൧. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ

൧. അട്ഠകനിപാതസ്സ പഠമേ വഡ്ഢിതായാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതായ. പുനപ്പുനം കതായാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതായ. യുത്തയാനസദിസകതായാതി യഥാ യുത്തആജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്താരഹതം ഗമിതായ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി സബ്ബസമ്പത്തിഅധിട്ഠാനട്ഠേന. പച്ചുപട്ഠിതായാതി ഭാവനാബഹുലീകാരേഹി പതി പതി ഉപട്ഠിതായ അവിജഹിതായ. സമന്തതോ ചിതായാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനാനുരൂപം ചയം ഗമിതായ. തേനാഹ ‘‘ഉപചിതായാ’’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധായാതി അതിവിയ സമ്മദേവ നിബ്ബത്തിഗതായ.

യോ ച മേത്തം ഭാവയതീതിആദീസു യോ കോചി ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ. മേത്തന്തി മേത്താഝാനം.

അപ്പമാണന്തി ഭാവനാവസേന ആരമ്മണവസേന ച അപ്പമാണം. അസുഭഭാവനാദയോ വിയ ഹി ആരമ്മണേ ഏകദേസഗ്ഗഹണം അകത്വാ അനവസേസഫരണവസേന അനോധിസോ ഫരണവസേന ച, അപ്പമാണാരമ്മണതായ പഗുണഭാവനാവസേന ച അപ്പമാണം. തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി മേത്തം പാദകം കത്വാ സമ്മസിത്വാ ഹേട്ഠിമേ അരിയമഗ്ഗേ അധിഗച്ഛന്തസ്സ സുഖേനേവ പടിഘസംയോജനാദയോ പഹീയമാനാ തനൂ ഹോന്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം കിലേസപ്പഹാനഞ്ച നിബ്ബാനാധിഗമഞ്ച മേത്താഭാവനായ സിഖാപ്പത്തമാനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേപി ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏകമ്പി ചേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അദുട്ഠചിത്തോതി മേത്താബലേന സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ബ്യാപാദേന അദൂസിതചിത്തോ. മേത്തായതീതി ഹിതഫരണവസേന മേത്തം കരോതി. കുസലീതി അതിസയേന കുസലവാ മഹാപുഞ്ഞോ, പടിഘാദിഅനത്ഥവിഗമേന ഖേമീ. സബ്ബേ ച പാണേതി ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ. മനസാനുകമ്പീതി ചിത്തേന അനുകമ്പന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകസത്തവിസയാപി താവ മേത്താ മഹാകുസലരാസി, സബ്ബേ പന പാണേ അത്തനോ പുത്തം വിയ ഹിതഫരണേന മനസാ അനുകമ്പന്തോ പഹുകം പഹും അനപ്പകം അപരിയന്തം ചതുസട്ഠിമഹാകപ്പേപി അത്തനോ വിപാകപ്പബന്ധം പവത്തേതും സമത്ഥം ഉളാരം പുഞ്ഞം അരിയോ പരിസുദ്ധചിത്തോ പുഗ്ഗലോവ കരോതി നിപ്ഫാദേതീതി. സത്തഭരിതന്തി സത്തേഹി അവിരളം, ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി അത്ഥോ.

സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦) ലോകസ്സ സങ്ഗണ്ഹനകാരണാനി. നിപ്ഫന്നസസ്സതോ നവ ഭാഗേ കസ്സകസ്സ ദത്വാ രഞ്ഞം ഏകഭാഗഗ്ഗഹണം ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം. ഏവം കസ്സകാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീതി ആഹ ‘‘സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ’’തി. തതോ ഓരഭാഗേ കിര ഛഭാഗഗ്ഗഹണം ജാതം. ഛമാസികന്തി ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം പഹോനകം. പാസേതീതി പാസഗതേ വിയ കരോതി. വാചായ പിയം വാചാപിയം, തസ്സ കമ്മം വാചാപേയ്യം. സബ്ബസോ രട്ഠസ്സ ഇദ്ധാദിഭാവതോ ഖേമം. നിരബ്ബുദം ചോരിയാഭാവതോ. ഇദ്ധഞ്ഹി രട്ഠം അചോരിയം. ‘‘നിരഗ്ഗള’’ന്തി വുച്ചതി അപാരുതഘരഭാവതോ.

ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാതി ഉമ്മൂലം കത്വാ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹീതി മഹായഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പച്ഛാ ച പവത്തേതബ്ബേഹി ദ്വീഹി പരിവാരയഞ്ഞേഹി. സത്ത…പേ… ഭീസനസ്സാതി സത്തനവുതാധികാനം പഞ്ചന്നം പസുസതാനം മാരണേന ഭേരവസ്സ പാപഭീരുകാനം ഭയാവഹസ്സ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ഛസതാനി നിയുജ്ജന്തി, പസൂനം മജ്ഝിമേ ഹനി;

അസ്സമേധസ്സ യഞ്ഞസ്സ, ഊനാനി പസൂഹി തീഹീ’’തി. (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൩൯);

സമ്മന്തി യുഗച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിപിതബ്ബദണ്ഡകം. പാസന്തീതി ഖിപന്തി. സംഹാരിമേഹീതി സകടേഹി വഹിതബ്ബേഹി. പുബ്ബേ കിര ഏകോ രാജാ സമ്മാപാസം യജന്തോ സരസ്സതിനദിതീരേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ നിമുഗ്ഗോയേവ അഹോസി. അന്ധബാലബ്രാഹ്മണാ ഗതാനുഗതിഗതാ ‘‘അയം തസ്സ സഗ്ഗഗമനമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞായ തത്ഥ സമ്മാപാസം യഞ്ഞം പട്ഠപേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതീ’’തി. അയൂപോ അപ്പകദിവസോ യാഗോ, സയൂപോ ബഹുദിവസം സാധേയ്യോ സത്രയാഗോ. മന്തപദാഭിസങ്ഖതാനം സപ്പിമധൂനം ‘‘വാജ’’മിതി സമഞ്ഞാ. ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിംസാദി സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ. സാരഗബ്ഭകോട്ഠാഗാരാദീസു നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. തത്ഥ കിര യഞ്ഞേ അത്തനോ സാപതേയ്യം അനവസേസതോ അനിഗൂഹിത്വാ നിയ്യാതീയതി.

ചന്ദപ്പഭാതി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൨൭) ചന്ദിമസ്സേവ പഭായ. താരാഗണാവ സബ്ബേതി യഥാ സബ്ബേപി താരാഗണാ ചന്ദിമസോഭായ സോളസിമ്പി കലം നാഗ്ഘന്തി, ഏവം തേ അസ്സമേധാദയോ യഞ്ഞാ മേത്തസ്സ ചിത്തസ്സ വുത്തലക്ഖണേന സുഭാവിതസ്സ സോളസിമ്പി കലം നാനുഭവന്തി, ന പാപുണന്തി, നാഗ്ഘന്തീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അപരേപി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേ മേത്താഭാവനായ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘യോ ന ഹന്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോതി മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാനുയുത്തോ പുഗ്ഗലോ. ന ഹന്തീതി തേനേവ മേത്താഭാവനാനുഭാവേന ദൂരവിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ന കഞ്ചി സത്തം ഹിംസതി, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി ന വിബാധതി വാ. ന ഘാതേതീതി പരം സമാദപേത്വാ ന സത്തേ മാരാപേതി ന വിബാധാപേതി ച. ന ജിനാതീതി സാരമ്ഭവിഗ്ഗാഹികകഥാദിവസേന ന കഞ്ചി ജിനാതി സാരമ്ഭസ്സേവ അഭാവതോ, ജാനികരണവസേന വാ അട്ടകരണാദിനാ ന കഞ്ചി ജിനാതി. തേനാഹ ‘‘ന അത്തനാ പരസ്സ ജാനിം കരോതീ’’തി. ന ജാപയേതി പരേഹി പയോജേത്വാ പരേസമ്പി ധനജാനിം ന കാരാപേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന പരേന പരസ്സ ജാനിം കാരേതീ’’തി. മേത്തായ വാ അംസോ അവിഹേഠനട്ഠേന അവയവഭൂതോതി മേത്തംസോ.

മേത്താസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.