൧. മേത്താവഗ്ഗോ

൧. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ

൧. അട്ഠകനിപാതസ്സ പഠമേ വഡ്ഢിതായാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതായ. പുനപ്പുനം കതായാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതായ. യുത്തയാനസദിസകതായാതി യഥാ യുത്തആജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്താരഹതം ഗമിതായ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി സബ്ബസമ്പത്തിഅധിട്ഠാനട്ഠേന. പച്ചുപട്ഠിതായാതി ഭാവനാബഹുലീകാരേഹി പതി പതി ഉപട്ഠിതായ അവിജഹിതായ. സമന്തതോ ചിതായാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനാനുരൂപം ചയം ഗമിതായ. തേനാഹ ‘‘ഉപചിതായാ’’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധായാതി അതിവിയ സമ്മദേവ നിബ്ബത്തിഗതായ.

യോ ച മേത്തം ഭാവയതീതിആദീസു യോ കോചി ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ. മേത്തന്തി മേത്താഝാനം.

അപ്പമാണന്തി ഭാവനാവസേന ആരമ്മണവസേന ച അപ്പമാണം. അസുഭഭാവനാദയോ വിയ ഹി ആരമ്മണേ ഏകദേസഗ്ഗഹണം അകത്വാ അനവസേസഫരണവസേന അനോധിസോ ഫരണവസേന ച, അപ്പമാണാരമ്മണതായ പഗുണഭാവനാവസേന ച അപ്പമാണം. തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി മേത്തം പാദകം കത്വാ സമ്മസിത്വാ ഹേട്ഠിമേ അരിയമഗ്ഗേ അധിഗച്ഛന്തസ്സ സുഖേനേവ പടിഘസംയോജനാദയോ പഹീയമാനാ തനൂ ഹോന്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം കിലേസപ്പഹാനഞ്ച നിബ്ബാനാധിഗമഞ്ച മേത്താഭാവനായ സിഖാപ്പത്തമാനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേപി ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏകമ്പി ചേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അദുട്ഠചിത്തോതി മേത്താബലേന സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ബ്യാപാദേന അദൂസിതചിത്തോ. മേത്തായതീതി ഹിതഫരണവസേന മേത്തം കരോതി. കുസലീതി അതിസയേന കുസലവാ മഹാപുഞ്ഞോ, പടിഘാദിഅനത്ഥവിഗമേന ഖേമീ. സബ്ബേ ച പാണേതി ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ. മനസാനുകമ്പീതി ചിത്തേന അനുകമ്പന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകസത്തവിസയാപി താവ മേത്താ മഹാകുസലരാസി, സബ്ബേ പന പാണേ അത്തനോ പുത്തം വിയ ഹിതഫരണേന മനസാ അനുകമ്പന്തോ പഹുകം പഹും അനപ്പകം അപരിയന്തം ചതുസട്ഠിമഹാകപ്പേപി അത്തനോ വിപാകപ്പബന്ധം പവത്തേതും സമത്ഥം ഉളാരം പുഞ്ഞം അരിയോ പരിസുദ്ധചിത്തോ പുഗ്ഗലോവ കരോതി നിപ്ഫാദേതീതി. സത്തഭരിതന്തി സത്തേഹി അവിരളം, ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി അത്ഥോ.

സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦) ലോകസ്സ സങ്ഗണ്ഹനകാരണാനി. നിപ്ഫന്നസസ്സതോ നവ ഭാഗേ കസ്സകസ്സ ദത്വാ രഞ്ഞം ഏകഭാഗഗ്ഗഹണം ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം. ഏവം കസ്സകാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീതി ആഹ ‘‘സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ’’തി. തതോ ഓരഭാഗേ കിര ഛഭാഗഗ്ഗഹണം ജാതം. ഛമാസികന്തി ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം പഹോനകം. പാസേതീതി പാസഗതേ വിയ കരോതി. വാചായ പിയം വാചാപിയം, തസ്സ കമ്മം വാചാപേയ്യം. സബ്ബസോ രട്ഠസ്സ ഇദ്ധാദിഭാവതോ ഖേമം. നിരബ്ബുദം ചോരിയാഭാവതോ. ഇദ്ധഞ്ഹി രട്ഠം അചോരിയം. ‘‘നിരഗ്ഗള’’ന്തി വുച്ചതി അപാരുതഘരഭാവതോ.

ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാതി ഉമ്മൂലം കത്വാ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹീതി മഹായഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പച്ഛാ ച പവത്തേതബ്ബേഹി ദ്വീഹി പരിവാരയഞ്ഞേഹി. സത്ത…പേ… ഭീസനസ്സാതി സത്തനവുതാധികാനം പഞ്ചന്നം പസുസതാനം മാരണേന ഭേരവസ്സ പാപഭീരുകാനം ഭയാവഹസ്സ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ഛസതാനി നിയുജ്ജന്തി, പസൂനം മജ്ഝിമേ ഹനി;

അസ്സമേധസ്സ യഞ്ഞസ്സ, ഊനാനി പസൂഹി തീഹീ’’തി. (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൩൯);

സമ്മന്തി യുഗച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിപിതബ്ബദണ്ഡകം. പാസന്തീതി ഖിപന്തി. സംഹാരിമേഹീതി സകടേഹി വഹിതബ്ബേഹി. പുബ്ബേ കിര ഏകോ രാജാ സമ്മാപാസം യജന്തോ സരസ്സതിനദിതീരേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ നിമുഗ്ഗോയേവ അഹോസി. അന്ധബാലബ്രാഹ്മണാ ഗതാനുഗതിഗതാ ‘‘അയം തസ്സ സഗ്ഗഗമനമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞായ തത്ഥ സമ്മാപാസം യഞ്ഞം പട്ഠപേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതീ’’തി. അയൂപോ അപ്പകദിവസോ യാഗോ, സയൂപോ ബഹുദിവസം സാധേയ്യോ സത്രയാഗോ. മന്തപദാഭിസങ്ഖതാനം സപ്പിമധൂനം ‘‘വാജ’’മിതി സമഞ്ഞാ. ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിംസാദി സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ. സാരഗബ്ഭകോട്ഠാഗാരാദീസു നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. തത്ഥ കിര യഞ്ഞേ അത്തനോ സാപതേയ്യം അനവസേസതോ അനിഗൂഹിത്വാ നിയ്യാതീയതി.

ചന്ദപ്പഭാതി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൨൭) ചന്ദിമസ്സേവ പഭായ. താരാഗണാവ സബ്ബേതി യഥാ സബ്ബേപി താരാഗണാ ചന്ദിമസോഭായ സോളസിമ്പി കലം നാഗ്ഘന്തി, ഏവം തേ അസ്സമേധാദയോ യഞ്ഞാ മേത്തസ്സ ചിത്തസ്സ വുത്തലക്ഖണേന സുഭാവിതസ്സ സോളസിമ്പി കലം നാനുഭവന്തി, ന പാപുണന്തി, നാഗ്ഘന്തീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അപരേപി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേ മേത്താഭാവനായ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘യോ ന ഹന്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോതി മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാനുയുത്തോ പുഗ്ഗലോ. ന ഹന്തീതി തേനേവ മേത്താഭാവനാനുഭാവേന ദൂരവിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ന കഞ്ചി സത്തം ഹിംസതി, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി ന വിബാധതി വാ. ന ഘാതേതീതി പരം സമാദപേത്വാ ന സത്തേ മാരാപേതി ന വിബാധാപേതി ച. ന ജിനാതീതി സാരമ്ഭവിഗ്ഗാഹികകഥാദിവസേന ന കഞ്ചി ജിനാതി സാരമ്ഭസ്സേവ അഭാവതോ, ജാനികരണവസേന വാ അട്ടകരണാദിനാ ന കഞ്ചി ജിനാതി. തേനാഹ ‘‘ന അത്തനാ പരസ്സ ജാനിം കരോതീ’’തി. ന ജാപയേതി പരേഹി പയോജേത്വാ പരേസമ്പി ധനജാനിം ന കാരാപേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന പരേന പരസ്സ ജാനിം കാരേതീ’’തി. മേത്തായ വാ അംസോ അവിഹേഠനട്ഠേന അവയവഭൂതോതി മേത്തംസോ.

മേത്താസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൪. പഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൪. ദുതിയേ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയമേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയികാ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതായാ’’തി. അരിയോതി നിദ്ദോസോ പരിസുദ്ധോ. തുണ്ഹീഭാവോ ന തിത്ഥിയാനം മൂഗബ്ബതഗഹണം വിയ അപരിസുദ്ധോതി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനന്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേനേതം വുത്തം, പഠമജ്ഝാനാദീനിപി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ജാനന്തി ഇദം കമ്മസാധനന്തി ആഹ ‘‘ജാനിതബ്ബകം ജാനാതീ’’തി. യഥാ വാ ഏകച്ചോ വിപരീതം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോപി ന ജാനാതി, പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, ന ഏവമയം. അയം പന ജാനന്തോ ജാനാതി, പസ്സന്തോ പസ്സതീതി ഏവമേത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ. തതിയാദീനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.

പഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ ലോകസ്സ ധമ്മാതി സത്തലോകസ്സ അവസ്സംഭാവിധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ഏതേഹി മുത്താ നാമ നത്ഥി’’തിആദി. ഘാസച്ഛാദനാദീനം ലദ്ധി ലാഭോ, താനി ഏവ വാ ലദ്ധബ്ബതോ ലാഭോ, തദഭാവോ അലാഭോ, ലാഭഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തബ്ബിസയോ അനുരോധോ ഗഹിതോ, അലാഭഗ്ഗഹണേന വിരോധോ. യസ്മാ ലോഹിതേ സതി തദുപഘാതവസേന പുബ്ബോ വിയ അനുരോധോ ലദ്ധാവസരോ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ലാഭേ ആഗതേ അലാഭോ ആഗതോയേവാ’’തി. ഏസ നയോ യസാദീസുപി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഠമലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൮. ദുതിയലോകധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൬-൮. ഛട്ഠേ അധികം പയസതി പയുജ്ജതി ഏതേനാതി അധിപ്പയാസോ, സവിസേസം ഇതികത്തബ്ബകിരിയാ. തേനാഹ ‘‘അധികപ്പയോഗോ’’തി. സത്തമട്ഠമേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ദുതിയലോകധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ദുവിധാ കുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ ആചാരകുലപുത്താ ച. തത്ഥ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലികസ്സ പുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൯൪) ഏവം ആഗതാ ഉച്ചാകുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ. ‘‘സദ്ധായേതേ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി (മ. നി. ൩.൭൮) ഏവം ആഗതാ പന യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ പസുതാപി ആചാരകുലപുത്താ നാമ. ഇധ പന ഉച്ചാകുലപ്പസുതതം സന്ധായ ‘‘കുലപുത്തോതി, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി ഭഗവതാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജാതികുലപുത്തോ’’തി. ഉഭോഹിപി പന കാരണേഹി തസ്സ കുലപുത്തഭാവോയേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

നന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കാരണ്ഡവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ പടിചരതീതി പടിച്ഛാദനവസേന ചരതി പവത്തതി. പടിച്ഛാദനട്ഠോ ഏവ വാ ചരതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനന്തി ആഹ ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി. അഞ്ഞേനാഞ്ഞന്തി പന പടിച്ഛാദനാകാരദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന കാരണേനാ’’തിആദി. തത്ഥ അഞ്ഞം കാരണം വചനം വാതി യം ചോദകേന ചുദിതകസ്സ ദോസവിഭാവനം കാരണം, വചനം വാ വുത്തം, തം തതോ അഞ്ഞേനേവ കാരണേന, വചനേന വാ പടിച്ഛാദേതി. കാരണേനാതി ചോദനായ അമൂലായ അമൂലികഭാവദീപനിയാ യുത്തിയാ വാ. വചനേനാതി തദത്ഥബോധകേന വചനേന. ‘‘കോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ ചോദനം വിസ്സജ്ജേത്വാവ വിക്ഖേപാപജ്ജനം അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരണം. ബഹിദ്ധാ കഥാപനാമനാ നാമ ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ – ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തിആദിനാ ചോദനം വിസ്സജ്ജേത്വാതി അയമേവ വിസേസോ. യോ ഹി ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘കോ ആപന്നോ, കിം ആപന്നോ, കിസ്മിം ആപന്നാ, കം ഭണഥ, കിം ഭണഥാ’’തി വാ വദതി, ‘‘ഏവരൂപം കിഞ്ചി തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന സുണാമീ’’തി സോതം വാ ഉപനേതി, അയം അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതി നാമ. യോ പന ‘‘ഇത്ഥന്നാമം നാമ ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമ, ആപത്തിം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ തതോ ‘‘രാജഗഹം ഗതോമ്ഹി. രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീതി. തം തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വദതി, അയം ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി നാമ. സമണകചവരോതി സമണവേസധാരണേന സമണപ്പതിരൂപകതായ സമണാനം കചവരഭൂതം.

കാരണ്ഡവം (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൨൮൩-൨൮൪) നിദ്ധമഥാതി വിപന്നസീലതായ കചവരഭൂതം പുഗ്ഗലം കചവരമിവ അനപേക്ഖാ അപനേഥ. കസമ്ബും അപകസ്സഥാതി കസമ്ബുഭൂതഞ്ച നം ഖത്തിയാദീനം മജ്ഝഗതം പഭിന്നപഗ്ഘരിതകുട്ഠം ചണ്ഡാലം വിയ അപകഡ്ഢഥ. കിം കാരണം? സങ്ഘാരാമോ നാമ സീലവന്താനം കതോ, ന ദുസ്സീലാനം. യതോ ഏതദേവ സന്ധായാഹ ‘‘തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേ’’തി. യഥാ പലാപാ അന്തോസാരരഹിതാ അതണ്ഡുലാ ബഹി ഥുസേന വീഹീ വിയ ദിസ്സന്തി, ഏവം പാപഭിക്ഖൂ അന്തോ സീലരഹിതാപി ബഹി കാസാവാദിപരിക്ഖാരേന ഭിക്ഖൂ വിയ ദിസ്സന്തി, തസ്മാ ‘‘പലാപാ’’തി വുച്ചന്തി. തേ പലാപേ വാഹേഥ ഓപുനഥ വിധമഥ, പരമത്ഥതോ അസ്സമണേ സമണവേസമത്തേന സമണമാനിനേ. കപ്പയവ്ഹോതി കപ്പേഥ, കരോഥാതി വുത്തം ഹോതി. പതിസ്സതാതി സപ്പതിസ്സാ. വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കരിസ്സഥ, പരിനിബ്ബാനം പാപുണിസ്സഥാതി അത്ഥോ.

കാരണ്ഡവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മേത്താവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.