൧. വേരഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ വേരഞ്ജായം വിഹരതീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧) ഏത്ഥ വേരഞ്ജാതി തസ്സ നഗരസ്സേതം അധിവചനം, തസ്സം വേരഞ്ജായം. സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. നളേരുപുചിമന്ദമൂലേതി ഏത്ഥ നളേരു നാമ യക്ഖോ. പുചിമന്ദോതി നിമ്ബരുക്ഖോ. മൂലന്തി സമീപം. അയഞ്ഹി മൂല-സദ്ദോ ‘‘മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ അന്തമസോ ഉസീരനാളിമത്താനിപീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൯൫) മൂലമൂലേ ദിസ്സതി. ‘‘ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; പരി. ൩൨൩) അസാധാരണഹേതുമ്ഹി. ‘‘യാവ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ രുക്ഖമൂല’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൪൯൪) സമീപേ. ഇധ പന സമീപേ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ നളേരുയക്ഖേന അധിഗ്ഗഹിതസ്സ പുചിമന്ദസ്സ സമീപേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സോ കിര പുചിമന്ദോ രമണീയോ പാസാദികോ അനേകേസം രുക്ഖാനം ആധിപച്ചം വിയ കുരുമാനോ തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ ഗമനാഗമനസമ്പന്നേ ഠാനേ അഹോസി. അഥ ഭഗവാ വേരഞ്ജം ഗന്ത്വാ പതിരൂപേ ഠാനേ വിഹരന്തോ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സമീപേ ഹേട്ഠാഭാഗേ വിഹാസി. തേന വുത്തം ‘‘വേരഞ്ജായം വിഹരതി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ’’തി.

പച്ചുട്ഠാനം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൨) നാമ ആസനാ വുട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘നാസനാ വുട്ഠാതീ’’തി. നിസിന്നാസനതോ ന വുട്ഠഹതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ജിണ്ണേ…പേ… വയോഅനുപ്പത്തേതി ഉപയോഗവചനം ആസനാ വുട്ഠാനകിരിയാപേക്ഖം ന ഹോതി. തസ്മാ ‘‘ജിണ്ണേ…പേ… വയോഅനുപ്പത്തേ ദിസ്വാ’’തി അജ്ഝാഹാരം കത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ പച്ചുഗ്ഗമനകിരിയാപേക്ഖം ഉപയോഗവചനം, തസ്മാ ന പച്ചുട്ഠാതീതി ഉട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചുഗ്ഗമനമ്പി ഹി പച്ചുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആചരിയം പന ദൂരതോവ ദിസ്വാ പച്ചുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനകരണം പച്ചുട്ഠാനം നാമാ’’തി. നാസനാ വുട്ഠാതീതി ഇമിനാ പന പച്ചുഗ്ഗമനാഭാവസ്സ ഉപലക്ഖണമത്തം ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിഭാവനേ നാമ അത്ഥേതി പകതിവിഭാവനസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ന അഭിവാദേതി വാതി ന അഭിവാദേതബ്ബന്തി വാ സല്ലക്ഖേതീതി വുത്തം ഹോതി.

തം അഞ്ഞാണന്തി ‘‘അയം മമ അഭിവാദനാദീനി കാതും അരഹരൂപോ ന ഹോതീ’’തി അജാനനവസേന പവത്തം അഞ്ഞാണം. ഓലോകേന്തോതി ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, കിം നു ഖോ അഹം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കരേയ്യം ഗരും കരേയ്യ’’ന്തിആദിസുത്തവസേനേവ (അ. നി. ൪.൨൧) ഞാണചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ. നിപച്ചകാരാരഹന്തി പണിപാതാരഹം. സമ്പതിജാതോതി മുഹുത്തജാതോ, ജാതസമനന്തരമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഉത്തരേന മുഖോതി ഉത്തരദിസാഭിമുഖോ. ‘‘സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ സകലം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേസി’’ന്തി ഇദം –

‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പതിജാതോ ബോധിസത്തോ സമേഹി പാദേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗച്ഛതി, സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേ സബ്ബാ ദിസാ വിലോകേതി, ആസഭിഞ്ച വാചം ഭാസതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൧) –

ഏവം പാളിയം സത്തപദവീതിഹാരുപരി ഠിതസ്സ വിയ സബ്ബാദിസാനുലോകനസ്സ കഥിതത്താ വുത്തം, ന പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം സത്തപദവീതിഹാരതോ പഗേവ ദിസാവിലോകനസ്സ കതത്താ. മഹാസത്തോ ഹി മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പുരത്ഥിമം ദിസം ഓലോകേസി, അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തത്ഥ ദേവമനുസ്സാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനാ, ‘‘മഹാപുരിസ, ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോ’’തി ആഹംസു. ഏവം ചതസ്സോ ദിസാ, ചതസ്സോ അനുദിസാ, ഹേട്ഠാ, ഉപരീതി ദസപി ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ അത്തനോ സദിസം അദിസ്വാ ‘‘അയം ഉത്തരദിസാ’’തി സത്തപദവീതിഹാരേന അഗമാസീതി വേദിതബ്ബാ. ഓലോകേസിന്തി മമ പുഞ്ഞാനുഭാവേന ലോകവിവരണപാടിഹാരിയേ ജാതേ പഞ്ഞായമാനം ദസസഹസ്സിലോകധാതും മംസചക്ഖുനാവ ഓലോകേസിന്തി അത്ഥോ.

മഹാപുരിസോതി ജാതിഗോത്തകുലപ്പദേസാദിവസേന മഹന്തപുരിസോ. അഗ്ഗോതി ഗുണേഹി സബ്ബപ്പധാനോ. ജേട്ഠോതി ഗുണവസേനേവ സബ്ബേസം വുദ്ധതമോ, ഗുണേഹി മഹല്ലകതമോതി വുത്തം ഹോതി. സേട്ഠോതി ഗുണവസേനേവ സബ്ബേസം പസത്ഥതമോ. അത്ഥതോ പന പച്ഛിമാനി ദ്വേ പുരിമസ്സേവ വേവചനാനീതി വേദിതബ്ബം. തയാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം. ഉത്തരിതരോതി അധികതരോ. പതിമാനേസീതി പൂജേസി. ആസഭിന്തി ഉത്തമം. മയ്ഹം അഭിവാദനാദിരഹോ പുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം അഭിവാദനാദികിരിയായ അരഹോ അനുച്ഛവികോ പുഗ്ഗലോ. നിച്ചസാപേക്ഖതായ പനേത്ഥ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാഗതാതി തഥാഗതതോ, തഥാഗതസ്സ സന്തികാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവരൂപന്തി അഭിവാദനാദിസഭാവം. പരിപാകസിഥിലബന്ധനന്തി പരിപാകേന സിഥിലബന്ധനം.

തം വചനന്തി ‘‘നാഹം തം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിവചനം. ‘‘നാഹം അരസരൂപോ, മാദിസാ വാ അരസരൂപാ’’തി വുത്തേ ബ്രാഹ്മണോ ഥദ്ധോ ഭവേയ്യ. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തമുദുഭാവജനനത്ഥ’’ന്തി.

കതമോ പന സോതി പരിയായാപേക്ഖോ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ, കതമോ സോ പരിയായോതി അത്ഥോ? ജാതിവസേനാതി ഖത്തിയാദിജാതിവസേന. ഉപപത്തിവസേനാതി ദേവേസു ഉപപത്തിവസേന. സേട്ഠസമ്മതാനമ്പീതി അപി-സദ്ദേന പഗേവ അസേട്ഠസമ്മതാനന്തി ദസ്സേതി. അഭിനന്ദന്താനന്തി സപ്പീതികതണ്ഹാവസേന പമോദമാനാനം. രജ്ജന്താനന്തി ബലവരാഗവസേന രജ്ജന്താനം. രൂപപരിഭോഗേന ഉപ്പന്നതണ്ഹാസമ്പയുത്തസോമനസ്സവേദനാ രൂപതോ നിബ്ബത്തിത്വാ ഹദയതപ്പനതോ അമ്ബരസാദയോ വിയ രൂപരസാതി വുച്ചന്തി. ആവിഞ്ചന്തീതി ആകഡ്ഢന്തി. വത്ഥാരമ്മണാദിസാമഗ്ഗിയന്തി വത്ഥുആരമ്മണാദികാരണസാമഗ്ഗിയം. അനുക്ഖിപന്തോതി അത്തുക്കംസനവസേന കഥിതേ ബ്രാഹ്മണസ്സ അസപ്പായഭാവതോ അത്താനം അനുക്ഖിപന്തോ അനുക്കംസേന്തോ.

ഏതസ്മിം പനത്ഥേ കരണേ സാമിവചനന്തി ‘‘ജഹിതാ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ തഥാഗതസ്സാതി കരണേ സാമിവചനം, തഥാഗതേന ജഹിതാതി അത്ഥോ. മൂലന്തി ഭവമൂലം. ‘‘താലവത്ഥുകതാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഓട്ഠമുഖോ’’തിആദീസു വിയ മജ്ഝേപദലോപം കത്വാ അ-കാരഞ്ച ദീഘം കത്വാ ‘‘താലാവത്ഥുകതാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘താലവത്ഥു വിയ നേസം വത്ഥു കതന്തി താലാവത്ഥുകതാ’’തി. തത്ഥ താലസ്സ വത്ഥു താലവത്ഥു. യഥാ ആരാമസ്സ വത്ഥുഭൂതപുബ്ബോ പദേസോ ആരാമസ്സ അഭാവേ ‘‘ആരാമവത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി, ഏവം താലസ്സ പതിട്ഠിതോകാസോ സമൂലം ഉദ്ധരിതേ താലേ പദേസമത്തേ ഠിതേ താലസ്സ വത്ഥുഭൂതപുബ്ബത്താ ‘‘താലവത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി. നേസന്തി രൂപരസാദീനം. കഥം പന താലവത്ഥു വിയ നേസം വത്ഥു കതന്തി ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. രൂപാദിപരിഭോഗേന ഉപ്പന്നതണ്ഹായുത്തസോമനസ്സവേദനാസങ്ഖാതരൂപരസാദീനം ചിത്തസന്താനസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ വുത്തം ‘‘തേസം പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബഭാവേന വത്ഥുമത്തേ ചിത്തസന്താനേ കതേ’’തി. തത്ഥ പുബ്ബേതി പുരേ, സരാഗകാലേതി വുത്തം ഹോതി. താലാവത്ഥുകതാതി വുച്ചന്തീതി താലവത്ഥു വിയ അത്തനോ വത്ഥുസ്സ കതത്താ രൂപരസാദയോ ‘‘താലാവത്ഥുകതാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏതേന പഹീനകിലേസാനം പുന ഉപ്പത്തിയാ അഭാവോ ദസ്സിതോ.

അവിരുള്ഹിധമ്മത്താതി അവിരുള്ഹിസഭാവതായ. മത്ഥകച്ഛിന്നോ താലോ പത്തഫലാദീനം അവത്ഥുഭൂതോ താലാവത്ഥൂതി ആഹ ‘‘മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ’’തി. ഏതേന ‘‘താലാവത്ഥു വിയ കതാതി താലാവത്ഥുകതാ’’തി അയം വിഗ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. ഏത്ഥ പന ‘‘അവത്ഥുഭൂതോ താലോ വിയ കതാതി അവത്ഥുതാലകതാ’’തി വത്തബ്ബേ വിസേസനസ്സ പരനിപാതം കത്വാ ‘‘താലാവത്ഥുകതാ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ പനത്ഥേന ഇദം ദസ്സേതി – രൂപരസാദിവചനേന വിപാകധമ്മധമ്മാ ഹുത്വാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നകുസലാകുസലാ ധമ്മാ ഗഹിതാ, തേ ഉപ്പന്നാപി മത്ഥകസദിസാനം തണ്ഹാവിജ്ജാനം മഗ്ഗസത്ഥേന ഛിന്നത്താ ആയതിം താലപത്തസദിസേ വിപാകക്ഖന്ധേ നിബ്ബത്തേതും അസമത്ഥാ ജാതാ, തസ്മാ താലാവത്ഥു വിയ കതാതി താലാവത്ഥുകതാ രൂപരസാദയോതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘അഭിനന്ദന്താന’’ന്തി ഇമിനാ പദേന കുസലസോമനസ്സമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വദന്തി. അനഭാവം കതാതി ഏത്ഥ അനു-സദ്ദോ പച്ഛാസദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘യഥാ നേസം പച്ഛാഭാവോ ന ഹോതീ’’തിആദി.

യഞ്ച ഖോ ത്വം സന്ധായ വദേസി, സോ പരിയായോ ന ഹോതീതി യം വന്ദനാദിസാമഗ്ഗിരസാഭാവസങ്ഖാതം കാരണം അരസരൂപതായ വദേസി, തം കാരണം ന ഹോതി, ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. നനു ചായം ബ്രാഹ്മണോ യം വന്ദനാദിസാമഗ്ഗിരസാഭാവസങ്ഖാതപരിയായം സന്ധായ ‘‘അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോ’’തി ആഹ, ‘‘സോ പരിയായോ നത്ഥീ’’തി വുത്തേ വന്ദനാദീനി ഭഗവാ കരോതീതി ആപജ്ജതീതി ഇമം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി.

സബ്ബപരിയായേസൂതി സബ്ബവാരേസു. സന്ധായഭാസിതമത്തന്തി യം സന്ധായ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘നിബ്ഭോഗോ ഭവം ഗോതമോ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാ ച യം സന്ധായ നിബ്ഭോഗതാദിം അത്തനി അനുജാനാതി, തം സന്ധായഭാസിതമത്തം. ഛന്ദരാഗപരിഭോഗോതി ഛന്ദരാഗവസേന പരിഭോഗോ. അപരം പരിയായന്തി അഞ്ഞം കാരണം.

കുലസമുദാചാരകമ്മന്തി കുലാചാരസങ്ഖാതം കമ്മം, കുലചാരിത്തന്തി അത്ഥോ. അകിരിയന്തി അകരണഭാവം. ‘‘അനേകവിഹിതാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാന’’ന്തി സാമഞ്ഞവചനേപി പാരിസേസഞായതോ വുത്താവസേസാ അകുസലധമ്മാ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ തേ ധമ്മേ’’തിആദി, തേ യഥാവുത്തകായദുച്ചരിതാദികേ അകുസലധമ്മേ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അനേകവിഹിതാതി അനേകപ്പകാരാ.

അയം ലോകതന്തീതി അയം വുഡ്ഢാനം അഭിവാദനാദികിരിയലക്ഖണാ ലോകപ്പവേണീ. അനാഗാമിബ്രഹ്മാനം അലങ്കാരാദീസു അനാഗാമിഭിക്ഖൂനഞ്ച ചീവരാദീസു നികന്തിവസേന രാഗുപ്പത്തി ഹോതീതി അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സേവ പഹാനം വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സാ’’തി. രൂപാദീസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വത്ഥുകാമകോട്ഠാസേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ രാഗോ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ’’തി വേദിതബ്ബോ. കോട്ഠാസവചനോ ഹേത്ഥ ഗുണ-സദ്ദോ ‘‘വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൪) വിയ. അകുസലചിത്തദ്വയസമ്പയുത്തസ്സാതി ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തദ്വയസമ്പയുത്തസ്സ. മോഹസ്സ സബ്ബാകുസലസാധാരണത്താ ആഹ ‘‘സബ്ബാകുസലസമ്ഭവസ്സാ’’തി. അവസേസാനന്തി സക്കായദിട്ഠിആദീനം.

ജിഗുച്ഛതി മഞ്ഞേതി അഹമഭിജാതോ രൂപവാ പഞ്ഞവാ കഥം നാമ അഞ്ഞേസം അഭിവാദനാദിം കരേയ്യന്തി ജിഗുച്ഛതി വിയ, ജിഗുച്ഛതീതി വാ സല്ലക്ഖേമി. അകുസലധമ്മേ ജിഗുച്ഛമാനോ തേസം സമങ്ഗിഭാവമ്പി ജിഗുച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ ജിഗുച്ഛതീ’’തി. സമാപത്തീതി ഏതസ്സേവ വേവചനം സമാപജ്ജനാ സമങ്ഗിഭാവോതി. മണ്ഡനജാതികോതി മണ്ഡനകസഭാവോ, മണ്ഡനകസീലോതി അത്ഥോ. ജേഗുച്ഛിതന്തി ജിഗുച്ഛനസീലതം.

ലോകജേട്ഠകകമ്മന്തി ലോകജേട്ഠകാനം കത്തബ്ബകമ്മം, ലോകേ വാ സേട്ഠസമ്മതം കമ്മം. തത്രാതി തേസു ദ്വീസുപി അത്ഥവികപ്പേസു. പദാഭിഹിതോ അത്ഥോ പദത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. വിനയം വാ അരഹതീതി ഏത്ഥ വിനയനം വിനയോ, നിഗ്ഗണ്ഹനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിഗ്ഗഹം അരഹതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. നനു ച പഠമം വുത്തേസു ദ്വീസുപി അത്ഥവികപ്പേസു സകത്ഥേ അരഹത്ഥേ ച തദ്ധിതപച്ചയോ സദ്ദലക്ഖണതോ ദിസ്സതി, ന പന ‘‘വിനയായ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ. തസ്മാ കഥമേത്ഥ തദ്ധിതപച്ചയോതി ആഹ ‘‘വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തീ’’തി. വിചിത്രതാ ചേത്ഥ ലോകപ്പമാണതോ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി യസ്മിം യസ്മിം അത്ഥേ തദ്ധിതപ്പയോഗോ ലോകസ്സ, തത്ഥ തത്ഥ തദ്ധിതവുത്തി ലോകതോ സിദ്ധാതി വിചിത്രാ തദ്ധിതവുത്തി, തസ്മാ യഥാ ‘‘മാ സദ്ദമകാസീ’’തി വദന്തോ ‘‘മാസദ്ദികോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം വിനയായ ധമ്മം ദേസേതീതി വേനയികോതി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ.

കപണപുരിസോതി ഗുണവിരഹിതതായ ദീനമനുസ്സോ. ബ്യഞ്ജനാനി അവിചാരേത്വാതി തിസ്സദത്താദിസദ്ദേസു വിയ ‘‘ഇമസ്മിം അത്ഥേ അയം നാമ പച്ചയോ’’തി ഏവം ബ്യഞ്ജനവിചാരം അകത്വാ, അനിപ്ഫന്നപാടിപദികവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘ദേവലോകഗബ്ഭസമ്പത്തിയാ’’തി വത്വാപി ഠപേത്വാ ഭുമ്മദേവേ സേസദേവേസു ഗബ്ഭഗ്ഗഹണസ്സ അഭാവതോ പടിസന്ധിയേവേത്ഥ ഗബ്ഭസമ്പത്തീതി വേദിതബ്ബാതി വുത്തമേവത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേവലോകപടിസന്ധിപടിലാഭായ സംവത്തതീ’’തി. അസ്സാതി അഭിവാദനാദിസാമീചികമ്മസ്സ. മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദോസം ദസ്സേന്തോതി മാതിതോ അപരിസുദ്ധഭാവം ദസ്സേന്തോ, അക്കോസിതുകാമസ്സ ദാസിയാ പുത്തോതി ദാസികുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തഭാവേ ദോസം ദസ്സേത്വാ അക്കോസനം വിയ ഭഗവതോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദോസം ദസ്സേത്വാ അക്കോസന്തോപി ഏവമാഹാതി അധിപ്പായോ. ഗബ്ഭതോതി ദേവലോകപ്പടിസന്ധിതോ. തേനേവാഹ ‘‘അഭബ്ബോ ദേവലോകൂപപത്തിം പാപുണിതുന്തി അധിപ്പായോ’’തി. ‘‘ഹീനോ വാ ഗബ്ഭോ അസ്സാതി അപഗബ്ഭോ’’തി ഇമസ്സ വിഗ്ഗഹസ്സ ഏകേന പരിയായേന അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേവലോകഗബ്ഭപരിബാഹിരത്താ ആയതിം ഹീനഗബ്ഭപടിലാഭഭാഗീ’’തി. ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ആയതിമ്പി ഹീനഗബ്ഭപടിലാഭഭാഗീ, തസ്മാ ഹീനോ വാ ഗബ്ഭോ അസ്സാതി അപഗബ്ഭോതി അധിപ്പായോ. പുന തസ്സേവ വിഗ്ഗഹസ്സ ‘‘കോധവസേന…പേ… ദസ്സേന്തോ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയസ്സ അനുരൂപം കത്വാ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹീനോ വാസ്സ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഗബ്ഭവാസോ അഹോസീതി അധിപ്പായോ’’തി. ഗബ്ഭ-സദ്ദോ അത്ഥി മാതുകുച്ഛിപരിയായോ ‘‘ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൩൬൩) വിയ. അത്ഥി മാതുകുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തസത്തപരിയായോ ‘‘അന്തമസോ ഗബ്ഭപാതനം ഉപാദായാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൨൯) വിയ. തത്ഥ മാതുകുച്ഛിപരിയായം ഗഹേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനാഗതേ ഗബ്ഭസേയ്യാ’’തി. ഗബ്ഭേ സേയ്യാ ഗബ്ഭസേയ്യാ. അനുത്തരേന മഗ്ഗേനാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന. കമ്മകിലേസാനം മഗ്ഗേന വിഹതത്താ ആഹ ‘‘വിഹതകാരണത്താ’’തി. ഇതരാ തിസ്സോപീതി അണ്ഡജസംസേദജഓപപാതികാ. ഏത്ഥ ച യദിപി ‘‘അപഗബ്ഭോ’’തി ഇമസ്സ അനുരൂപതോ ഗബ്ഭസേയ്യാ ഏവ വത്തബ്ബാ, പസങ്ഗതോ പന ലബ്ഭമാനം സബ്ബമ്പി വത്തും വട്ടതീതി പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിപി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി സത്തപരിയായസ്സ ഗബ്ഭ-സദ്ദസ്സ വസേന വിഗ്ഗഹനാനത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. ഇമസ്മിം പന വികപ്പേ ഗബ്ഭസേയ്യാ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി ഉഭയമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യവസേനേവ വുത്തന്തിപി വദന്തി. നനു ച ‘‘ആയതിം ഗബ്ഭസേയ്യാ പഹീനാ’’തി വുത്തത്താ ഗബ്ഭസ്സ സേയ്യാ ഏവ പഹീനാ, ന പന ഗബ്ഭോതി ആപജ്ജതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി. അഥ ‘‘അഭിനിബ്ബത്തീ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ പുനബ്ഭവഗ്ഗഹണം കിമത്ഥന്തി ആഹ ‘‘അഭിനിബ്ബത്തി ച നാമാ’’തിആദി. അപുനബ്ഭവഭൂതാതി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ധമ്മാനം അഭിനിബ്ബത്തി.

ധമ്മധാതുന്തി ഏത്ഥ ധമ്മേ അനവസേസേ ധാരേതി യാഥാവതോ ഉപധാരേതീതി ധമ്മധാതു, ധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ അവബുജ്ഝനസഭാവോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. പടിവിജ്ഝിത്വാതി സച്ഛികത്വാ, പടിലഭിത്വാതി അത്ഥോ, പടിലാഭഹേതൂതി വുത്തം ഹോതി. ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ഹോതീതി രുചിവസേന പരിവത്തേത്വാ ദസ്സേതും സമത്ഥതാ ദേസനാവിലാസോ, തം പത്തോ അധിഗതോതി അത്ഥോ. കരുണാവിപ്ഫാരന്തി സബ്ബസത്തേസു മഹാകരുണായ ഫരണം. താദിലക്ഖണമേവ പുന ഉപമായ വിഭാവേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഥവീസമചിത്തത’’ന്തി. യഥാ പഥവീ സുചിഅസുചിനിക്ഖേപച്ഛേദനഭേദനാദീസു ന വികമ്പതി, അനുരോധവിരോധം ന പാപുണാതി, ഏവം ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ലാഭാലാഭാദീസു അനുരോധവിരോധപ്പഹാനതോ അവികമ്പിതചിത്തതായ പഥവീസമചിത്തതന്തി അത്ഥോ. അകുപ്പധമ്മതന്തി ഏത്ഥ അകുപ്പധമ്മോ നാമ ഫലസമാപത്തീതി കേചി വദന്തി. ‘‘പരേസു പന അക്കോസന്തേസുപി അത്തനോ പഥവീസമചിത്തതായ അകുപ്പനസഭാവതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ജരായ അനുസടന്തി ജരായ പലിവേഠിതം. ബ്രാഹ്മണസ്സ വുദ്ധതായ ആസന്നവുത്തിമരണന്തി സമ്ഭാവനവസേന ‘‘അജ്ജ മരിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘മഹന്തേന ഖോ പന ഉസ്സാഹേനാ’’തി സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി ഏവം സഞ്ജാതമഹുസ്സാഹേന. അപ്പടിസമം പുരേജാതഭാവന്തി അനഞ്ഞസാധാരണം പുരേജാതഭാവം. നത്ഥി ഏതസ്സ പടിസമോതി അപ്പടിസമോ, പുരേജാതഭാവോ.

പക്ഖേ വിധുനന്താതി പത്തേ ചാലേന്താ. നിക്ഖമന്താനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം, നിക്ഖന്തേസൂതി അത്ഥോ.

സോ ജേട്ഠോ ഇതി അസ്സ വചനീയോതി യോ പഠമതരം അണ്ഡകോസതോ നിക്ഖന്തോ കുക്കുടപോതകോ, സോ ജേട്ഠോതി വചനീയോ അസ്സ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. സമ്പടിപാദേന്തോതി സംസന്ദേന്തോ. തിഭൂമപരിയാപന്നാപി സത്താ അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ അപ്പഹീനായ അവിജ്ജായ വേഠിതത്താതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠേസു സത്തേസൂ’’തി അണ്ഡകോസന്തി ബീജകപാലം. ലോകസന്നിവാസേതി ലോകോയേവ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ നിവാസനട്ഠേന ലോകസന്നിവാസോ, സത്തനികായോ. സമ്മാസമ്ബോധിന്തി ഏത്ഥ സമ്മാതി അവിപരീതത്ഥോ, സം-സദ്ദോ സാമന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. തസ്മാ സമ്മാ അവിപരീതേനാകാരേന സയമേവ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതീതി സമ്മാസമ്ബോധീതി മഗ്ഗോ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ സാമഞ്ച ബോധി’’ന്തി, സമ്മാ സയമേവ ച ബുജ്ഝനകന്തി അത്ഥോ. സമ്മാതി വാ പസത്ഥവചനോ, സം-സദ്ദോ സുന്ദരവചനോതി ആഹ ‘‘അഥ വാ പസത്ഥം സുന്ദരഞ്ച ബോധി’’ന്തി.

അസബ്ബഗുണദായകത്താതി സബ്ബഗുണാനം അദായകത്താ. സബ്ബഗുണേ ന ദദാതീതി ഹി അസബ്ബഗുണദായകോ, അസമത്ഥസമാസോയം ഗമകത്താ യഥാ ‘‘അസൂരിയപസ്സാനി മുഖാനീ’’തി. തിസ്സോ വിജ്ജാതി ഉപനിസ്സയവതോ സഹേവ അരഹത്തഫലേന തിസ്സോ വിജ്ജാ ദേതി. നനു ചേത്ഥ തീസു വിജ്ജാസു ആസവക്ഖയഞാണസ്സ മഗ്ഗപരിയാപന്നത്താ കഥമേതം യുജ്ജതി ‘‘മഗ്ഗോ തിസ്സോ വിജ്ജാ ദേതീ’’തി? നായം ദോസോ. സതിപി ആസവക്ഖയഞാണസ്സ മഗ്ഗപരിയാപന്നഭാവേ അട്ഠങ്ഗികേ മഗ്ഗേ സതി മഗ്ഗഞാണേന സദ്ധിം തിസ്സോ വിജ്ജാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തീതി ‘‘മഗ്ഗോ തിസ്സോ വിജ്ജാ ദേതീ’’തി വുച്ചതി. ഛ അഭിഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സാവകപാരമിഞാണന്തി അഗ്ഗസാവകേഹി പടിലഭിതബ്ബമേവ ലോകിയലോകുത്തരഞാണം. പച്ചേകബോധിഞാണന്തി ഏത്ഥാപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി ജാനിം. ജാനനഞ്ച ന അനുസ്സവാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘പടിവിജ്ഝി’’ന്തി, പച്ചക്ഖമകാസിന്തി അത്ഥോ. പടിവേധോപി ന ദൂരേ ഠിതസ്സ ലക്ഖണപ്പടിവേധോ വിയാതി ആഹ ‘‘പത്തോമ്ഹീ’’തി, പാപുണിന്തി അത്ഥോ. പാപുണനഞ്ച ന സയം ഗന്ത്വാതി ആഹ ‘‘അധിഗതോമ്ഹീ’’തി, സന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന പടിലഭിന്തി അത്ഥോ.

ഓപമ്മസമ്പടിപാദനന്തി ഓപമ്മത്ഥസ്സ ഉപമേയ്യേന സമ്മദേവ പടിപാദനം. അത്ഥേനാതി ഉപമേയ്യത്ഥേന. യഥാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു തിവിധകിരിയാകരണം കുക്കുടച്ഛാപകാനം അണ്ഡകോസതോ നിക്ഖമനസ്സ മൂലകാരണം, ഏവം ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാകരണം അവിജ്ജണ്ഡകോസതോ നിക്ഖമനസ്സ മൂലകാരണന്തി ആഹ ‘‘യഥാ ഹി തസ്സാ കുക്കുടിയാ…പേ… തിവിധാനുപസ്സനാകരണ’’ന്തി. ‘‘സന്താനേ’’തി വുത്തത്താ അണ്ഡസദിസതാ സന്താനസ്സ, ബഹി നിക്ഖന്തകുക്കുടച്ഛാപകസദിസതാ ബുദ്ധഗുണാനം, ബുദ്ധഗുണാതി ച അത്ഥതോ ബുദ്ധോയേവ ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ ഏതം, വാസേട്ഠ, അധിവചനം ധമ്മകായോ ഇതിപീ’’തി വചനതോ. അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ തനുഭാവോതി ബലവവിപസ്സനാവസേന അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ തനുഭാവോ, പടിച്ഛാദനസാമഞ്ഞേന ച അവിജ്ജായ അണ്ഡകോസസദിസതാ. മുദുഭൂതസ്സപി ഖരഭാവാപത്തി ഹോതീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ഥദ്ധഖരഭാവോ’’തി വുത്തം. തിക്ഖഖരവിപ്പസന്നസൂരഭാവോതി ഏത്ഥ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേസു സങ്ഖാരേസു വിപസ്സനാഞാണസ്സ സമാധിന്ദ്രിയവസേന സുഖാനുപ്പവേസോ തിക്ഖതാ, അനുപവിസിത്വാപി സതിന്ദ്രിയവസേന അനതിക്കമനതോ അകുണ്ഠതാ ഖരഭാവോ. തിക്ഖോപി ഹി ഏകച്ചോ സരോ ലക്ഖം പത്വാ കുണ്ഠോ ഹോതി, ന തഥാ ഇദം. സതിപി ഖരഭാവേ സുഖുമപ്പവത്തിവസേന കിലേസസമുദാചാരസങ്ഖോഭരഹിതതായ സദ്ധിന്ദ്രിയവസേന പസന്നഭാവോ, സതിപി പസന്നഭാവേ അന്തരാ അനോസക്കിത്വാ കിലേസപച്ചത്ഥികാനം സുട്ഠു അഭിഭവനതോ വീരിയിന്ദ്രിയവസേന സൂരഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമിമേഹി പകാരേഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമേവ ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിപസ്സനാഞാണസ്സ പരിണാമകാലോതി വിപസ്സനായ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവാപത്തി. തദാ ച സാ മഗ്ഗഞാണഗബ്ഭം ധാരേന്തീ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലോ’’തി. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ അനന്തരം സിഖാപ്പത്തഅനുലോമവിപസ്സനാവസേന മഗ്ഗവിജായനത്ഥം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ. അഭിഞ്ഞാപക്ഖേതി ലോകിയാഭിഞ്ഞാപക്ഖേ. ലോകുത്തരാഭിഞ്ഞാ ഹി അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലിതാ. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘ഛാഭിഞ്ഞാപക്ഖേ’’തി ലിഖന്തി, സോ അപാഠോതി വേദിതബ്ബോ.

ജേട്ഠോ സേട്ഠോതി വുദ്ധതമത്താ ജേട്ഠോ, സബ്ബഗുണേഹി ഉത്തമത്താ പസത്ഥതമോതി സേട്ഠോ.

ഇദാനി ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, ബ്രാഹ്മണ, വീരിയ’’ന്തിആദികായ ദേസനായ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവം ഭഗവാ’’തിആദി. തത്ഥ പുബ്ബഭാഗതോ പഭുതീതി ഭാവനായ പുബ്ബഭാഗീയവീരിയാരമ്ഭാദിതോ പട്ഠായ. മുട്ഠസ്സതിനാതി വിനട്ഠസ്സതിനാ, സതിവിരഹിതേനാതി അത്ഥോ. സാരദ്ധകായേനാതി സദരഥകായേന. ബോധിമണ്ഡേതി ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ മണ്ഡഭാവപ്പത്തേ ഠാനേ. ബോധീതി ഹി പഞ്ഞാ വുച്ചതി. സാ ഏത്ഥ മണ്ഡാ പസന്നാ ജാതാതി സോ പദേസോ ‘‘ബോധിമണ്ഡോ’’തി പഞ്ഞാതോ. പഗ്ഗഹിതന്തി ആരമ്ഭം സിഥിലം അകത്വാ ദള്ഹപരക്കമസങ്ഖാതുസ്സഹനഭാവേന ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘അസിഥിലപ്പവത്തിത’’ന്തി. അസല്ലീനന്തി അസങ്കുചിതം കോസജ്ജവസേന സങ്കോചം അനാപന്നം. ഉപട്ഠിതാതി ഓഗാഹനസങ്ഖാതേന അപിലാപനഭാവേന ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണാഭിമുഖീഭാവേനാ’’തി. സമ്മോസസ്സ വിദ്ധംസനവസേന പവത്തിയാ ന സമ്മുട്ഠാതി അസമ്മുട്ഠാ. കിഞ്ചാപി ചിത്തപ്പസ്സദ്ധിവസേന ചിത്തമേവ പസ്സദ്ധം, കായപ്പസ്സദ്ധിവസേനേവ ച കായോ പസ്സദ്ധോ ഹോതി, തഥാപി യസ്മാ കായപ്പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തപ്പസ്സദ്ധിയാ സഹേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കായചിത്തപ്പസ്സദ്ധിവസേനാ’’തി. കായപ്പസ്സദ്ധിയാ ഉഭയേസമ്പി കായാനം പസ്സമ്ഭനാവഹത്താ വുത്തം ‘‘രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോയേവ ഹോതീ’’തി.

സോ ച ഖോതി സോ ച ഖോ കായോ. വിഗതദരഥോതി വിഗതകിലേസദരഥോ. നാമകായേ ഹി വിഗതദരഥേ രൂപകായോപി വൂപസന്തദരഥപരിളാഹോ ഹോതി. സമ്മാ ആഹിതന്തി നാനാരമ്മണേസു വിധാവനസങ്ഖാതം വിക്ഖേപം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ അവിക്ഖിത്തഭാവാപാദനേന സമ്മദേവ ആഹിതം ഠപിതം. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠു ഠപിത’’ന്തിആദി. ചിത്തസ്സ അനേകഗ്ഗഭാവോ വിക്ഖേപവസേന ചഞ്ചലതാ, സാ സതി ഏകഗ്ഗതായ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകഗ്ഗം അചലം നിപ്ഫന്ദന’’ന്തി. ഏത്താവതാതി ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പനാ’’തിആദിനാ വീരിയസതിപസ്സദ്ധിസമാധീനം കിച്ചസിദ്ധിദസ്സനേന. നനു ച സദ്ധാപഞ്ഞാനമ്പി കിച്ചസിദ്ധി ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദായ ഇച്ഛിതബ്ബാതി? സച്ചം, സാ പന നാനന്തരികഭാവേന അവുത്തസിദ്ധാതി ന ഗഹിതാ. അസതി ഹി സദ്ധായ വീരിയാരമ്ഭാദീനം അസമ്ഭവോയേവ, പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹേ ച നേസം അസതി ഞായാരമ്ഭാദിഭാവോ ന സിയാ, തഥാ അസല്ലീനാസമ്മോസതാദയോ വീരിയാദീനന്തി അസല്ലീനതാദിഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ പഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധി ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഝാനഭാവനായം വാ സമാധികിച്ചം അധികം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും സമാധിപരിയോസാനാവ ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ കഥിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

അതീതഭവേ ഖന്ധാ തപ്പടിബദ്ധാനി നാമഗോത്താനി ച സബ്ബം പുബ്ബേനിവാസംത്വേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസ’’ന്തി. മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോ വിയ തമോതി ആഹ ‘‘സ്വേവ മോഹോ’’തി. ഓഭാസകരണട്ഠേനാതി കാതബ്ബതോ കരണം. ഓഭാസോവ കരണം ഓഭാസകരണം. അത്തനോ പച്ചയേഹി ഓഭാസഭാവേന നിബ്ബത്തേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സേസം പസംസാവചനന്തി പടിപക്ഖവിധമനപവത്തിവിസേസാനം ബോധനതോ വുത്തം. അവിജ്ജാ വിഹതാതി ഏതേന വിജാനനട്ഠേന വിജ്ജാതി അയമ്പി അത്ഥോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ’’തി ഏതേന വിജ്ജാപടിപക്ഖാ അവിജ്ജാ. പടിപക്ഖതാ ചസ്സാ പഹാതബ്ബഭാവേന വിജ്ജായ ച പഹായകഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേതി ഇമിനാ ‘‘തമോ വിഹതോ വിനട്ഠോ. കസ്മാ? യസ്മാ ആലോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനട്ഠേന വീരിയം ആതാപോതി ആഹ ‘‘വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ’’തി, വീരിയവതോതി അത്ഥോ. പേസിതത്തസ്സാതി യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിം പതി വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ. യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോതി അഞ്ഞസ്സപി കസ്സചി മാദിസസ്സാതി അധിപ്പായോ. പധാനാനുയോഗസ്സാതി സമ്മപ്പധാനമനുയുത്തസ്സ.

പച്ചവേക്ഖണഞാണപരിഗ്ഗഹിതന്തി ന പഠമദുതിയഞാണദ്വയാധിഗമം വിയ കേവലന്തി അധിപ്പായോ. ദസ്സേന്തോതി നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ. സരൂപതോ ഹി പുബ്ബേ ദസ്സിതമേവാതി.

തിക്ഖത്തും ജാതോതി ഇമിനാ പന ഇദം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണ, പഠമവിജ്ജായ ജാതോയേവ പുരേജാതസ്സ സഹജാതസ്സ വാ അഭാവതോ സബ്ബേസം വുദ്ധോ മഹല്ലകോ, കിമങ്ഗം പന തീഹി വിജ്ജാഹി തിക്ഖത്തും ജാതോ’’തി. പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതംസഞാണന്തി അതീതാരമ്മണസഭാഗതായ തബ്ഭാവിഭാവതോ ച പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതംസഞാണം പകാസേത്വാതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ അതീതംസഞാണന്തി അതീതക്ഖന്ധായതനധാതുസങ്ഖാതേ അതീതേ കോട്ഠാസേ അപ്പടിഹതഞാണം. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ച ദിബ്ബചക്ഖുവസേനേവ ഇജ്ഝനതോ ദിബ്ബചക്ഖുനോ പരിഭണ്ഡഞാണത്താ ദിബ്ബചക്ഖുമ്ഹിയേവ ച ഠിതസ്സ ചേതോപരിയഞാണസിദ്ധിതോ വുത്തം ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണ’’ന്തി. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാതി സപരിഭണ്ഡേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന. പച്ചുപ്പന്നംസോ ച അനാഗതംസോ ച പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസം, തത്ഥ ഞാണം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണം. ആസവക്ഖയഞാണാധിഗമേനേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിയ സേസാസാധാരണഛഞാണദസബലഞാണആവേണികബുദ്ധധമ്മാദീനമ്പി അനഞ്ഞസാധാരണാനം ബുദ്ധഗുണാനം ഇജ്ഝനതോ വുത്തം ‘‘ആസവക്ഖയേന സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ പകാസേത്വാ’’തി.

പീതിവിപ്ഫാരപരിപുണ്ണഗത്തചിത്തോതി പീതിഫരണേന പരിപുണ്ണകായചിത്തോ. അഞ്ഞാണന്തി അഞ്ഞാണസ്സാതി അത്ഥോ. ധി-സദ്ദയോഗതോ ഹി സാമിഅത്ഥേ ഏതം ഉപയോഗവചനം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

വേരഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.