാദേതി. ഗന്തുകാമതാപരികമ്മവസേന തംസമ്പയുത്തായ സഞ്ഞായ സുഖസഞ്ഞാലഹുസഞ്ഞാഭാവതോ ഗമനമ്പി നിപ്ഫാദേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സോതാപന്നസ്സ ചിത്തന്തി സോതാപന്നസ്സ പാടിപുഗ്ഗലികം മഗ്ഗഫലചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. മാരാദീനഞ്ഹി ഭഗവതോ ചിത്തജാനനം വുത്തന്തി ചേതോപരിയഞാണലാഭീ കസ്മാ സാസവചിത്തം ന ജാനിസ്സതീതി. ഛിന്നവടുമകാ ഛിന്നസംസാരവട്ടാ ബുദ്ധാ. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണതോപീതി ഏത്ഥ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണാനി താവ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന മഗ്ഗഫലേസു ഞാതേസു പവത്തന്തി, നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണഞ്ച നിബ്ബാനാരമ്മണേസു അപ്പമാണധമ്മേസു ഞാതേസൂതി മഗ്ഗാദിപച്ചവേക്ഖണാനി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണതം സാധേന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘അപ്പമാണാ ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’ഇച്ചേവ (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൫൮) ഹി വുത്തം, ന നിബ്ബാനന്തി. തസ്മാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന ഏവ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണകിച്ചേ വുച്ചമാനേപി നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണതാ ന സക്കാ വത്തും, അട്ഠകഥായം പന തസ്സപി നിബ്ബാനാരമ്മണതാ അനുഞ്ഞാതാതി ദിസ്സതി. കാമാവചരേനിബ്ബത്തിസ്സതീതി നിബ്ബത്തക്ഖന്ധജാനനമാഹ. നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി നിബ്ബാനാരമ്മണേഹി മഗ്ഗഫലേഹി കിലേസപരിനിബ്ബാനഭൂതേഹി പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി അത്ഥോ സമ്ഭവതി.

൧൪൨൯. അസഹജാതത്താതി അസമ്പയുത്തത്താതി അത്ഥോ. ന ഹി അരൂപധമ്മാനം അരൂപധമ്മേഹി സഹജാതതാ സമ്പയോഗതോ അഞ്ഞാ അത്ഥീതി. ‘‘അഞ്ഞധമ്മാരമ്മണകാലേ’’തി വുത്തം, മഗ്ഗാരമ്മണകാലേപി പന ഗരും അകരണേ മഗ്ഗാധിപതിഭാവേന നവത്തബ്ബതാ യോജേതബ്ബാ.

൧൪൩൩. നിയോഗാതി നിയോഗതോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘നിയമേനാ’’തി ആഹ, നിയോഗവന്തോ വാ നിയോഗാ, നിയതാതി അത്ഥോ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ഹി ബോധിതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഏകന്തേന അനാഗതാരമ്മണോ കോചി നത്ഥീതി.

൧൪൩൪. കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരബ്ഭ പവത്തിയം അതീതാരമ്മണാവാതി വുത്തം, കമ്മനിമിത്തം പന ആരബ്ഭ പവത്തിയം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണഭാവഞ്ച പടിസന്ധിയാ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനായം വക്ഖതി. തസ്മാ ഇദം മനോദ്വാരചുതിയം അതീതകമ്മനിമിത്തം മനോദ്വാരേ ആപാഥഗതം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സതദാരമ്മണായ ചുതിയാ പഞ്ചചിത്തക്ഖണാവസിട്ഠായുകേ ഗതിനിമിത്തേ പടിസന്ധിയാ പവത്തായ ചത്താരി ഭവങ്ഗാനി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനി, ഇതരത്ഥ ച ഛ സന്ധായാഹ ‘‘തതോ പരം ഭവങ്ഗകാലേ ചാ’’തി. യദാ ഹി ഗതിനിമിത്താരമ്മണേ ജവനേ പവത്തേ അനുപ്പന്നേ ഏവ തദാരമ്മണേ ചുതി ഹോതി രൂപാവചരാരൂപാവചരസത്തസ്സ വിയ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ, തദാ പടിസന്ധിതോ പരാനി ഛ ഭവങ്ഗാനി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനി ഹോന്തീതി. ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേഹി അസ്സാദനാദീനി സപരാമാസാനേവ ദട്ഠബ്ബാനി. പണ്ണത്തിനിബ്ബാനാരമ്മണാനഞ്ച ജവനാനം പുരേചാരികകാലേതി യേസം പുരേചാരികകാലേ ഏകന്തേന ആവജ്ജനായ അതീതാദിആരമ്മണഭാവേന നവത്തബ്ബതാ, തേസം വസേന നയം ദസ്സേതി. നിബ്ബാനാരമ്മണാനമ്പി ജവനാനം പുരേചാരികകാലേ സാ തഥാ ന വത്തബ്ബാ, ന പന ഏകന്തേന മഗ്ഗഫലവീഥീസു തസ്സാ അനിബ്ബാനാരമ്മണത്താ.

ഇമേ ഗന്ധാതി നനു പച്ചുപ്പന്നാ ഗന്ധാ ഗഹിതാ, കഥം ഏത്ഥ അനാഗതാരമ്മണതാ ഹോതീതി? ‘‘അട്ഠാരസവസ്സാധികാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി മാ സുസ്സിംസൂ’’തി പവത്തിതോ, അനാഗതേ മാ സുസ്സിം സൂതി ഹി അനാഗതം ഗന്ധം ഗഹേത്വാ പവത്തതീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേന്തോ അഭിമുഖീഭൂതം തദാ വിജ്ജമാനമേവ കായം ആരമ്മണം കരോതീതി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം അധിട്ഠാനചിത്തം ഹോതി. തഥാ അത്തനോ കായസ്സ ദീഘരസ്സാണുഥൂലനീലാദിഭാവാപാദനവസേന അഞ്ഞസ്സ ച പാടിഹാരിയസ്സ കരണേ യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാതി ഏത്ഥന്തരേ പവത്താ രൂപസന്തതിഅരൂപസന്തതിവാരാ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ നാമാതി വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ. അതിപരിത്തസഭാവഉതുആദിസമുട്ഠാനാ വാ ‘‘ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ’’തി വുത്താ. ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നന്തി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ഏതം ഉഭയം ഹോതീതി അത്ഥോ. സംഹീരതീതി തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനാഹി ആകഡ്ഢീയതി.

കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോതി വദന്തി, തേ പന ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണം ന ഇച്ഛന്തീതി ‘‘ഠിതിക്ഖണേ വാ പടിവിജ്ഝതീ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ യേ ‘‘ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ വത്തമാനം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തേസം ‘‘ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ പടിവിജ്ഝതീ’’തി വചനം ന സമേതി. ന ഹി തസ്മിം ഖണദ്വയേ ഉപ്പജ്ജമാനം പരചിത്തേന സഹ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി. ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ച ഉപ്പജ്ജമാനം ഏകദേസം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, ഏകദേസം അതീതാരമ്മണം ആപജ്ജതി. യഞ്ച വുത്തം ‘‘പരസ്സ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീതി രാസിവസേന മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ’’തി, ഏത്ഥ ച മഹാജനോ അത്തനാ പരേ അനേകേ പുഗ്ഗലാതി പരേസം ചിത്തം ജാനിസ്സാമീതി ആവജ്ജനപ്പവത്തി വത്തബ്ബാ സിയാ. അഥാപി പരസ്സാതി മഹാജനസ്സാതി അത്ഥോ സമ്ഭവേയ്യ, തഥാപി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സേവ വാ ചിത്തരാസിം ആവജ്ജിത്വാ ഏകസ്സ പടിവിജ്ഝനം അയുത്തം. ന ഹി രാസിആവജ്ജനം ഏകദേസാവജ്ജനം ഹോതീതി. തസ്മാ തേഹി ‘‘മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം.

യം പന തേ വദന്തി ‘‘യസ്മാ ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, തത്ഥായം അധിപ്പായോ സിയാ – ചേതോപരിയഞാണലാഭീ പരസ്സ ചിത്തം ഞാതുകാമോ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അതീതാദിവിഭാഗം അകത്വാ ചിത്തസാമഞ്ഞേന ‘‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സാമഞ്ഞേനേവ ചിത്തം ആവജ്ജിത്വാ തിണ്ണം ചതുന്നം വാ പരികമ്മാനം അനന്തരാ ചേതോപരിയഞാണേന പരചിത്തം പടിവിജ്ഝതി വിഭാവേതി രൂപം വിയ ദിബ്ബചക്ഖുനാ. തതോ പരം പന കാമാവചരചിത്തേഹി സരാഗാദിവവത്ഥാനം ഹോതി നീലാദിവവത്ഥാനം വിയ. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിട്ഠഹദയവത്ഥുരൂപസ്സ സത്തസ്സ അഭിമുഖീഭൂതസ്സ ചിത്തസാമഞ്ഞേന ചിത്തം ആവജ്ജയമാനം ആവജ്ജനം അഭിമുഖീഭൂതം വിജ്ജമാനം ചിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തം ആവജ്ജേതി. പരികമ്മാനി ച തം തം വിജ്ജമാനം ചിത്തം ചിത്തസാമഞ്ഞേനേവ ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തജാനനപരികമ്മാനി ഹുത്വാ പവത്തന്തി. ചേതോപരിയഞാണം പന വിജ്ജമാനം ചിത്തം പടിവിജ്ഝന്തം വിഭാവേന്തം തേന സഹ ഏകക്ഖണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ യസ്മാ സന്താനസ്സ സന്താനഗ്ഗഹണതോ ഏകത്തവസേന ആവജ്ജനാദീനി ചിത്തന്ത്വേവ പവത്താനി, തഞ്ച ചിത്തമേവ, യം ചേതോപരിയഞാണേന വിഭാവിതം, തസ്മാ സമാനാകാരപ്പവത്തിതോ ന അനിട്ഠേ മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ നാനാരമ്മണതാ ആവജ്ജനജവനാനം ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണഞ്ച പരികമ്മം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആസേവനപച്ചയോതി സിദ്ധം ഹോതി. അതീതത്തികോ ച ഏവം അഭിന്നോ ഹോതി. അഞ്ഞഥാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നേ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ ച പച്ചുപ്പന്നന്തി ഇധ വുച്ചമാനേ അതീതാനാഗതാനഞ്ച പച്ചുപ്പന്നതാ ആപജ്ജേയ്യ, തഥാ ച സതി ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തം വുത്തം. ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ, പുരിമാ പുരിമാ അതീതാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം പച്ചുപ്പന്നാനം ഖന്ധാനം അനന്തര…പേ… അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സാ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൫) പന അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നേസ്വേവ അനന്തരാതീതാ ചത്താരോ ഖന്ധാ അതീതാതി വിഞ്ഞായന്തി, ന ച അഭിധമ്മമാതികായ ആഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നപദസ്സ അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നപദത്ഥതാ കത്ഥചി പാളിയം വുത്താ. തസ്മാ തേഹി ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തുപ്പത്തിയാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വുത്താ. യദാ പന ‘‘യം ഇമസ്സ ചിത്തം പവത്തം, തം ജാനാമി. യം ഭവിസ്സതി, തം ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ ആഭോഗം കത്വാ പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനാദീനി കരോതി, തദാ ആവജ്ജനപരികമ്മാനി ചേതോപരിയഞാണഞ്ച അതീതാനാഗതാരമ്മണാനേവ ഹോന്തി ആവജ്ജനേനേവ വിഭാഗസ്സ കതത്താ.

യേ പന ‘‘ഇദ്ധിമാ പരസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ ആവജ്ജേതി, ആവജ്ജനം ഖണപച്ചുപ്പന്നം ആരമ്മണം കത്വാ തേനേവ സഹ നിരുജ്ഝതി, തതോ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി. യേസം പച്ഛിമം ഇദ്ധിചിത്തം, സേസാനി കാമാവചരാനി, തേസം സബ്ബേസമ്പി തദേവ നിരുദ്ധം ചിത്തമാരമ്മണം ഹോതി, ന ച താനി നാനാരമ്മണാനി ഹോന്തി, അദ്ധാവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ’’തി ഇദം വചനം നിസ്സായ ‘‘ആവജ്ജനജവനാനം പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണഭാവേപി നാനാരമ്മണത്താഭാവോ വിയ ഏകദ്വിതിചതുപഞ്ചചിത്തക്ഖണാനാഗതേസുപി ചിത്തേസു ആവജ്ജിതേസു ആവജ്ജനജവനാനം യഥാസമ്ഭവം അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണഭാവേപി നാനാരമ്മണതാ ന സിയാ, തേന ചതുപഞ്ചചിത്തക്ഖണാനാഗതേ ആവജ്ജിതേ അനാഗതാരമ്മണപരികമ്മാനന്തരം ഖണപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ചേതോപരിയഞാണം സിദ്ധ’’ന്തി വദന്തി, തേസം വാദോ ‘‘അനാഗതാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോ ധമ്മോ അതീതാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമേസം പഞ്ഹാനം അനുദ്ധടത്താ ഗണനായ ച ‘‘ആസേവനേ തീണീ’’തി വുത്തത്താ ന സിജ്ഝതി. ന ഹി കുസലകിരിയമഹഗ്ഗതം അനാസേവനം അത്ഥീതി.

ഏതസ്സ ച വാദസ്സ നിസ്സയഭാവോ ആവജ്ജനജവനാനം ഖണപച്ചുപ്പന്നനിരുദ്ധാരമ്മണതാവചനസ്സ ന സിജ്ഝതി, യം പവത്തം യം പവത്തിസ്സതീതി വാ വിസേസം അകത്വാ ഗഹണേ ആവജ്ജനസ്സ അനാഗതഗ്ഗഹണഭാവം, തദഭാവാ ജവനാനമ്പി വത്തമാനഗ്ഗഹണാഭാവഞ്ച സന്ധായേവ തസ്സ വുത്തത്താ. തദാ ഹി ഭവങ്ഗചലനാനന്തരം അഭിമുഖീഭൂതമേവ ചിത്തം ആരബ്ഭ ആവജ്ജനാ പവത്തതീതി. ജാനനചിത്തസ്സപി വത്തമാനാരമ്മണഭാവേ ആവജ്ജനജാനനചിത്താനം സഹട്ഠാനദോസാപത്തിയാ രാസിഏകദേസാവജ്ജനപടിവേധേ സമ്പത്തസമ്പത്താവജ്ജനജാനനേ ച അനിട്ഠേ ഠാനേ ആവജ്ജനജവനാനം നാനാരമ്മണഭാവദോസാപത്തിയാ ച യം വുത്തം ‘‘ഖണപച്ചുപ്പന്നം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീ’’തി, തം അയുത്തന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാവുത്തദോസാനാപത്തികാലവസേനേവ അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ നാനാരമ്മണതാഭാവം ദിസ്വാ ആവജ്ജനജവനാനം വത്തമാനതം നിരുദ്ധാരമ്മണഭാവോ വുത്തോതി, തമ്പി വചനം പുരിമവാദിനോ നാനുജാനേയ്യും. തസ്മിഞ്ഹി സതി ആവജ്ജനാ കുസലാനന്തിആദീസു വിയ അഞ്ഞപദസങ്ഗഹിതസ്സ അനന്തരപച്ചയവിധാനതോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ആവജ്ജനാ അതീതാരമ്മണാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തന്തി.

കസ്മാ പനേവം ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വിചാരിതാ, നനു ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ, അനാഗതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതേസം വിഭങ്ഗേസു ‘‘അതീതാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൨), ‘‘അനാഗതാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൭.൩-൪), ഉപ്പന്നത്തികേ ച ‘‘അനുപ്പന്നാഖന്ധാ, ഉപ്പാദിനോ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്വാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സാ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൩), ഉപ്പന്നത്തികേ ച ‘‘ഉപ്പന്നാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൭.൨) ഏത്തകസ്സേവ വുത്തത്താ ‘‘പച്ചുപ്പന്നചിത്തേ ചേതോപരിയഞാണം നപ്പവത്തതീ’’തി വിഞ്ഞായതി. യദി ഹി പവത്തേയ്യ, പുരിമേസു വിയ ഇതരേസു ച ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബം സിയാതി? സച്ചം കത്തബ്ബം, നയദസ്സനവസേന പനേതം സംഖിത്തന്തി അഞ്ഞായ പാളിയാ വിഞ്ഞായതി. ‘‘അതീതാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൦), അനാഗതാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സാ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൨) ഏതേസഞ്ഹി വിഭങ്ഗേസു ‘‘ചേതോപരിയഞാണേന അതീതാരമ്മണപച്ചുപ്പന്നചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം ജാനാതി. അതീതാരമ്മണാ പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൨), ‘‘ചേതോപരിയഞാണേന അനാഗതാരമ്മണപച്ചുപ്പന്നചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം…പേ… ചേതോപരിയഞാണേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണപച്ചുപ്പന്നചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം ജാനാതി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൧) ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേ പവത്തി വുത്താതി. തേനേവായം വിചാരണാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

തേസന്തി തേസു ദ്വീസു ഞാണേസൂതി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. കുസലാ ഖന്ധാതി ഇദ്ധിവിധപുബ്ബേനിവാസാനാഗതംസഞാണാപേക്ഖോ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ, ന ചേതോപരിയഞാണയഥാകമ്മൂപഗഞാണാപേക്ഖോതി. തേസം ചതുക്ഖന്ധാരമ്മണഭാവസ്സ അസാധകോതി ചേ? ന, അഞ്ഞത്ഥ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ഖന്ധാ ച വിചാരോ ച ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൬.൭൨) ‘‘സവിതക്കസവിചാരാ ഖന്ധാ ച വിതക്കോ ച ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൬.൬൯) ച വുത്തത്താ ചേതോപരിയഞാണാപേക്ഖോപി ബഹുവചനനിദ്ദേസോതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ സിദ്ധിതോ. ഏവമപി യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ഖന്ധാ ച വിചാരോ ചാ’’തിആദീസു അവുത്തത്താ ചതുക്ഖന്ധാരമ്മണതാ ന സിജ്ഝതീതി? ന, തത്ഥ അവചനസ്സ അഞ്ഞകാരണത്താ. യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന ഹി കമ്മസംസട്ഠാ ചത്താരോ ഖന്ധാ കമ്മപ്പമുഖേന ഗയ്ഹന്തി. തഞ്ഹി യഥാ ചേതോപരിയഞാണം പുരിമപരികമ്മവസേന സവിതക്കാദിവിഭാഗം സരാഗാദിവിഭാഗഞ്ച ചിത്തം വിഭാവേതി, ന ഏവം സവിഭാഗം വിഭാവേതി, കമ്മവസേനേവ പന സമുദായം വിഭാവേതീതി ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ഖന്ധാ ച വിചാരോ ചാ’’തിആദികേ വിഭാഗകരണേ തം ന വുത്തം, ന ചതുക്ഖന്ധാനാരമ്മണതോതി. ഇദം പന അവചനസ്സ കാരണന്തി. കേചി തത്ഥാപി ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സാ’’തി പഠന്തി ഏവ. ന ഹി തം കുസലാകുസലവിഭാഗം വിയ സവിതക്കാദിവിഭാഗം കമ്മം വിഭാവേതും അസമത്ഥം. ദുച്ചരിതസുചരിതഭാവവിഭാവനമ്പി ഹി ലോഭാദിഅലോഭാദിസമ്പയോഗവിസേസവിഭാവനം ഹോതീതി.

൧൪൩൫. നിയകജ്ഝത്തപരിയായസ്സ അഭാവേനാതി സഭാവധമ്മത്താ കേനചി പരിയായേന നിയകജ്ഝത്തം അഹോന്തം സബ്ബഥാ ബഹിദ്ധാഭാവേനേവ ‘‘ഏകന്തബഹിദ്ധാ’’തി വുത്തം, ന അസഭാവധമ്മത്താ ബഹിദ്ധാപി അഹോന്തം കസിണാദി വിയ നിയകജ്ഝത്തമത്തസ്സ അസമ്ഭവതോ. അസഭാവധമ്മത്താ ഏവ ഹി കസിണാദിഅജ്ഝത്തധമ്മഭൂതോ ച കോചി ഭാവോ ന ഹോതീതി അജ്ഝത്തത്തികേ ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തം സബ്ബം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാദി അതീതാരമ്മണത്തികേ ‘‘നവത്തബ്ബാരമ്മണ’’ന്തി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച വുത്തന്തി അനുഞ്ഞാതത്താ വചനതോതി ഏതേഹി കാരണേഹി പകാസിതന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി തന്തി ‘‘ഏതഞ്ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതന’’ന്തി വുത്തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം തം-സദ്ദേന ആകഡ്ഢിത്വാ വദതി. യോ പനായമേത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഏകമ്പി ഇധ വുച്ചമാനം അതീതാരമ്മണത്തികേ തേന സഹേകാരമ്മണതമ്പി സന്ധായ കാമാവചരകുസലാദീനം നവത്തബ്ബാരമ്മണതായ വുത്തത്താ ഇധാപി തേസം നവത്തബ്ബാരമ്മണഭാവം ദീപേതീതി കത്വാ തസ്മിം വുത്തേ താനിപി വുത്താനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും ന വുത്താനീ’’തി, തമഞ്ഞേ നാനുജാനന്തി. ന ഹി ഈദിസം ലേസവചനം അട്ഠകഥാകണ്ഡേ അത്ഥി. യദി സിയാ, പരിത്താരമ്മണത്തികേ യേസം സമാനാരമ്മണാനം പരിത്താദിആരമ്മണതാ നവത്തബ്ബതാ ച വുത്താ. പുന അതീതാരമ്മണത്തികേ തേസു ഏകമേവ വത്വാ അഞ്ഞം ന വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ വേദനാത്തികേ സമാനവേദനാനം യേസം സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തതാ വുത്താ, തേസു ഏകമേവ പീതിത്തികേ സുഖസഹഗതനിദ്ദേസേ വത്വാ അഞ്ഞം ന വത്തബ്ബം സിയാ. ഏവം ഉപേക്ഖാസഹഗതനിദ്ദേസാദീസു യോജേതബ്ബം. ലേസേന പന വിനാ അട്ഠകഥാകണ്ഡേ അത്ഥുദ്ധാരസ്സ കതത്താ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ വിയ കാമാവചരകുസലാദീനമ്പി അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികേ നവത്തബ്ബതായ സതി താനിപി നവത്തബ്ബാനീതി വത്തബ്ബാനി, ന പന വുത്താനി. തസ്മാ അഭാവനാസാമഞ്ഞേപി യായ അഭാവനാനിട്ഠപ്പവത്തിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവത്തമാനം നവത്തബ്ബം ജാതം, തസ്സാ പവത്തിയാ അഭാവേന താനി നവത്തബ്ബാനീതി ന വുത്താനി. ഗഹണവിസേസനിമ്മിതാനേവ ഹി കസിണാദീനി സഭാവതോ അവിജ്ജമാനാനീതി തദാരമ്മണാനം ബഹിദ്ധാഗഹണവസേന ബഹിദ്ധാരമ്മണതാ വുത്താ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പന ന ബഹിദ്ധാഗഹണഭാവേന പവത്തതി, നാപി അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണഭാവേന പവത്തതീതി നവത്തബ്ബന്തി വുത്തം. യേന പന ഗഹണാകാരേന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവത്തതി, ന തേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി പവത്തതി. യദി പവത്തേയ്യ, തമ്പി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേവ ഭവേയ്യ. യഥാ ഹി കിലേസാനം ഗോചരം പവത്തിവിസേസഞ്ച സബ്ബം ജാനന്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ന യഥാ തേ ഗണ്ഹന്തി, തഥാ ഗണ്ഹാതി തസ്സപി കിലേസഭാവാപത്തിതോ, ഏവം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ച പവത്തനാകാരം യഥാസഭാവതോ ജാനന്തം തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമിവ ന ഗണ്ഹാതി, കിമങ്ഗം പന അഞ്ഞന്തി. തേന കാമാവചരകുസലാനം നവത്തബ്ബതാ ന വുത്താതി. അയം ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ വിസയഭൂതോ അപഗമോ നാമ ഏകോ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി അനിച്ഛന്താനം ആചരിയാനം വിനിച്ഛയോ.

വിപാകം പന ന കസ്സചി ആരമ്മണം ഹോതീതി വിപാകം ആകാസാനഞ്ചായതനം വിപാകാദീസു വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേസു ന കസ്സചി ആരമ്മണം ഹോതീതി അത്ഥോ, തഥാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഞ്ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ. യഥാ ഹി വിപാകത്തികേ വിപാകധമ്മധമ്മനേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മമൂലകേസു പഞ്ഹേസു ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകുസലസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകുസലം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലസ്സ, തഥാ വിപാകസ്സ കിരിയസ്സ. ആകാസാനഞ്ചായതനകിരിയം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകിരിയസ്സ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകിരിയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകിരിയസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൬, ൪൧൦) വുത്തം, ന തഥാ വിപാകധമ്മമൂലകേസു ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനആകിഞ്ചഞ്ഞായതനവിപാകാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകകുസലകിരിയാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്താ. വിപാകതോ വുട്ഠഹിത്വാ ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരാസമ്ഭവതോതി വിപാകം ആരമ്മണം കത്വാ അഭിനീഹാരാസമ്ഭവതോതി അത്ഥോ. വിപാകസ്സ ഹി ആരമ്മണം കത്വാ നത്ഥി അഭിനീഹാരോതി.

അത്തനോ ഖന്ധാദീനീതി അരൂപക്ഖന്ധേ ‘‘ഖന്ധാ’’തി ഗഹേത്വാ ആദി-സദ്ദേന രൂപം ഗണ്ഹാതി. അജ്ഝത്തം വാ ഗയ്ഹമാനം അഹന്തി പഞ്ഞത്തിം ആദി-സദ്ദേന ഗണ്ഹാതി. ഏസ നയോ പരേസം ഖന്ധാദിഗ്ഗഹണേ ച. പുന പഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണേന കസിണവിഹാരാദിഅനിന്ദ്രിയബദ്ധുപാദായപഞ്ഞത്തിമാഹ. ആദി-സദ്ദേന വാ അഹം പരം പണ്ണത്തിഗ്ഗഹണേ സബ്ബം ഉപാദായപഞ്ഞത്തിം. കമ്മാദീസു കമ്മം അജ്ഝത്തം, കമ്മനിമിത്തം ഉഭയം, ഗതിനിമിത്തം ബഹിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബം. അത്തനോ സരീരേ ഏവ കിമി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തമാനസ്സ ഗതിനിമിത്തമ്പി അജ്ഝത്തം സിയാ. മല്ലികായ കുമ്മാസം ദദമാനായ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനലാഭം, സന്തതിമഹാമത്തസ്സ ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതസ്സ അരഹത്തപ്പത്തിം, സുമനമാലാകാരസ്സ ച പുപ്ഫമുട്ഠിനാ പൂജേന്തസ്സ പച്ചേകബോധിസച്ഛികിരിയം നിസ്സായ ഭഗവാ സിതം പാത്വാകാസി.

ഇമസ്മിം തികേ ഓകാസം ലഭന്തീതി പരിത്താരമ്മണാതീതാരമ്മണത്തികേസു അലദ്ധോകാസാനി നവത്തബ്ബാനീതി വുത്താനി, ഇധ പന നവത്തബ്ബാനി ന ഹോന്തി, അജ്ഝത്താദീസു ഏകാരമ്മണതം ലഭന്തീതി അത്ഥോ. ഏതാനി ഹി പഞ്ച സബ്ബത്ഥപാദകാകാസാലോകകസിണചതുത്ഥാനം കസിണാരമ്മണത്താ, ബ്രഹ്മവിഹാരചതുത്ഥസ്സ പഞ്ഞത്തിആരമ്മണത്താ, ആനാപാനചതുത്ഥസ്സ നിമിത്താരമ്മണത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാനീതി. സകായചിത്താനന്തി സകകായചിത്താനം, തേന പയോജനം നത്ഥി, തസ്മാ ന തം അജ്ഝത്താരമ്മണന്തി അത്ഥോ. അനിന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ വാ രൂപസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘തിസ്സന്നം വാ പഞ്ഞത്തീന’’ന്തി ഇദമ്പി വാ-സദ്ദേന ആഹരിതബ്ബം, നയദസ്സനം വാ ഏതം ദട്ഠബ്ബം. ഈദിസേ ഹി കാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണന്തി.

തികഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ

൧൪൭൩. മാനോ …പേ… ഏകധാവാതി ഇദം അവുത്തപ്പകാരദസ്സനവസേന വുത്തം, അഞ്ഞഥാ മാനോ കാമരാഗാവിജ്ജാസഞ്ഞോജനേഹി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതീതി ദ്വിധാതി വത്തബ്ബോ സിയാ. ഏസ നയോ ഭവരാഗാദീസു. തഥാ വിചികിച്ഛാതി ഏത്ഥ തഥാതി ഏതസ്സ ഏകധാവാതി അത്ഥോ.

൧൫൧൧. സസങ്ഖാരികേസൂതി ഇദം കാമച്ഛന്ദനീവരണസ്സ തീഹി നീവരണേഹി സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, ന നിയമതോ തത്ഥ തസ്സ തേഹി ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം ഥിനമിദ്ധസ്സ അനിയതത്താ. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേനാതി ഉദ്ധച്ചസ്സ സബ്ബാകുസലേ ഉപ്പജ്ജനതോ ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ദ്വേ, അഞ്ഞേസു ഥിനമിദ്ധകുക്കുച്ചവിരഹേ തീണി ഹേട്ഠിമന്തതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി കത്വാ ‘‘ദ്വേ തീണീ’’തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. യത്തകാനം പന ഏകതോ ഉപ്പത്തിയം നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ചാതി അയമത്ഥോ സമ്ഭവതി, ഹേട്ഠിമന്തേന തേസം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദ്വേ’’തി വുത്തം. തതോ ഉദ്ധമ്പി പവത്തിയം അയമത്ഥോ സമ്ഭവതി ഏവാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തീണീ’’തി വുത്തം. ദ്വേ തീണീതി ച ദ്വേ വാ തീണി വാതി അനിയമനിദ്ദേസോതി ചത്താരി വാ പഞ്ച വാതിപി വിഞ്ഞായതി. യത്ഥ സഹുപ്പത്തി, തത്ഥ നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ച ഹോന്തീതി ഏതസ്സ വാ ലക്ഖണസ്സ ദസ്സനമേതന്തി. യത്ഥ ചത്താരി പഞ്ച ച ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ ചായമത്ഥോ സാധിതോ ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ കിലേസഗോച്ഛകേ ച ‘‘ദ്വേ തയോ’’തി വുത്തം. ലക്ഖണദസ്സനവസേന ഹി കിലേസാ ചേവ കിലേസസമ്പയുത്താ ച വുത്താ, ന സബ്ബേസം സമ്ഭവന്താനം സരൂപേന ദസ്സനവസേനാതി.

യദി ഉദ്ധച്ചം സബ്ബാകുസലേ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? സുത്തന്തേ വുത്തേസു പഞ്ചസു നീവരണേസു അഞ്ഞനീവരണരഹിതസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ വിസയവിസേസദസ്സനത്ഥം. ഛട്ഠം പന നീവരണം അഭിധമ്മേ ഇതരേഹി സഹഗതന്തി തസ്സ അഞ്ഞനീവരണരഹിതസ്സ ന കോചി വിസയവിസേസോ അത്ഥി, അത്തനാ സഹഗതേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനാഭാവാ തദുപലക്ഖിതസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ അഭാവാ ച നത്ഥേവ വിസയവിസേസോ, തസ്മാ ‘‘തം സബ്ബാകുസലേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ പന വുത്തചിത്തുപ്പാദോ സേസധമ്മാനം ഉദ്ധച്ചാനുവത്തനഭാവേന തദുപലക്ഖിതോ ഉദ്ധച്ചസ്സ വിസയവിസേസോ, തസ്മാ സബ്ബാകുസലേ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉദ്ധച്ചം സാമഞ്ഞേന ‘‘ഉദ്ധച്ചനീവരണ’’ന്തി ഗഹേത്വാപി തം അത്തനോ വിസയവിസേസേന പകാസേതും ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ച പകാസനം വിസയവിസേസേസു ലോഭദോമനസ്സസഹഗതസസങ്ഖാരികവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതേസു പഞ്ച നീവരണാനി വവത്ഥപേത്വാ തേസം ബ്യാപകഭാവേന ഛട്ഠം പകാസേതും കതന്തി വേദിതബ്ബം.

കേചി പന ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതേതി സാമഞ്ഞേന സബ്ബം ഉദ്ധച്ചം ‘ഉദ്ധച്ച’ന്തി ഗഹേത്വാ തേന സഹഗതേ ചിത്തുപ്പാദേ’’തി വദന്തി, അയം പനത്ഥോ ന ബഹുമതോ ദ്വാദസമചിത്തുപ്പാദസ്സ വിയ സബ്ബാകുസലചിത്തുപ്പാദാനം ഉദ്ധച്ചേന അനുപലക്ഖിതത്താ, സതി ച ഉപലക്ഖിതത്തേ ‘‘അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസൂ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞേസം ചിത്തുപ്പാദാനം നിവത്തനത്ഥം ‘‘ദ്വാദസസു ഉദ്ധച്ചസഹഗതേസൂ’’തി വത്തബ്ബത്താ. ഉദ്ധച്ചാനുപലക്ഖിതത്താ പന സബ്ബാകുസലാനം അവിജ്ജാനീവരണം വിയ ഇദമ്പി ‘‘സബ്ബാകുസലേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന പന വുത്തം, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച അവിജ്ജാനീവരണം വിയ ഉദ്ധച്ചനീവരണഞ്ച സബ്ബാകുസലേസു ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ നിക്ഖേപകണ്ഡേ ‘‘കാമച്ഛന്ദനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തേന ഏകസ്മിംയേവ ചിത്തുപ്പാദേ ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഉപ്പജ്ജതീതി അഗ്ഗഹേത്വാ അധിപ്പായോ മഗ്ഗിതബ്ബോതി.

കിലേസഗോച്ഛകേ ലോഭാദീനി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇധേവ അഭിധമ്മേ ആഗതാനി. തസ്മാ ഇധേവ വുത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചകിലേസസ്സ അത്തനാ സഹ വുത്തേഹി കിലേസേഹി രഹിതസ്സ വിസയവിസേസോ നത്ഥീതി വിസയവിസേസേന പകാസനം അകത്വാ ‘‘ഉദ്ധച്ചഞ്ച അഹിരികഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച സബ്ബാകുസലേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. കിലേസാ ചേവ സംകിലിട്ഠപദനിദ്ദേസേ യസ്മാ സംകിലിട്ഠപദം കിലേസസമ്പയുത്തപദേന അസമാനത്ഥം കേവലം മലേന ഉപതാപിതതം വിബാധിതതഞ്ച ദീപേതി, തസ്മാ കിലേസാ ചേവ കിലേസസമ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേന സമാനം നിദ്ദേസം അകത്വാ ‘‘തേവ കിലേസാ കിലേസാ ചേവ സംകിലിട്ഠാ ചാ’’തി വുത്തം.

൧൫൭൭. ദ്വേ തയോ കിലേസാതി ഏത്ഥ ‘‘ദ്വേ തയോതി ഹേതുഗോച്ഛകാദീസു വുത്താധികാരവസേന രുള്ഹിയാ വുത്ത’’ന്തി കേചി വദന്തി. യദി അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ രുള്ഹിയാ വുച്ചേയ്യ, ഗന്ഥഗോച്ഛകേ ച ‘‘യത്ഥ ദ്വേ തയോ ഗന്ഥാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. യഞ്ച വദന്തി ‘‘യത്ഥ ദ്വേ തയോ അഞ്ഞേഹി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ ഏകതോ-സദ്ദോ കിലേസഗോച്ഛകേ സാത്ഥകോ, ന ഹേതുഗോച്ഛകാദീസു തേന വിനാപി അധിപ്പായവിജാനനതോ’’തി, തമ്പി ന, ഹേതുഗോച്ഛകാദീസുപി നാനാഉപ്പത്തിയം ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താദിഗ്ഗഹണനിവാരണത്ഥത്താ ഏകതോ-സദ്ദസ്സ, തസ്മാ രുള്ഹീഅന്വത്ഥകഥാരോപനഞ്ച വജ്ജേത്വാ യഥാവുത്തേനേവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി. ലോഭോ ഛധാതിആദിനാ ലോഭപടിഘമോഹാനം അഞ്ഞേഹി ഏകതോ ഉപ്പത്തിദസ്സനേനേവ തേസമ്പി ലോഭാദീഹി ഏകതോ ഉപ്പത്തി ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അട്ഠകഥാകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചത്താരി ച സഹസ്സാനി, പുന തീണി സതാനി ച;

അട്ഠസാലിനിയാ ഏതേ, പദാ ലീനത്ഥജോതകാ.

ധമ്മമിത്തോതി നാമേന, സക്കച്ചം അഭിയാചിതോ;

ആനന്ദോഇതി നാമേന, കതാ ഗന്ഥാ സുബുദ്ധിനാതി.

ഇതി അട്ഠസാലിനിയാ ലീനത്ഥപദവണ്ണനാ

ധമ്മസങ്ഗണീ-മൂലടീകാ സമത്താ.