ദുകനിദ്ദേസോ

ഉപാദാഭാജനീയകഥാവണ്ണനാ

൫൯൬. അപ്പരജക്ഖാദിസത്തസമൂഹദസ്സനം ബുദ്ധചക്ഖു, ഛസു അസാധാരണഞാണേസു ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബസങ്ഖതാസങ്ഖതദസ്സനം സമന്തചക്ഖു. ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ഏവമാദിനാ ആകാരേന പവത്തം ഞാണദസ്സനം ഞാണചക്ഖു, തമ്പി പുരിമദ്വയമിവ കാമാവചരം. ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം ധമ്മചക്ഖു. ഉപത്ഥമ്ഭഭൂതാ ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസന്തതിയോ സമ്ഭാരാ. സഹ സമ്ഭാരേഹി സസമ്ഭാരം, സമ്ഭാരവന്തം. സമ്ഭവോതി ആപോധാതുമേവ സമ്ഭവസമ്ഭൂതമാഹ. സണ്ഠാനന്തി വണ്ണായതനമേവ പരിമണ്ഡലാദിസണ്ഠാനഭൂതം. തേസം പന വിസും വചനം തഥാഭൂതാനം അതഥാഭൂതാനഞ്ച ആപോധാതുവണ്ണായതനാനം യഥാവുത്തേ മംസപിണ്ഡേ വിജ്ജമാനത്താ. ചുദ്ദസസമ്ഭാരോ ഹി മംസപിണ്ഡോ. സമ്ഭവസ്സ ചതുധാതുനിസ്സിതേഹി സഹ വുത്തസ്സ ധാതുത്തയനിസ്സിതതാ യോജേതബ്ബാ. ആപോധാതുവണ്ണായതനാനമേവ വാ സമ്ഭവസണ്ഠാനാഭാവാ വിസും വുത്താതി ചതുധാതുനിസ്സിതതാ ച ന വിരുജ്ഝതി. യം മംസപിണ്ഡം സേതാദിനാ സഞ്ജാനന്തോ ന പസാദചക്ഖും സഞ്ജാനാതി, പത്ഥിണ്ണതാദിവിസേസം വത്തുകാമോ ‘‘പഥവീപി അത്ഥീ’’തിആദി വുത്തമ്പി വദതി.

സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിദേസഭൂതേതി ഏതേന അവസേസം കണ്ഹമണ്ഡലം പടിക്ഖിപതി. സ്നേഹമിവ സത്തക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ ഠിതാഹേവ അത്തനോ നിസ്സയഭൂതാഹി ചതൂഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം തംനിസ്സിതേഹി ഏവ ആയുവണ്ണാദീഹി അനുപാലിതപരിവാരിതം തിസന്തതിരൂപസമുട്ഠാപകേഹി ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം തിട്ഠതി. സത്തക്ഖിപടലാനം ബ്യാപനവചനേന ച അനേകകലാപഗതഭാവം ചക്ഖുസ്സ ദസ്സേതി. പമാണതോ ഊകാസിരമത്തന്തി ഊകാസിരമത്തേ പദേസേ പവത്തനതോ വുത്തം. രൂപാനി മനുപസ്സതീതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അഥ വാ മനൂതി മച്ചോ. ഉപകാരഭൂതേഹി സങ്ഗഹിതോ. പരിയായേനാതി ചതുന്നം പസാദോ തേസു ഏകസ്സ ദ്വിന്നഞ്ചാതിപി വത്തും യുത്തോ സമാനധനാനം ധനം വിയാതി ഏതേന പരിയായേന. സരീരം രൂപക്ഖന്ധോ ഏവ. പടിഘട്ടനമേവ നിഘംസോ പടിഘട്ടനാനിഘംസോ. രൂപാഭിമുഖഭാവേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവാപത്തിസങ്ഖാതോ പടിഘട്ടനതോ ജാതോ വാ നിഘംസോ പടിഘട്ടനാനിഘംസോ.

പരികപ്പവചനം ‘‘സചേ ആപാഥം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി ഹേതുകിരിയം, ‘‘പസ്സേയ്യാ’’തി ഫലകിരിയഞ്ച പരികപ്പേത്വാ തേന പരികപ്പേന വചനം. ഏത്ഥ ച ഹേതുകിരിയാ അനേകത്താ അവുത്താപി വിഞ്ഞായതീതി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘പസ്സേ വാ’’തി ഇമിനാ വചനേന തീസുപി കാലേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവം അനുപഗച്ഛന്തം ചക്ഖും സങ്ഗണ്ഹാതി. ദസ്സനേ പരിണായകഭാവോ ദസ്സനപരിണായകട്ഠോ. യഥാ ഹി ഇസ്സരോ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോഥാ’’തി വദന്തോ തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേ സപുരിസേ പരിണായതി പവത്തയതി, ഏവമിദമ്പി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം നിസ്സയഭാവേന തേ ധമ്മേ ദസ്സനകിച്ചേ ആണാപേന്തം വിയ പരിണായതീതി ചക്ഖൂതി വുച്ചതി. ചക്ഖതീതി ഹി ചക്ഖു, യഥാവുത്തേന നയേന ആചിക്ഖതി പരിണായതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമവിസമാനി രൂപാനി ചക്ഖതി ആചിക്ഖതി, പകാസേതീതി വാ ചക്ഖു. സഞ്ജായന്തി ഏത്ഥാതി സഞ്ജാതി. കേ സഞ്ജായന്തി? ഫസ്സാദീനി. തഥാ സമോസരണം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം അത്തനോ തിക്ഖമന്ദഭാവാനുപവത്തനേന ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി. നിച്ചം ധുവം അത്താതി ഗഹിതസ്സപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന. വളഞ്ജന്തി പവിസന്തി ഏതേനാതി വളഞ്ജനം, തംദ്വാരികാനം ഫസ്സാദീനം വളഞ്ജനട്ഠേന.

൫൯൭. പുബ്ബേ വുത്തോ പരികപ്പോ ഏവ വികപ്പനത്ഥോ. ഘട്ടയമാനമേവാതി പസാദസ്സ അഭിമുഖഭാവവിസേസം ഗച്ഛന്തമേവ.

൫൯൯. രൂപം ആരബ്ഭ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം ഉപ്പത്തിവചനേനേവ തേസം തംദ്വാരികാനം അഞ്ഞേസഞ്ച രൂപം ആരബ്ഭ ഉപ്പത്തി വുത്താ ഹോതി. യഥാ ച തേസം രൂപം പച്ചയോ ഹോതി, തേന പച്ചയേന ഉപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായേന ‘‘ഇമിനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകാനം ഫസ്സാദീനന്തി ഇമിനാ വചനേന തദാലമ്ബനരൂപാരമ്മണതായ തംസദിസാനം മനോധാതുആദീനഞ്ച പുരേജാതപച്ചയേന ഉപ്പത്തി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. യത്ഥ പന വിസേസോ അത്ഥി, തം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുദ്വാരജവനവീഥിപരിയാപന്നാന’’ന്തിആദിമാഹ. താനി ഹി രൂപം ഗരും കത്വാ പവത്തമാനസ്സാദനാഭിനന്ദനഭൂതാനി തംസമ്പയുത്താനി ച ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയേഹി ഉപ്പജ്ജന്തി, അഞ്ഞാനി ആരമ്മണപുരേജാതേനേവാതി ഏവം ‘‘ആരബ്ഭാ’’തി വചനം ആരമ്മണപച്ചയതോ അഞ്ഞപച്ചയഭാവസ്സപി ദീപകം, ആരമ്മണവചനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവസ്സേവാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

൬൦൦. സുണാതീതി സോതവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവേന സുണാതി. ജിവ്ഹാസദ്ദേന വിഞ്ഞായമാനാ കിരിയാ സായനന്തി കത്വാ ‘‘സായനട്ഠേനാ’’തി ആഹ. കുച്ഛിതാനം ദുക്ഖസമ്പയുത്തഫസ്സാദീനം ആയോതി കായോ, ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖാനം വാ. കായായതനസ്സ ബ്യാപിതായ ചക്ഖുപസാദേ കായപസാദഭാവോപി അത്ഥി, തേന ചക്ഖുപസാദസ്സ അനുവിദ്ധത്താ നോ ബ്യാപിതാ ച ന സിയാ, വുത്താ ച സാ. തസ്മാ ചക്ഖുപസാദസ്സ ഫോട്ഠബ്ബാവഭാസനം കായപസാദസ്സ ച രൂപാവഭാസനം ആപന്നന്തി ലക്ഖണസമ്മിസ്സതം ചോദേതി. ചക്ഖുകായാനം അഞ്ഞനിസ്സയത്താ കലാപന്തരഗതതായ ‘‘അഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞത്ഥ അഭാവതോ’’തി ആഹ. രൂപരസാദിനിദസ്സനം സമാനനിസ്സയാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞസഭാവാനുപഗമേന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അഭാവോ, കോ പന വാദോ അസമാനനിസ്സയാനന്തി ദസ്സേതും വുത്തം.

രൂപാഭിഘാതാരഹോ ച സോ ഭൂതപ്പസാദോ ചാതി രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദോ. ഏവംലക്ഖണം ചക്ഖു. രൂപാഭിഘാതോതി ച രൂപേ, രൂപസ്സ വാ അഭിഘാതോതി അത്ഥോ. പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണായതനത്തഭാവനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ നിദാനഭൂതാ കാമതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ ച തദായതനികഭവപത്ഥനാഭാവതോ ദട്ഠുകാമതാദിവോഹാരം അരഹതീതി ദുതിയോ നയോ സബ്ബത്ഥ വുത്തോ. തത്ഥ ദട്ഠുകാമതാനിദാനം കമ്മം സമുട്ഠാനമേതേസന്തി ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനാനി, ഏവംവിധാനം ഭൂതാനം പസാദലക്ഖണം ചക്ഖു, ഏവംവിധോ വാ ഭൂതപ്പസാദോ ദട്ഠുകാമതാനി…പേ… പസാദോ. ഏവംലക്ഖണം ചക്ഖു. രൂപേസു പുഗ്ഗലസ്സ വാ വിഞ്ഞാണസ്സ വാ ആവിഞ്ഛനരസം.

കായോ സബ്ബേസന്തി കോ ഏത്ഥ വിസേസോ, നനു തേജാദിഅധികാനഞ്ച ഭൂതാനം പസാദാ സബ്ബേസംയേവാതി? സച്ചമേതം, ഇദം പന ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി വചനം ‘‘സമാനാന’’ന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി അനുവത്തമാനസ്സ ഏകദേസാധികഭാവസ്സ നിവാരണവസേന വുത്തത്താ. തേജാദീനന്തി പദീപസങ്ഖാതസ്സ തേജസ്സ ഓഭാസേന വായുസ്സ സദ്ദേന പഥവിയാ ഗന്ധേന ഖേളസങ്ഖാതസ്സ ഉദകസ്സ രസേനാതി പുരിമവാദേ പച്ഛിമവാദേ ച യഥായോഗം തംതംഭൂതഗുണേഹി അനുഗ്ഗയ്ഹഭാവതോ രൂപാദിഗ്ഗഹണേ ഉപകരിതബ്ബതോതി അത്ഥോ. രൂപാദീനം അധികഭാവദസ്സനതോതി അഗ്ഗിമ്ഹി രൂപസ്സ പഭസ്സരസ്സ വായുമ്ഹി സദ്ദസ്സ സഭാവേന സുയ്യമാനസ്സ പഥവിയാ സുരഭിആദിനോ ഗന്ധസ്സ ആപേ ച രസസ്സ മധുരസ്സ വിസേസയുത്താനം ദസ്സനതോ ‘‘രൂപാദയോ തേസം ഗുണാ’’തി പഠമവാദീ ആഹ. തസ്സേവ ച ‘‘ഇച്ഛേയ്യാമാ’’തിആദിനാ ഉത്തരമാഹ. ഇമിനാവുപായേന ദുതിയവാദിസ്സപി നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി.

അഥ വാ രൂപാദിവിസേസഗുണേഹി തേജആകാസപഥവീആപവായൂഹി ചക്ഖാദീനി കതാനീതി വദന്തസ്സ കണാദസ്സ വാദം തതിയം ഉദ്ധരിത്വാ തം നിഗ്ഗഹേതും ‘‘അഥാപി വദേയ്യു’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആസവേ ഉപലബ്ഭമാനോപി ഗന്ധോ പഥവിയാ ആപോസംയുത്തായ കപ്പാസതോ വിസദിസായാതി ന കപ്പാസഗന്ധസ്സ അധികഭാവാപത്തീതി ചേ? ന, അനഭിഭൂതത്താ. ആസവേഹി ഉദകസംയുത്താ പഥവീ ഉദകേന അഭിഭൂതാ, ന കപ്പാസപഥവീതി തസ്സായേവ അധികേന ഗന്ധേന ഭവിതബ്ബന്തി. ഉണ്ഹോദകസഞ്ഞുത്തോ ച അഗ്ഗി ഉപലബ്ഭനീയോ മഹന്തോതി കത്വാ തസ്സ ഫസ്സോ വിയ വണ്ണോപി പഭസ്സരോ ഉപലബ്ഭിതബ്ബോതി ഉണ്ഹോദകവണ്ണതോ അഗ്ഗിനാ അനഭിസമ്ബന്ധസ്സ സീതുദകസ്സ വണ്ണോ പരിഹായേഥ. തസ്മാതി ഏതസ്സുഭയസ്സ അഭാവാ. തദഭാവേന ഹി രൂപാദീനം തേജാദിവിസേസഗുണതാ നിവത്തിതാ, തംനിവത്തനേന ‘‘തേജാദീനം ഗുണേഹി രൂപാദീഹി അനുഗ്ഗയ്ഹഭാവതോ’’തി ഇദം കാരണം നിവത്തിതന്തി. ഏവം പരമ്പരായ ഉഭയാഭാവോ വിസേസകപ്പനപ്പഹാനസ്സ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ പഹായേഥേത’’ന്തിആദി. ഏകകലാപേപി രൂപരസാദയോ വിസദിസാ, കോ പന വാദോ നാനാകലാപേ ചക്ഖാദയോ ഭൂതവിസേസാഭാവേപീതി ദസ്സേതും രൂപരസാദിനിദസ്സനം വുത്തം.

യദി ഭൂതവിസേസോ നത്ഥി, കിം പന ചക്ഖാദിവിസേസസ്സ കാരണന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘യം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഏകമ്പി കമ്മം പഞ്ചായതനികത്തഭാവപത്ഥനാനിപ്ഫന്നം ചക്ഖാദീനം വിസേസഹേതുത്താ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അസാധാരണ’’ന്തി ച ‘‘കമ്മവിസേസോ’’തി ച വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി തം യേന വിസേസേന ചക്ഖുസ്സ പച്ചയോ, തേനേവ സോതസ്സ ഹോതി ഇന്ദ്രിയന്തരാഭാവപ്പത്തിതോ. ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹഗ്ഗതാ ഏകാ ചേതനാ കടത്താരൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൭൮) വചനേന പടിസന്ധിക്ഖണേ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബേസം കടത്താരൂപാനം ഏകാ ചേതനാ കമ്മപച്ചയോ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി. നാനാചേതനായ ഹി തദാ ഇന്ദ്രിയുപ്പത്തിയം സതി പരിത്തേന ച മഹഗ്ഗതേന ച കമ്മുനാ നിബ്ബത്തിതം കടത്താരൂപം ആപജ്ജേയ്യാതി ന ചേകാ പടിസന്ധി അനേകകമ്മനിബ്ബത്താ ഹോതീതി സിദ്ധമേകേന കമ്മേന അനേകിന്ദ്രിയുപ്പത്തി ഹോതീതി. അനല്ലീനോ നിസ്സയോ ഏതസ്സാതി അനല്ലീനനിസ്സയോ, രൂപസദ്ദസങ്ഖാതോ വിസയോ. ഗന്ധരസാനം നിസ്സയാ ഘാനജിവ്ഹാനിസ്സയേ അല്ലീയന്തീതി തേ നിസ്സയവസേന അല്ലീനാ, ഫോട്ഠബ്ബം സയം കായനിസ്സയഅല്ലീനം ഭൂതത്തയത്താ. ദൂരേ…പേ… സമ്പത്തോ ഏവ നാമ പടിഘട്ടനനിഘംസജനകതോതി അധിപ്പായോ. സദ്ദോ പന ധാതുപരമ്പരായ വായു വിയ ആഗന്ത്വാ നിസ്സയവസേന സോതനിസ്സയേ അല്ലീയിത്വാ സോതം ഘട്ടേത്വാ വവത്ഥാനം ഗച്ഛന്തോ സണികം വവത്ഥാനം ഗച്ഛതീതി വുത്തോ. ഏവം പന സതിചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ കദാചിപി ആരമ്മണപച്ചയോ ന സിയാ. ന ഹി ബഹിദ്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനുപ്പത്തി ഉപപജ്ജതീതി.

ചിരേന സുയ്യേയ്യാതി കസ്മാ ഏതം വുത്തം, നനു ദൂരേ ഠിതേഹി രജകാദിസദ്ദാ ചിരേന സുയ്യന്തീതി? ന, ദൂരാസന്നാനം യഥാപാകടേ സദ്ദേ ഗഹണവിസേസതോ. യഥാ ഹി ദൂരാസന്നാനം വചനസദ്ദേ യഥാ പാകടീഭൂതേ ഗഹണവിസേസതോ ആകാരവിസേസാനം അഗ്ഗഹണം ഗഹണഞ്ച ഹോതി, ഏവം രജകാദിസദ്ദേപി ആസന്നസ്സ ആദിതോ പഭുതി യാവാവസാനാ കമേന പാകടീഭൂതേ ദൂരസ്സ ചാവസാനേ മജ്ഝേ വാ പിണ്ഡവസേന പവത്തിപാകടീഭൂതേ നിച്ഛയഗഹണാനം സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ പവത്താനം വിസേസതോ ലഹുകം സുതോ ചിരേന സുതോതി അഭിമാനോ ഹോതി. സോ പന സദ്ദോ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തം നിസ്സിതോവ അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ സോതസ്സ ആപാഥമാഗച്ഛതി. ദൂരേ ഠിതോ പന സദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥ പടിഘോസുപ്പത്തിയാ ഭാജനാദിചലനസ്സ ച അയോകന്തോ വിയ അയോചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ വാ ഘണ്ടാഭിഘാതാനുജാനി ഭൂതാനി അനുരവസ്സ നിസ്സയഭൂതാനി ഘട്ടനസഭാവാനി, ഏവം ഘട്ടനാനുജാനി യാവ സോതപ്പസാദാ ഉപ്പത്തിവസേന ആഗതാനി ഭൂതാനി ഘട്ടനസഭാവാനേവാതി തംനിസ്സിതോ സദ്ദോ നിസ്സയവസേന ധാതുപരമ്പരായ ഘട്ടേത്വാ സണികം വവത്ഥാനം ഗച്ഛതീതി വുത്തോ. അസുകദിസായ നാമാതി ന പഞ്ഞായേയ്യ. കസ്മാ? സോതപ്പദേസസ്സേവ സദ്ദസ്സ ഗഹണതോ.

വിസമേ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി വിസമജ്ഝാസയോ, അജ്ഝാസയരഹിതമ്പി ചക്ഖു വിസമനിന്നത്താ വിസമജ്ഝാസയം വിയ ഹോതീതി ‘‘വിസമജ്ഝാസയ’’ന്തി വുത്തം. ചക്ഖുമതോ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ചക്ഖു ‘‘വിസമജ്ഝാസയ’’ന്തി വുത്തം.

കണ്ണകൂപഛിദ്ദേയേവ പവത്തനതോ ആരമ്മണഗ്ഗഹണഹേതുതോ ച തത്ഥേവ ‘‘അജ്ഝാസയം കരോതീ’’തി വുത്തം. തസ്സ സോതസ്സ സോതവിഞ്ഞാണനിസ്സയഭാവേന സദ്ദസവനേ. അജടാകാസോപി വട്ടതീതി ഏതസ്സ അട്ഠകഥാധിപ്പായേന അത്ഥം വദന്തോ ‘‘അന്തോലേണസ്മി’’ന്തിആദിമാഹ. അത്തനോ അധിപ്പായേന വദന്തോ ‘‘കിം ഏതായ ധമ്മതായാ’’തിആദിമവോച.

വാതൂപനിസ്സയോ ഗന്ധോ ഗോചരോ ഏതസ്സാതി വാതൂപനിസ്സയഗന്ധഗോചരം. ഏത്ഥ ച ഗന്ധഗ്ഗഹണസ്സ വാതോ ഉപനിസ്സയോ, തബ്ബോഹാരേന പന ഗന്ധോ ‘‘വാതൂപനിസ്സയോ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ വാതോ ഏവ ഉപനിസ്സയോ വാതൂപനിസ്സയോ. കസ്സാതി? ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ. സോ സഹകാരീപച്ചയന്തരഭൂതോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി വാതൂപനിസ്സയോ, ഗന്ധോ പച്ചയോ.

ആപോ ച സഹകാരീപച്ചയന്തരഭൂതോ ഖേളാദികോ. തഥാ പഥവീ. ഗഹേതബ്ബസ്സ ഹി ഫോട്ഠബ്ബസ്സ ഉപ്പീളിയമാനസ്സ ആധാരഭൂതാ പഥവീ കായസ്സ ച ഫോട്ഠബ്ബേന ഉപ്പീളിയമാനസ്സ നിസ്സയഭൂതാനം ആധാരഭൂതാ സബ്ബദാ ഫോട്ഠബ്ബഗഹണസ്സ ഉപനിസ്സയോതി. ഉപ്പീളനേന പന വിനാ ഫോട്ഠബ്ബഗഹണേ കായായതനസ്സ നിസ്സയഭൂതാ പഥവീ ഉപനിസ്സയോതി ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബദാപി ച തസ്സാ ഉപനിസ്സയഭാവോ യുത്തോ ഏവ.

പഞ്ചവണ്ണാനന്തി വചനം തദാധാരാനം സുത്താനം നാനത്തദസ്സനത്ഥം. പഞ്ചപ്പകാരാ പഞ്ചവണ്ണാ. ഏകന്തതോതി ഇദം സബ്ബദാ ഉപ്പീളനേന വിനിബ്ഭുജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യാനം കലാപന്തരരൂപാനം സബ്ഭാവാ തേസം നിവത്തനത്ഥം വുത്തം. ന ഹി താനി ഏകന്തേന അവിനിഭുത്താനി കലാപന്തരഗതത്താതി.

൬൧൬. വണ്ണനിഭാതി രൂപായതനമേവ നിദ്ദിട്ഠന്തി തദേവ അപേക്ഖിത്വാ ‘‘സനിദസ്സന’’ന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ കതോ. തസ്മാതി നിപ്പരിയായരൂപാനം നീലാദീനം ഫുസിത്വാ അജാനിതബ്ബതോ ദീഘാദീനഞ്ച ഫുസിത്വാ ജാനിതബ്ബതോ ന നിപ്പരിയായേന ദീഘം രൂപായതനം. തം തം നിസ്സായാതി ദീഘാദിസന്നിവേസം ഭൂതസമുദായം നിസ്സായ. തഥാ തഥാ ഠിതന്തി ദീഘാദിസന്നിവേസേന ഠിതം വണ്ണസമുദായഭൂതം രൂപായതനമേവ ദീഘാദിവോഹാരേന ഭാസിതം. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നം ഏകസ്മിം ഇതരസ്സ അഭാവാ. വിസയഗോചരാനം വിസേസോ അനഞ്ഞത്ഥഭാവോ തബ്ബഹുലചാരിതാ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ.

൬൨൦. ഭേരിസദ്ദാദീനഞ്ച വാദിതസദ്ദത്താ ‘‘വുത്താവസേസാന’’ന്തി ആഹ. അമനുസ്സവചനേന ന മനുസ്സേഹി അഞ്ഞേ പാണിനോ ഏവ ഗഹിതാ, അഥ ഖോ കട്ഠാദയോപീതി അധിപ്പായേന ‘‘സേസോ സബ്ബോപീ’’തി ആഹ. ഏവം സന്തേപി വത്ഥുവിസേസകിത്തനവസേന പാളിയം അനാഗതോ തഥാ കിത്തേതബ്ബോ യേ വാ പനാതി വുത്തോതി അധിപ്പായോ.

൬൨൪. വിസ്സഗന്ധോതി വിരൂപോ മംസാദിഗന്ധോ. ലമ്ബിലന്തി മധുരമ്ബിലം.

൬൩൨. സഞ്ജാനന്തി ഏതേനാതി സഞ്ജാനനം, ഉപലക്ഖണം. സകേന സകേന കമ്മചിത്താദിനാ പച്ചയേന സമുട്ഠിതാനിപി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി ഇന്ദ്രിയസഹിതേ സരീരേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി തംതദാകാരാനി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ച സമുട്ഠഹന്തീ’’തി വുത്താനി. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീസു ഏവ ച അധിപതിഭാവാ ഏതസ്സ ഇന്ദ്രിയതാ വുത്താ, ഇന്ദ്രിയസഹിതേ സന്താനേ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരരൂപപച്ചയാനം അഞ്ഞഥാ അനുപ്പാദനതോ ഇത്ഥിഗ്ഗഹണസ്സ ച തേസം രൂപാനം പച്ചയഭാവതോ. യസ്മാ പന ഭാവദസകേപി രൂപാനം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ന ജനകം, നാപി അനുപാലകം ഉപത്ഥമ്ഭകം വാ, ന ച അഞ്ഞകലാപരൂപാനം, തസ്മാ തം ജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ സകലാപരൂപാനം ആഹാരോ വിയ വാ കലാപന്തരരൂപാനഞ്ച ഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോതി ന വുത്തം. ഏസ നയോ പുരിസിന്ദ്രിയേപി. ലിങ്ഗാദിആകാരേസു രൂപേസു രൂപായതനസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ലിങ്ഗാദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ.

൬൩൩. ഉഭയമ്പി…പേ… കുസലേന പതിട്ഠാതീതി സുഗതിം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദുഗ്ഗതിയഞ്ഹി പടിസന്ധി അകുസലേനേവാതി തദാ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഭാവോപി അകുസലേനേവ ഭവേയ്യ, പടിസന്ധിയം വിയ പവത്തേപീതി. തയിദം ദ്വയം യസ്മാ സന്താനേ സഹ ന പവത്തതി ‘‘യസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൮), തസ്മാ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സപി ഏകമേവിന്ദ്രിയം ഹോതീതി വുത്തം.

൬൩൫. ഏകന്തം കായവിഞ്ഞത്തിയം കായവോഹാരസ്സ പവത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘കായേന സംവരോ സാധൂ’’തി (ധ. പ. ൩൬൧; സം. നി. ൧.൧൧൬) സാധകസുത്തം ആഹടം. ഭാവസ്സ ഗമനം പകാസനം ചോപനം. ഥമ്ഭനാതി വായോധാതുഅധികാനം ഭൂതാനം ഥമ്ഭനാകാരോ വിഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ. ഉദ്ധങ്ഗമവാതാദയോ വിയ ഹി യോ വാതാധികോ കലാപോ, തത്ഥ ഭൂതാനം വിഞ്ഞത്തിആകാരതാ ഹോതീതി. തേനേവ ‘‘കായം ഥമ്ഭേത്വാ ഥദ്ധം കരോതീതി ഥമ്ഭനാ’’തി വായോധാതുകിച്ചവസേന വിഞ്ഞത്തി വുത്താ. തതോ ഏവ ച ‘‘വായോധാതുയാ ആകാരോ കായവിഞ്ഞത്തീ’’തി ച വത്തും വട്ടതി, തഥാ ‘‘പഥവീധാതുയാ വചീവിഞ്ഞത്തീ’’തി പഥവീധാതുഅധികഭൂതവികാരതോ.

൬൩൬. പഭേദഗതാ വാചാ ഏവാതി തിസ്സ ഫുസ്സാതി പഭേദഗതാ. അഥ വാ വചീസങ്ഖാരേഹി വിതക്കവിചാരേഹി പരിഗ്ഗഹിതാ സവനവിസയഭാവം അനുപനീതതായ അഭിന്നാ തബ്ഭാവം നീയമാനാ വാചാ ‘‘വചീഭേദോ’’തി വുച്ചതി. ഇരിയാപഥമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തീതി യഥാപവത്തം ഇരിയാപഥം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി. യഥാ ഹി അബ്ബോകിണ്ണേ ഭവങ്ഗേ വത്തമാനേ അങ്ഗാനി ഓസീദന്തി പവിട്ഠാനി വിയ ഹോന്തി, ന ഏവം ‘‘ദ്വത്തിംസ ഛബ്ബീസാ’’തി വുത്തേസു ജാഗരണചിത്തേസു വത്തമാനേസു. തേസു പന വത്തമാനേസു അങ്ഗാനി ഉപത്ഥദ്ധാനി യഥാപവത്തിരിയാപഥഭാവേനേവ പവത്തന്തീതി. ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം, ‘‘കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ പച്ഛിമഭവികാനം, യേ ച രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ചവന്താനം തേസം വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതി, നോ ച തേസം കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൮൮) പന വചനതോ അഞ്ഞേസമ്പി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തസ്സ ഗബ്ഭഗമനാദിവിനിബദ്ധാഭാവേന കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനം അത്ഥി, ന ച യുത്തം ‘‘ചുതോ ച ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ചസ്സ പവത്തതീ’’തി, നാപി ‘‘ചുതിചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി പാളി അത്ഥീതി.

൬൩൭. ന കസ്സതീതി ന വിലേഖിയതി. ഗതന്തി വിഞ്ഞാതം. അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീതി യസ്മിം കലാപേ ഭൂതാനം പരിച്ഛേദോ, തേഹേവ അസമ്ഫുട്ഠം. വിജ്ജമാനേപി ഹി കലാപന്തരഭൂതാനം കലാപന്തരഭൂതസമ്ഫുട്ഠഭാവേ തംതംഭൂതവിവിത്തതാ രൂപപരിയന്തോ ആകാസോതി യേസം യോ പരിച്ഛേദോ, തേഹി സോ അസമ്ഫുട്ഠോവ, അഞ്ഞഥാ പരിച്ഛിന്നഭാവോ ന സിയാ തേസം ഭൂതാനം ബ്യാപിതഭാവാപത്തിതോ. അബ്യാപിതാ ഹി അസമ്ഫുട്ഠതാതി.

൬൩൮. ലഹുതാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിജഹനേന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതാ വുത്താതി തംതംവികാരാധികരൂപേഹി തംതംനാനത്തപ്പകാസനത്ഥം ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദിമാഹ. യഥാവുത്താ ച പച്ചയാ തംതംവികാരസ്സ വിസേസപച്ചയഭാവതോ വുത്താ, അവിസേസേന പന സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാതി.

൬൪൧. ആദിതോ ചയോ ആചയോ, പഠമുപ്പത്തി. ഉപരി ചയോ ഉപചയോ. പബന്ധോ സന്തതി. തത്ഥ ഉദ്ദേസേ അവുത്തോപി ആചയോ ഉപചയസദ്ദേനേവ വിഞ്ഞായതീതി ‘‘യോ ആയതനാനം ആചയോ പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തമാനാനം, സോവ രൂപസ്സ ഉപചയോ’’തി ആഹ. പാളിയം പന ഉപ-സദ്ദോ പഠമത്ഥോ ഉപരിഅത്ഥോ ച ഹോതീതി ‘‘ആദിചയോ ഉപചയോ, ഉപരിചയോ സന്തതീ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി. അഞ്ഞഥാ ഹി ആചയസങ്ഖാതസ്സ പഠമുപ്പാദസ്സ അവുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യ.

ഏവന്തി ‘‘യോ ആയതനാനം ആചയോ’’തിആദിനിദ്ദേസേന കിം കഥിതം ഹോതി? ആയതനേന ആചയോ കഥിതോ. ആചയൂപചയസന്തതിയോ ഹി നിബ്ബത്തിഭാവേന ആചയോ ഏവാതി ആയതനേഹി ആചയാദീനം പകാസിതത്താ തേഹി ആചയോ കഥിതോ. ആയതനാനം ആചയാദിവചനേനേവ ആചയസഭാവാനി ഉപ്പാദധമ്മാനി ആയതനാനീതി ആചയേന തംപകതികാനി ആയതനാനി കഥിതാനി. ലക്ഖണഞ്ഹി ഉപ്പാദോ, ന രൂപരൂപന്തി. തേനേവാധിപ്പായേനാഹ ‘‘ആയതനമേവ കഥിത’’ന്തി. ആചയഞ്ഹി ലക്ഖണം കഥയന്തേന തംലക്ഖണാനി ആയതനാനേവ കഥിതാനി ഹോന്തീതി. ഏവമ്പി കിം കഥിതം ഹോതീതി ആയതനാചയേഹി ആചയായതനേഹി ആചയമേവ ആയതനമേവ കഥേന്തേന ഉദ്ദേസേ നിദ്ദേസേ ച ആചയോതി ഇദമേവ അവത്വാ ഉപചയസന്തതിയോ ഉദ്ദിസിത്വാ തേസം വിഭജനവസേന ആയതനേന ആചയകഥനാദിനാ കിം കഥിതം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ആചയോതി ഉപചയമാഹ, ഉപചയോതി ച സന്തതിം. തദേവുഭയം യഥാക്കമം വിവരന്തോ ‘‘നിബ്ബത്തി വഡ്ഢി കഥിതാ’’തി ആഹ. ഉപചയസന്തതിയോ ഹി അത്ഥതോ ഏകത്താ ആചയോവാതി തദുദ്ദേസവിഭജനവസേന ആയതനേന ആചയകഥനാദിനാ നിബ്ബത്തിവഡ്ഢിആകാരനാനത്തം ആചയസ്സ കഥിതന്തി അത്ഥോ. ഇമമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘അത്ഥതോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യസ്മാ ച ഉഭയമ്പി ഏതം ജാതിരൂപസ്സേവാധിവചനം, തസ്മാ ജാതിരൂപസ്സ ലക്ഖണാദിവിസേസേസു ആചയാദീസു പവത്തിആദീസു ച ആചയാദിലക്ഖണാദികോ ഉപചയോ, പവത്തിആദിലക്ഖണാദികാ സന്തതീതി വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

൬൪൩. പകതിനിദ്ദേസാതി ഫലവിപച്ചനപകതിയാ നിദ്ദേസാ, ജരായ പാപുണിതബ്ബം ഫലമേവ വാ പകതി. ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാതി കലലകാലതോ പഭുതി പുരിമരൂപാനം ജരാപത്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി പച്ഛിമരൂപാനി പരിപക്കരൂപാനുരൂപാനി പരിണതപരിണതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അനുക്കമേന സുപരിണതരൂപപരിപാകകാലേ ഉപ്പജ്ജമാനാനി ഖണ്ഡിച്ചാദിസഭാവാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. താനി ഉദകാദിമഗ്ഗേസു തിണരുക്ഖസംഭഗ്ഗതാദയോ വിയ പരിപാകഗതമഗ്ഗസങ്ഖാതേസു പരിപക്കരൂപേസു ഉപ്പന്നാനി ജരായ ഗതമഗ്ഗോഇച്ചേവ വുത്താനി, ന ജരാതി. അവിഞ്ഞായമാനന്തരജരാ അവീചിജരാ. മരണേ ഉപനയനരസാ.

൬൪൪. തം പത്വാതി തം അത്തനോ ഏവ ഖയവയസങ്ഖാതം സഭാവം പത്വാ രൂപം ഖീയതി വേതി ഭിജ്ജതി. പോഥേത്വാ പാതിതസ്സ ദുബ്ബലതാ പരാധീനതാ സയനപരായണതാ ച ഹോതി, തഥാ ജരാഭിഭൂതസ്സാതി പോഥകസദിസീ ജരാ.

൬൪൫. കത്തബ്ബതോതി കത്തബ്ബസഭാവതോ. വിസാണാദീനം തരച്ഛഖേളതേമിതാനം പാസാണാനം വിയ ഥദ്ധഭാവാഭാവതോ അഹിവിച്ഛികാനം വിയ സവിസത്താഭാവതോ ച സുഖുമതാ വുത്താ. ഓജാലക്ഖണോതി ഏത്ഥ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ രസസ്സ സാരോ ഉപത്ഥമ്ഭബലകാരോ ഭൂതനിസ്സിതോ ഏകോ വിസേസോ ഓജാതി.

ഉപാദാഭാജനീയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നോഉപാദാഭാജനീയകഥാവണ്ണനാ

൬൪൬. ന ഉപാദിയതേവാതി ന നിസ്സയതി ഏവ, കിന്തു നിസ്സയതി ച നിസ്സീയതി ചാതി അത്ഥോ.

൬൪൭. പുരിമാ പനാതി പഞ്ചവിധസങ്ഗഹേ പഥവീധാതുആപോധാതുതേജോധാതുവായോധാതൂനം പുരിമുദ്ദേസവസേന വുത്തം. ഫോട്ഠബ്ബായതനനിദ്ദേസേ വാ വുത്താനം പഥവീധാതുആദീനം പുരിമാ ഉദ്ദേസേ വുത്താ ആപോധാതൂതി അധിപ്പായോ, വുത്തസ്സ വാ ഫോട്ഠബ്ബായതനസ്സ അതീതതായ പച്ഛിമതാ, അനാഗതതായ ച ആപോധാതുയാ പുരിമതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ആയൂതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. കമ്മജതേജം ഉസ്മാ. യം കിഞ്ചി ധാതും…പേ… ഏകപ്പഹാരേന നുപ്പജ്ജതീതി ഏകസ്മിം ഖണേ അനേകാസു പഥവീസു ആപാഥഗതാസു താസു താസു സഹ നുപ്പജ്ജതി, തഥാ തേജവായൂസു ചാതി അത്ഥോ. അനേകേസു ആരമ്മണേസു സന്നിപതിതേസു ആഭുജിതവസേന ആരമ്മണപസാദാധിമത്തതാവസേന ച പഠമം കത്ഥചി ഉപ്പത്തി ദസ്സിതാ, അഞ്ഞത്ഥ ച പന ഉപ്പത്തി അത്ഥി ഏവ. സായം ആരമ്മണതോ ആരമ്മണന്തരസങ്കന്തി യേന ഉപായേന ഹോതി, തസ്സ വിജാനനത്ഥം പുച്ഛതി ‘‘കഥം പന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണതോ സങ്കന്തി ഹോതീ’’തി.

൬൫൧. അയപിണ്ഡിആദീസു പഥവീധാതു താദിസായ ആപോധാതുയാ അനാബദ്ധാ സന്തീ വിസരേയ്യ, തസ്മാ ‘‘താനി ആപോധാതു ആബന്ധിത്വാ ബദ്ധാനി കരോതീ’’തി വുത്തം. യഥാ ഹി യുത്തപ്പമാണം ഉദകം പംസുചുണ്ണാനി ആബന്ധിത്വാ മത്തികാപിണ്ഡം കത്വാ ഠപേതി, ഏവം അയോപിണ്ഡിആദീസുപി തദനുരൂപപച്ചയേഹി തത്ഥേവ ഉപ്പന്നാ ആപോധാതു തഥാ ആബന്ധിത്വാ ഠപേതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

അഫുസിത്വാ പതിട്ഠാ ഹോതീതി ആപോധാതുയാ അഫോട്ഠബ്ബഭാവതോ വുത്തം, തഥാ ‘‘അഫുസിത്വാവ ആബന്ധതീ’’തി. ന ഹി യഥാ ഫോട്ഠബ്ബധാതൂനം ഫോട്ഠബ്ബഭാവേന അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതാ, ഏവം ഫോട്ഠബ്ബാഫോട്ഠബ്ബധാതൂനം ഹോതീതി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അവിനിബ്ഭോഗവുത്തീസു ഹി ഭൂതേസു അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതേസു ന സക്കാ നിവാരേതും, നാപി സഹജാതേസു അവിനിബ്ഭോഗതായ ഏകീഭൂതേസു ഫുസനാഫുസനാനി വിചാരേതും യുത്താനീതി. ന ഉണ്ഹാ ഹുത്വാ ഝായതീതി തേജോസഭാവതംയേവ പടിക്ഖിപതി, ന സീതത്തം അനുജാനാതി, തേജോസഭാവപടിക്ഖേപേനേവ ച സീതത്തഞ്ച പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. തേജോ ഏവ ഹി സീതം ഹിമപാതസമയാദീസു സീതസ്സ പരിപാചകതാദസ്സനതോ, സീതുണ്ഹാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖഭാവതോ ഉണ്ഹേന സഹ ന സീതം ഭൂതന്തരം പവത്തതീതി യുജ്ജതി. ഉണ്ഹകലാപേ പന സീതസ്സ അപ്പവത്തി സീതകലാപേ ച ഉണ്ഹസ്സ ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖത്താ തേജോവിസേസഭാവേ യുജ്ജതീതി. ഭാവഞ്ഞഥത്തന്തി ഖരാനം ഗുളാദീനം ദവതാ മുദുതാ രസാദീനഞ്ച ദവാനം ഖരതാ പച്ചയവിസേസേഹി ഓമത്താധിമത്തപഥവീധാതുആദികാനം ഉപ്പത്തി. ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം കക്ഖളാദിലക്ഖണവിജഹനം, തം ഏതേസം ന ഹോതി, ഓമത്താധിമത്തതാസങ്ഖാതം ഭാവഞ്ഞഥത്തംയേവ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൬൫൨. അനുപാദിന്നാദീനംയേവാതി ഏകന്തഅനുപാദിന്നഏകന്തനചിത്തസമുട്ഠാനാദീനം നിദ്ദേസേസു ഗഹണേസു ഗഹിതാതി അത്ഥോ. യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതി പന വചനേന പുരിമാനമ്പി നകമ്മസ്സകതത്താഭാവാദികം ദീപേതി. താ ഹി അനുപാദിന്നാദിനകമ്മസ്സകതത്താദിവചനാനം സമാനത്ഥത്താ ഏകേന അവത്തബ്ബത്തേ ഇതരേനപി അവത്തബ്ബാ സിയും, വത്തബ്ബത്തേ വാ വത്തബ്ബാ. തസ്മാ ഏകന്താകമ്മജാദീസ്വേവ ഗഹേതബ്ബത്താ താ അനേകന്തേസു ന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൬൬൬. ഏകന്ത …പേ… പഞ്ഞായതി തേസം വികാരത്താ, അനിപ്ഫന്നത്താ പന തസ്സ ഉപ്പാദോ ന കേനചി സക്കാ വത്തുന്തി അധിപ്പായോ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൬. പച്ഛിമപദസ്സാതി വിഞ്ഞാതപദസ്സ. സബ്ബമേവ ഹി രൂപം വിഞ്ഞാതന്തി തസ്സ അഭിന്ദിതബ്ബത്താ വിഞ്ഞാതതോ അഞ്ഞം ദിട്ഠം സുതം മുതഞ്ച ന ഹോതീതി പുച്ഛം അകത്വാവ വിസ്സജ്ജിതം. ന ഹി സക്കാ വിഞ്ഞാതതോ അഞ്ഞം ‘‘കതമം രൂപം ദിട്ഠ’’ന്തി പുച്ഛിതുന്തി അധിപ്പായോ. യഥാ ഹി ദ്വീസു ഉദ്ദിട്ഠേസു നോപാദതോ അഞ്ഞത്തം സന്ധായ ‘‘കതമം തം രൂപം ഉപാദാ’’തി പുച്ഛിതം, ഏവം ദിട്ഠാദീസു ചതൂസു ഉദ്ദിട്ഠേസു സുതാദീഹി തീഹിപി അഞ്ഞത്തം സന്ധായ ‘‘കതമം തം രൂപം ദിട്ഠ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബം സിയാ, തദഭാവോ ന പുച്ഛിതം, ഏവം സുതാദീസുപീതി. ദസ്സനാദിഗ്ഗഹണവിസേസതോ പന ദിട്ഠാദീഹി അഞ്ഞസ്സ വിഞ്ഞാതസ്സ സബ്ഭാവതോ ച ചതുക്കോ വുത്തോ.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൯. തേജോഭാവം ഗതന്തി സഭാവേനേവ തേജോഭാവം പത്തന്തി അത്ഥോ. വുത്തസ്സപി അഞ്ഞേന പകാരേന സങ്ഗഹാരഹസ്സ സങ്ഗണ്ഹനം നയകരണം ഇധ ദട്ഠബ്ബം, തയിദം ‘‘വിഞ്ഞാത’’ന്തി ചതുക്കപദേപി യോജേതബ്ബം. ഫോട്ഠബ്ബസ്സ ഭേദസബ്ഭാവോ അട്ഠകേ നയോ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൯൭൫. നത്ഥി നീവരണാതി വചനേന മിദ്ധസ്സപി നീവരണസ്സ പഹാനം വുത്തം, ന ച രൂപം പഹാതബ്ബം, ന ച രൂപകായഗേലഞ്ഞം മുനിനോ നത്ഥീതി സക്കാ വത്തും ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി, തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൨) വചനതോ. സവിഞ്ഞാണകസദ്ദോതി വിഞ്ഞാണേന പവത്തിതോ വചീഘോസാദിസദ്ദോ. ന ഹി ഏതാനി ജായന്തീതി പരിപച്ചമാനസ്സ രൂപസ്സ പരിപച്ചനം ജരാ, ഖീയമാനസ്സ ഖയോ അനിച്ചതാതി രൂപഭാവമത്താനി ഏതാനി, ന സയം സഭാവവന്താനീതി സന്ധായ വുത്തം. തഥാ ജായമാനസ്സ ജനനം ജാതി, സാ ച രൂപഭാവോവ, ന സയം സഭാവവതീതി ‘‘ന പന പരമത്ഥതോ ജാതി ജായതീ’’തി വുത്തം.

തേസം പച്ചയോ ഏതിസ്സാതി തപ്പച്ചയാ, തപ്പച്ചയായ ഭാവോ തപ്പച്ചയഭാവോ, തപ്പച്ചയഭാവേന പവത്തോ വോഹാരോ തപ്പച്ചയഭാവവോഹാരോ, തം ലഭതി. അഭിനിബ്ബത്തിതധമ്മക്ഖണസ്മിന്തി അഭിനിബ്ബത്തിയമാനധമ്മക്ഖണസ്മിന്തി അധിപ്പായോ. ന ഹി തദാ തേ ധമ്മാ ന ജായന്തീതി ജായമാനഭാവോവ ജാതീതി യുത്താ തസ്സാ കമ്മാദിസമുട്ഠാനതാ തംനിബ്ബത്തതാ ച, ന പന തദാ തേ ധമ്മാ ജീയന്തി ഖീയന്തി ച, തസ്മാ ന തേസം തേ ജീരണഭിജ്ജനഭാവാ ചിത്താദിസമുട്ഠാനാ തംനിബ്ബത്താ ചാതി വചനം അരഹന്തി. ഏവമപി ഉപാദിന്ന-സദ്ദോ ഉപേതേന കമ്മുനാ ആദിന്നതം വദതി, ന നിബ്ബത്തിന്തി ഉപാദിന്നപാകഭേദാനം ഉപാദിന്നതാ തേസം വത്തബ്ബാതി ചേ? ന, ആദിന്ന-സദ്ദസ്സ നിബ്ബത്തിവാചകത്താ. ഉപേതേന നിബ്ബത്തഞ്ഹി ഉപാദിന്നന്തി പച്ചയാനുഭാവക്ഖണഞ്ച നിബ്ബത്തിഞ്ച ഗഹേത്വാവ പവത്തോ അയം വോഹാരോ തദാ അഭാവാ ജരാമരണേ ന പവത്തതീതി. പടിച്ചസമുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം ജരാമരണത്താ തേസം ഉപ്പാദേ സതി ജരാമരണം ഹോതി, അസതി ന ഹോതി. ന ഹി അജാതം പരിപച്ചതി ഭിജ്ജതി വാ, തസ്മാ ജാതിപച്ചയതം സന്ധായ ‘‘ജരാമരണം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം.

നിസ്സയപടിബദ്ധവുത്തിതോതി ജായമാനപരിപച്ചമാനഭിജ്ജമാനാനം ജായമാനാദിഭാവമത്തത്താ ജായമാനാദിനിസ്സയപടിബദ്ധവുത്തികാ ജാതിആദയോതി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏവം ഉപാദായരൂപാനഞ്ച ചക്ഖായതനാദീനം ഉപ്പാദാദിസഭാവഭൂതാ ജാതിആദയോ തംനിസ്സിതാ ഹോന്തീതി ഭൂതനിസ്സിതാനം തേസം ലക്ഖണാനം ഉപാദായഭാവോ വിയ ഉപാദായരൂപനിസ്സിതാനം ഉപാദായുപാദായഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? ന, ഭൂതപടിബദ്ധഉപാദായരൂപലക്ഖണാനഞ്ച ഭൂതപടിബദ്ധഭാവസ്സ അവിനിവത്തനതോ. അപിച ഏകകലാപപരിയാപന്നാനം രൂപാനം സഹേവ ഉപ്പാദാദിപ്പവത്തിതോ ഏകസ്സ കലാപസ്സ ഉപ്പാദാദയോ ഏകേകാവ ഹോന്തീതി യഥാ ഏകേകസ്സ കലാപസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം കലാപാനുപാലകം ‘‘ഉപാദായരൂപ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം കലാപുപ്പാദാദിസഭാവാ ജാതിആദയോ ‘‘ഉപാദായരൂപാനി’’ച്ചേവ വുച്ചന്തി. ഏവം വികാരപരിച്ഛേദരൂപാനി ച യോജേതബ്ബാനി.

കമ്മസമുട്ഠാനസമ്ബന്ധം ഉതുസമുട്ഠാനം കമ്മവിസേസേന സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണസുസണ്ഠിതദുസ്സണ്ഠിതാദിവിസേസം ഹോതീതി ‘‘കമ്മപച്ചയ’’ന്തി വുത്തം. കമ്മവിപാകാനുഭവനസ്സ കാരണഭൂതം ബാഹിരഉതുസമുട്ഠാനം കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം. കമ്മസഹായോ പച്ചയോ, കമ്മസ്സ വാ സഹായഭൂതോ പച്ചയോ കമ്മപച്ചയോ, സോവ ഉതു കമ്മപച്ചയഉതു, സോ സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതി കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനന്തി വചനത്ഥോ. സീതേ ഉണ്ഹേ വാ കിസ്മിഞ്ചി ഉതുമ്ഹി സമാഗതേ തതോ സുദ്ധട്ഠകം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സോ ഉതു സമുട്ഠാനം. ദുതിയസ്സ സുദ്ധട്ഠകസ്സ ഉതുസമുട്ഠാനികപടിബന്ധകസ്സ സോ ഏവ പുരിമോ ഉതു പച്ചയോ. തതിയം പന സുദ്ധട്ഠകം പുരിമഉതുസഹായേന ഉതുനാ നിബ്ബത്തത്താ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ‘‘ഉതുപച്ചയഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഏവമയം പുരിമോ ഉതു തിസ്സോ സന്തതിയോ ഘട്ടേതി, തതോ പരം അഞ്ഞഉതുസമാഗമേ അഞ്ഞസന്തതിത്തയം, തതോ ച അഞ്ഞേന അഞ്ഞന്തി ഏവം പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. തദേതം സീതുണ്ഹാനം അപ്പബഹുഭാവേ തംസമ്ഫസ്സസ്സ അചിരപ്പവത്തിയാ ചിരപ്പവത്തിയാ ച വേദിതബ്ബം, അനുപാദിന്നേന ദീപനാ ന സന്തതിത്തയവസേന, അഥ ഖോ മേഘസമുട്ഠാപകമൂലഉതുവസേന പകാരന്തരേന ദട്ഠബ്ബാ, തം ദസ്സേതും ‘‘ഉതുസമുട്ഠാനോ നാമ വലാഹകോ’’തിആദിമാഹ. രൂപരൂപാനം വികാരാദിമത്തഭാവതോ അപരിനിപ്ഫന്നതാ വുത്താ. തേസഞ്ഹി രൂപവികാരാദിഭാവതോ രൂപതാതി അധിപ്പായോ. രൂപവികാരാദിഭാവതോ ഏവ പന രൂപേ സതി സന്തി, അസതി ന സന്തീതി അസങ്ഖതഭാവനിവാരണത്ഥം പരിനിപ്ഫന്നതാ വുത്താതി.

രൂപകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.