൨. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സന്ഥാഗാരം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൪൩) നാമ ഏകാ മഹാസാലാവ. ഉയ്യോഗകാലാദീസു ഹി രാജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ ‘‘ഏത്തകാ പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഏത്തകാ പച്ഛാ’’തിആദിനാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ സന്ഥം കരോന്തി, മരിയാദം ബന്ധന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം ‘‘സന്ഥാഗാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഉയ്യോഗട്ഠാനതോ ച ആഗന്ത്വാ യാവ ഗേഹേ ഗോമയപരിഭണ്ഡാദിവസേന പടിജഗ്ഗനം കരോന്തി, താവ ഏകം ദ്വേ ദിവസേ തേ രാജാനോ തത്ഥ സന്ഥമ്ഭന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. തേസം രാജൂനം സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാരം. ഗണരാജാനോ ഹി തേ, തസ്മാ ഉപ്പന്നം കിച്ചം ഏകസ്സ വസേന ന സിജ്ഝതി, സബ്ബേസം ഛന്ദോ ലദ്ധും വട്ടതി, തസ്മാ സബ്ബേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ അനുസാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാര’’ന്തി. യസ്മാ വാ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ കസിതും വട്ടതി, ഇമസ്മിം കാലേ വപിതു’’ന്തിആദിനാ നയേന ഘരാവാസകിച്ചാനി സമ്മന്തയന്തി, തസ്മാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഘരാവാസം സന്ഥരന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം.

പുത്തദാരധനാദിഉപകരണപരിച്ചാഗോ പാരമിയോ. അത്തനോ അങ്ഗപരിച്ചാഗോ ഉപപാരമിയോ. അത്തനോവ ജീവിതപരിച്ചാഗോ പരമത്ഥപാരമിയോ. ഞാതീനം അത്ഥചരിയാ ഞാതത്ഥചരിയാ. ലോകസ്സ അത്ഥചരിയാ ലോകത്ഥചരിയാ. കമ്മസ്സകതഞാണവസേന അനവജ്ജകമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനപരിചയവസേന ഖന്ധായതനാദിപരിചയവസേന ലക്ഖണത്തയതീരണവസേന ച ഞാണചാരോ ബുദ്ധചരിയാ. അങ്ഗനയനധനരജ്ജപുത്തദാരപരിജ്ജാഗവസേന പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തേന. സതിപി മഹാപരിച്ചാഗാനം ദാനപാരമിഭാവേ പരിച്ചാഗവിസേസസഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ സുദുക്കരഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച പഞ്ചമഹാപരിച്ചാഗാനം വിസും ഗഹണം, തതോയേവ ച അങ്ഗപരിച്ചാഗതോ വിസും നയനപരിച്ചാഗഗ്ഗഹണം. പരിച്ചാഗഭാവസാമഞ്ഞേപി ധനരജ്ജപരിച്ചാഗതോ പുത്തദാരപരിച്ചാഗഗ്ഗഹണഞ്ച വിസും കതം. പബ്ബജ്ജാവ സങ്ഖേപോ.

സത്തസു അനുപസ്സനാസൂതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ, ദുക്ഖാനുപസ്സനാ, അനത്താനുപസ്സനാ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ, വിരാഗാനുപസ്സനാ, നിരോധാനുപസ്സനാ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാതി ഇമാസു സത്തസു അനുപസ്സനാസു.

അനുവിച്ചകാരന്തി അവേച്ചകരണം. ദ്വീഹി കാരണേഹി അനിയ്യാനികസാസനേ ഠിതാ അത്തനോ സാവകത്തം ഉപഗതേ പഗ്ഗണ്ഹന്തി, താനി ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.

അനുപുബ്ബിം കഥന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൭൫-൭൬) അനുപുബ്ബം കഥേതബ്ബകഥം. കാ പന സാതി? ദാനാദികഥാ. തത്ഥ ദാനകഥാ താവ പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസത്തസാധാരണത്താ സുകരത്താ സീലേ പതിട്ഠാനസ്സ ഉപായഭാവതോ ച ആദിതോ കഥിതാ. പരിച്ചാഗസീലോ ഹി പുഗ്ഗലോ പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂസു നിസ്സങ്ഗഭാവതോ സുഖേനേവ സീലാനി സമാദിയതി, തത്ഥ ച സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹോതി. സീലേന ദായകപ്പടിഗ്ഗാഹകവിസുദ്ധിതോ പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ കിരിയാധമ്മം വത്വാ അകിരിയാധമ്മവചനതോ, ഭോഗസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥാ കഥിതാ. ‘‘തഞ്ച സീലം വട്ടനിസ്സിതം, അയം ഭവസമ്പത്തി തസ്സ ഫല’’ന്തി ദസ്സനത്ഥം. ‘‘ഇമേഹി ച ദാനസീലമയേഹി പണീതപണീതതരാദിഭേദഭിന്നേഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി ഏതാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു പണീതപണീതതരാദിഭേദഭിന്നാ അപരിമേയ്യാ ദിബ്ബഭോഗസമ്പത്തിയോ ലദ്ധബ്ബാ’’തി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സഗ്ഗകഥാ. ‘‘സ്വായം സഗ്ഗോ രാഗാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠോ, സബ്ബഥാനുപക്കിലിട്ഠോ അരിയമഗ്ഗോ’’തി ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗോ, മഗ്ഗഞ്ച കഥേന്തേന തദധിഗമൂപായസന്ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗപരിയാപന്നാപി പഗേവ ഇതരേ സബ്ബേപി കാമാ നാമ ബഹ്വാദീനവാ അനിച്ചാ അദ്ധുവാ വിപരിണാമധമ്മാതി കാമാനം ആദീനവോ. ‘‘ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ’’തി തേസം ഓകാരോ ലാമകഭാവോ. സബ്ബേപി ഭവാ കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതാതി തത്ഥ സംകിലേസോ. സബ്ബസോ സംകിലേസവിപ്പമുത്തം നിബ്ബാനന്തി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസോ ച കഥേതബ്ബോതി അയമത്ഥോ മഗ്ഗന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന ആദി-അത്ഥേന ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം.

സുഖാനം നിദാനന്തി ദിട്ഠധമ്മികാനം സമ്പരായികാനം നിബ്ബാനുപസംഹിതാനഞ്ചാതി സബ്ബേസമ്പി സുഖാനം കാരണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി ലോകേ ഭോഗസുഖം നാമ, തം സബ്ബം ദാനാധീനന്തി പാകടോയമത്ഥോ. യം പന ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപ്പടിസംയുത്തം സുഖം, തസ്സപി ദാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സമ്പത്തീനം മൂലന്തി യാ ഇമാ ലോകേ പദേസരജ്ജസിരിസ്സരിയസത്തരതനസമുജ്ജലചക്കവത്തിസമ്പദാതി ഏവംപഭേദാ മാനുസികാ സമ്പത്തിയോ, യാ ച ചാതുമഹാരാജികാദിഗതാ ദിബ്ബസമ്പത്തിയോ, യാ വാ പനഞ്ഞാപി സമ്പത്തിയോ, താസം സബ്ബാസം ഇദം മൂലകാരണം. ഭോഗാനന്തി ഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗോ’’തി ലദ്ധനാമാനം പിയമനാപിയരൂപാദീനം തന്നിസ്സയാനം വാ ഉപഭോഗസുഖാനം പതിട്ഠാ നിച്ചലാധിട്ഠാനതായ. വിസമഗതസ്സാതി ബ്യസനപ്പത്തസ്സ. താണന്തി രക്ഖാ, തതോ പരിപാലനതോ. ലേണന്തി ബ്യസനേഹി പരിപാതിയമാനസ്സ ഓലീയനപ്പദേസോ. ഗതീതി ഗന്തബ്ബട്ഠാനം. പരായണന്തി പടിസരണം. അവസ്സയോതി വിനിപതിതും അദേന്തോ നിസ്സയോ. ആരമ്മണന്തി ഓലുബ്ഭാരമ്മണം.

രതനമയസീഹാസനസദിസന്തി സബ്ബരതനമയസത്തങ്ഗമഹാസീഹാസനസദിസം. ഏവം ഹിസ്സ മഹഗ്ഘം ഹുത്വാ സബ്ബസോ വിനിപതിതും അപ്പദാനട്ഠോ ദീപിതോ ഹോതി. മഹാപഥവീസദിസം ഗതഗതട്ഠാനേ പതിട്ഠാനസ്സ ലഭാപനതോ. യഥാ ദുബ്ബലസ്സ പുരിസസ്സ ആലമ്ബനരജ്ജു ഉത്തിട്ഠതോ തിട്ഠതോ ച ഉപത്ഥമ്ഭോ, ഏവം ദാനം സത്താനം സമ്പത്തിഭവേ ഉപപത്തിയാ ഠിതിയാ ച പച്ചയോതി ആഹ ‘‘ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസ’’ന്തി. ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേനാതി ദുഗ്ഗതിദുക്ഖട്ഠാനനിത്ഥരണട്ഠേന. സമസ്സാസനട്ഠേനാതി ലോഭമച്ഛരിയാദിപടിസത്തുപദ്ദവതോ സമസ്സാസനട്ഠേന. ഭയപരിത്താണട്ഠേനാതി ദാലിദ്ദിയഭയതോ പരിപാലനട്ഠേന. മച്ഛേരമലാദീഹീതി മച്ഛേരലോഭദോസമദഇസ്സാമിച്ഛാദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിചിത്തമലേഹി. അനുപലിത്തട്ഠേനാതി അനുപക്കിലിട്ഠതായ. തേസന്തി മച്ഛേരമലാദീനം. തേസം ഏവ ദുരാസദട്ഠേന. അസന്താസനട്ഠേനാതി സന്താസഹേതുഅഭാവേന. യോ ഹി ദായകോ ദാനപതി, സോ സമ്പതിപി ന കുതോചി സന്തസതി, പഗേവ ആയതിം. ബലവന്തട്ഠേനാതി മഹാബലവതായ. ദായകോ ഹി ദാനപതി സമ്പതി പക്ഖബലേന ബലവാ ഹോതി, ആയതിം പന കായബലാദീഹിപി. അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേനാതി ‘‘വഡ്ഢികാരണ’’ന്തി അഭിസമ്മതഭാവേന. വിപത്തിഭവതോ സമ്പത്തിഭവൂപനയനം ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനം.

ഇദാനി മഹാബോധിചരിയഭാവേനപി ദാനഗുണം ദസ്സേതും ‘‘ദാനം നാമേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്താനം നിയ്യാതേന്തേനാതി ഏതേന ‘‘ദാനഫലം സമ്മദേവ പസ്സന്താ മഹാപുരിസാ അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജന്തി, തസ്മാ കോ നാമ വിഞ്ഞുജാതികോ ബാഹിരേ വത്ഥുസ്മിം പഗേവ സങ്ഗം കരേയ്യാ’’തി ഓവാദം ദേതി. ഇദാനി യാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച ഉക്കംസഗതാ സമ്പത്തിയോ, താ സബ്ബാ ദാനതോയേവ പവത്തന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദാനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കമാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോ അത്തഹിതായ ഏവ, ചക്കവത്തിസമ്പത്തി പന അത്തഹിതായ പരഹിതായ ചാതി ദസ്സേതും സാ താസം പരതോ ചക്കവത്തിസമ്പത്തി വുത്താ. ഏതാ ലോകിയാ, ഇമാ പന ലോകുത്തരാതി ദസ്സേതും ‘‘സാവകപാരമിഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. താസുപി ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠതരുക്കട്ഠതമതം ദസ്സേതും കമേന ഞാണത്തയം വുത്തം. തേസം പന ദാനസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഏതേനേവ തസ്സ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിയാപി പച്ചയഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ദാനഞ്ച നാമ ദക്ഖിണേയ്യേസു ഹിതജ്ഝാസയേന പൂജനജ്ഝാസയേന വാ അത്തനോ സന്തകസ്സ പരേസം പരിച്ചജനം, തസ്മാ ദായകോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പരേ ഹന്തി, പരേസം വാ സന്തകം ഹരതീതി അട്ഠാനമേതന്തി ആഹ ‘‘ദാനം ദേന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതീ’’തി. സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ നത്ഥി സോഭാവിസേസാവഹത്താ സീലസ്സ. സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം നത്ഥീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥീതി ഏത്ഥ ‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപീ’’തിആദികാ (ധ. പ. ൫൫) ഗാഥാ – ‘‘ഗന്ധോ ഇസീനം ചിരദിക്ഖിതാനം, കായാ ചുതോ ഗച്ഛതി മാലുതേനാ’’തിആദികാ (ജാ. ൨.൧൭.൫൫) ജാതകഗാഥായോ ച ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ. സീലഞ്ഹി സത്താനം ആഭരണഞ്ചേവ അലങ്കാരോ ച ഗന്ധവിലേപനഞ്ച പരസ്സ ദസ്സനീയഭാവാവഹഞ്ച. തേനാഹ ‘‘സീലാലങ്കാരേന ഹീ’’തിആദി.

അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ഇദം മജ്ഝിമേഹി ആരദ്ധം സീലം സന്ധായാഹ. തേനേവാഹ സക്കോ ദേവരാജാ –

‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൫);

ഇട്ഠോതി സുഖോ. കന്തോതി കമനീയോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. തം പന തസ്സ ഇട്ഠാദിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘നിച്ചമേത്ഥ കീളാ’’തിആദി വുത്തം.

ദോസോതി അനിച്ചതാദിനാ അപ്പസ്സാദാദിനാ ച ദൂസിതഭാവോ, യതോ തേ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം നാരാധേന്തി. അഥ വാ ആദീനം വാതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, പരമകപണതാ. തഥാ ച കാമാ യഥാതഥം പച്ചവേക്ഖന്താനം പച്ചുപതിട്ഠന്തി. ലാമകഭാവോതി അസേട്ഠേഹി സേവിതബ്ബോ, സേട്ഠേഹി ന സേവിതബ്ബോ നിഹീനഭാവോ. സംകിലിസ്സനന്തി വിബാധകതാ ഉപതാപകതാ ച.

നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസന്തി ഏത്ഥ ‘‘യത്തകാ കാമേസു ആദീനവാ, തപ്പടിപക്ഖതോ തത്തകാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസാ. അപിച നേക്ഖമ്മം നാമേതം അസമ്ബാധം അസംകിലിട്ഠം, നിക്ഖന്തം കാമേഹി, നിക്ഖന്തം കാമസഞ്ഞായ, നിക്ഖന്തം കാമവിതക്കേഹി, നിക്ഖന്തം കാമപരിളാഹേഹി, നിക്ഖന്തം ബ്യാപാദസഞ്ഞായാ’’തിആദിനാ നയേന നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസേ പകാസേസി. പബ്ബജ്ജായം ഝാനാദീസു ച ഗുണേ വിഭാവേസി വണ്ണേസി. കല്ലചിത്തന്തി കമ്മനിയചിത്തം ഹേട്ഠാ പവത്തിതദേസനായ അസ്സദ്ധിയാദീനം ചിത്തദോസാനം വിഗതത്താ ഉപരി ദേസനായ ഭാജനഭാവൂപഗമേന കമ്മക്ഖമചിത്തം. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ അസ്സദ്ധിയാദയോ ചിത്തസ്സ രോഗഭൂതാ, തദാ തേ വിഗതാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അരോഗചിത്ത’’ന്തി. ദിട്ഠിമാനാദികിലേസവിഗമേന മുദുചിത്തം. കാമച്ഛന്ദാദിവിഗമേന വിനീവരണചിത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയം ഉളാരപീതിപാമോജ്ജയോഗേന ഉദഗ്ഗചിത്തം. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ പസന്നചിത്തം. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസീതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ കല്ലചിത്തന്തി കാമച്ഛന്ദവിഗമേന അരോഗചിത്തം. മുദുചിത്തന്തി ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന അകഠിനചിത്തം. വിനീവരണചിത്തന്തി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിഗമേന അവിക്ഖേപതോ തേന അപിഹിതചിത്തം. ഉദഗ്ഗചിത്തന്തി ഥിനമിദ്ധവിഗമേന സമ്പഗ്ഗഹിതവസേന അലീനചിത്തം. പസന്നചിത്തന്തി വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയം അധിമുത്തചിത്തന്തി ഏവമേത്ഥ സേസപദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ഉപമാവസേന സീഹസ്സ കിലേസപ്പഹാനം അരിയമഗ്ഗുപ്പാദനഞ്ച ദസ്സേതി. അപഗതകാളകന്തി വിഗതകാളകം. സമ്മദേവാതി സുട്ഠുദേവ. രജനന്തി നീലപീതലോഹിതാദിരങ്ഗജാതം. പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഗണ്ഹേയ്യ, പഭസ്സരം ഭവേയ്യ. തസ്മിംയേവ ആസനേതി തസ്സംയേവ നിസജ്ജായം. ഏതേനസ്സ ലഹുവിപസ്സകതാ തിക്ഖപഞ്ഞതാ സുഖപ്പടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ച ദസ്സിതാ ഹോതി. വിരജന്തി അപായഗമനീയരാഗരജാദീനം വിഗമേന വിരജം. അനവസേസദിട്ഠിവിചികിച്ഛാമലാപഗമേന വീതമലം. പഠമമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസരജാഭാവേന വാ വിരജം. പഞ്ചവിധദുസ്സീല്യമലവിഗമേന വീതമലം. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥന്തി കസ്മാ വുത്തം? നനു മഗ്ഗഞാണം അസങ്ഖതധമ്മാരമ്മണന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പടിവിജ്ഝന്തന്തി അസമ്മോഹപ്പടിവേധവസേന പടിവിജ്ഝന്തം. തേനാഹ ‘‘കിച്ചവസേനാ’’തി. തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – വത്ഥം വിയ ചിത്തം, വത്ഥസ്സ ആഗന്തുകമലേഹി കിലിട്ഠഭാവോ വിയ ചിത്തസ്സ രാഗാദിമലേഹി സംകിലിട്ഠഭാവോ, ധോവനസിലാതലം വിയ അനുപുബ്ബീകഥാ, ഉദകം വിയ സദ്ധാ, ഉദകേന തേമേത്വാ ഊസഗോമയഛാരികഖാരേഹി കാളകേ സമ്മദ്ദിത്വാ വത്ഥസ്സ ധോവനപ്പയോഗോ വിയ സദ്ധാസിനേഹേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ സതിസമാധിപഞ്ഞാഹി ദോസേ സിഥിലേ കത്വാ സുതാദിവിധിനാ ചിത്തസ്സ സോധനേ വീരിയാരമ്ഭോ. തേന പയോഗേന വത്ഥേ കാളകാപഗമോ വിയ വീരിയാരമ്ഭേന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം, രങ്ഗജാതം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, തേന സുദ്ധവത്ഥസ്സ പഭസ്സരഭാവോ വിയ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസസ്സ ചിത്തസ്സ മഗ്ഗേന പരിയോദപനന്തി.

‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തി വത്വാ ദസ്സനം നാമ ഞാണദസ്സനതോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പത്തധമ്മോ’’തി വുത്തം. പത്തി നാമ ഞാണസമ്പത്തിതോ അഞ്ഞാപി വിജ്ജതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘വിദിതധമ്മോ’’തി വുത്തം. സാ പനേസാ വിദിതധമ്മതാ ധമ്മേസു ഏകദേസേനപി ഹോതീതി നിപ്പദേസതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതും. ‘‘പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനസ്സ സച്ചാഭിസമ്ബോധംയേവ ദീപേതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ഏകാഭിസമയവസേന പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തം നിപ്പദേസേന ചതുസച്ചധമ്മം സമന്തതോ ഓഗാള്ഹം നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ’’തി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാതി സപ്പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ അട്ഠവത്ഥുകാ ച തിണ്ണാ നിത്തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ. വിഗതാ കഥംകഥാതി പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തികാ വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ കഥംകഥാ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ തപ്പടിപക്ഖേസു സീലാദിഗുണേസു പതിട്ഠിതത്താ വേസാരജ്ജം വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്തോ. അത്തനാ ഏവ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠത്താ ന പരം പച്ചേതി, ന ചസ്സ പരോ പച്ചേതബ്ബോ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയോ.

ഉദ്ദിസിത്വാ കതന്തി അത്താനം ഉദ്ദിസിത്വാ മാരണവസേന കതം നിബ്ബത്തിതം മംസം. പടിച്ചകമ്മന്തി ഏത്ഥ കമ്മ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ അതീതകാലികോ ചാതി ആഹ ‘‘അത്താനം പടിച്ചകത’’ന്തി. നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം ‘‘പടിച്ച കമ്മം ഫുസതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൪.൭൫) വിയ. നിമിത്തകമ്മസ്സാതി നിമിത്തഭാവേന ലദ്ധബ്ബകമ്മസ്സ. കരണവസേന പടിച്ചകമ്മം ഏത്ഥ അത്ഥീതി മംസം പടിച്ചകമ്മം യഥാ ബുദ്ധി ബുദ്ധം. തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ബുദ്ധോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.