൫. മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ യസ്മാ നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൨൭) തസ്മാ സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതി യഥാ മനുസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. വിസേസോ ഹോതിയേവ സതിപി ബാഹിരസ്സ കാരണസ്സ അഭേദേ അജ്ഝത്തികസ്സ ഭിന്നത്താ. നാനത്തം കായേ ഏതേസം, നാനത്തോ വാ കായോ ഏതേസന്തി നാനത്തകായാ. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നേസന്തി മനുസ്സാനം. നാനത്താ സഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥീതി നാനത്തസഞ്ഞിനോ. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപാതോ ഏതേസം അത്ഥീതി വിനിപാതികാ സതിപി ദേവഭാവേ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ. അപായേസു വാ ഗതോ നത്ഥി നിപാതോ ഏതേസന്തി വിനിപാതികാ. തേനാഹ ‘‘ചതുഅപായവിനിമുത്താ’’തി. പിയങ്കരമാതാദീനം വിയാതി പിയങ്കരമാതാ കിര യക്ഖിനീ പച്ചൂസസമയേ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ധമ്മം സജ്ഝായതോ സുത്വാ –

‘‘മാ സദ്ദമകരീ പിയങ്കര, ഭിക്ഖു ധമ്മപദാനി ഭാസതി;

അപി ധമ്മപദം വിജാനിയ, പടിപജ്ജേമ ഹിതായ നോ സിയാ.

‘‘പാണേസു ച സംയമാമസേ, സമ്പജാനമുസാ ന ഭണാമസേ;

സിക്ഖേമ സുസീല്യമത്തനോ, അപി മുച്ചേമ പിസാചയോനിയാ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൪൦) –

ഏവം പുത്തകം സഞ്ഞാപേത്വാ തം ദിവസം സോതാപത്തിഫലം പത്താ. ഉത്തരമാതാ പന ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാവ സോതാപന്നാ ജാതാ.

ബ്രഹ്മകായേ പഠമജ്ഝാനനിബ്ബത്തേ ബ്രഹ്മസമൂഹേ, ബ്രഹ്മനികായേ വാ ഭവാതി ബ്രഹ്മകായികാ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പരിസായ ഭവാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ തസ്സ പരിചാരകട്ഠാനേ ഠിതത്താ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പുരോഹിതട്ഠാനേ ഠിതാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. ആയുവണ്ണാദീഹി മഹന്താ ബ്രഹ്മാനോതി മഹാബ്രഹ്മാനോ. സതിപി തേസം തിവിധാനമ്പി പഠമേന ഝാനേന ഗന്ത്വാ നിബ്ബത്തഭാവേ ഝാനസ്സ പന പവത്തിഭേദേന അയം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിത്തേനാതി ഹീനേന. സാ ചസ്സ ഹീനതാ ഛന്ദാദീനം ഹീനതായ വേദിതബ്ബാ. പടിലദ്ധമത്തം വാ ഹീനം. കപ്പസ്സാതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ. ഹീനപണീതാനം മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമം. സാ ചസ്സ മജ്ഝിമതാ ഛന്ദാദീനം മജ്ഝിമതായ വേദിതബ്ബാ. പടിലഭിത്വാ നാതിസുഭാവിതം വാ മജ്ഝിമം. ഉപഡ്ഢകപ്പോതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ ഉപഡ്ഢകപ്പോ. വിപ്ഫാരികതരോതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജേഹി പമാണതോ വിപുലതരോ സഭാവതോ ഉളാരതരോ ച ഹോതി. സഭാവേനപി ഹി ഉളാരതമോവ. തം പനേത്ഥ അപ്പമാണം. തസ്സ ഹി പരിത്താഭാദീനം പരിത്തസുഭാദീനഞ്ച കായേ സതിപി സഭാവവേമത്തേ ഏകത്തവസേനേവ വവത്ഥപീയതീതി ‘‘ഏകത്തകായാ’’ത്വേവ തേ വുച്ചന്തി. പണീതേനാതി ഉക്കട്ഠേന. സാ ചസ്സ ഉക്കട്ഠതാ ഛന്ദാദീനം ഉക്കട്ഠതായ വേദിതബ്ബാ. സുഭാവിതം വാ, സമ്മദേവ, വസിഭാവം പാപിതം പണീതം ‘‘പധാനഭാവം നീത’’ന്തി കത്വാ. ഇധാപി കപ്പോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേനേവ വേദിതബ്ബോ പരിപുണ്ണമഹാകപ്പസ്സ അസമ്ഭവതോ. ഇതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന. തേതി ‘‘ബ്രഹ്മകായികാ’’തി വുത്താ തിവിധാപി ബ്രഹ്മാനോ. സഞ്ഞായ ഏകത്താതി തിഹേതുകഭാവേന ഏകസഭാവത്താ. ന ഹി തസ്സാ സമ്പയുത്തധമ്മവസേന അഞ്ഞോപി കോചി ഭേദോ അത്ഥി. ഏവന്തി ഇമിനാ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ ഗഹിതാതി ദസ്സേതി.

ദണ്ഡഉക്കായാതി ദണ്ഡദീപികായ. സരതി ധാവതി, വിസ്സരതി വിപ്പകിണ്ണാ വിയ ധാവതി. ദ്വേ കപ്പാതി ദ്വേ മഹാകപ്പാ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ആഭസ്സരഗ്ഗഹണേനേവ സബ്ബേപി തേ പരിത്താഭാഅപ്പമാണാഭാപി ഗഹിതാ.

സുന്ദരാ പഭാ സുഭാ, തായ കിണ്ണാ സുഭാകിണ്ണാതി വത്തബ്ബേ. ഭാ-സദ്ദസ്സ രസ്സത്തം അന്തിമ-ണ-കാരസ്സ ഹ-കാരഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഭകിണ്ഹാ’’തി വുത്താ. അട്ഠകഥായം പന നിച്ചലായ ഏകഗ്ഘനായ പഭായ സുഭോതി പരിയായവചനന്തി ‘‘സുഭേന ഓകിണ്ണാ വികിണ്ണാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏത്ഥാപി അന്തിമ-ണ-കാരസ്സ ഹ-കാരകരണം ഇച്ഛിതബ്ബമേവ. ന ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതി ഏകഗ്ഘനത്താ. ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി കായസ്സ സഞ്ഞായ ച ഏകരൂപത്താ. വിപുലസന്തസുഖായുവണ്ണാദിഫലത്താ വേഹപ്ഫലാ. ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം.

വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ അപുനരാവത്തനതോ. ‘‘ന സബ്ബകാലികാ’’തി വത്വാ തമേവ അസബ്ബകാലികത്തം വിഭാവേതും ‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. സോളസകപ്പസഹസ്സച്ചയേന ഉപ്പന്നാനം സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനം പരിനിബ്ബായനതോ അഞ്ഞേസഞ്ച തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ സുഞ്ഞം തം ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ സുദ്ധാവാസാ ന സബ്ബകാലികാ. ഖന്ധാവാരട്ഠാനസദിസാ ഹോന്തി സുദ്ധാവാസഭൂമിയോ. ഇമിനാ സുത്തേന സുദ്ധാവാസാനം സത്താവാസഭാവദീപനേനേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിഭാവോപി ദീപിതോ ഹോതി, തസ്മാ സുദ്ധാവാസാപി സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം, നവസു സത്താവാസേസു ചതുത്ഥസത്താവാസഞ്ച ഭജന്തി.

സുഖുമത്താതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തത്താ. പരിബ്യത്തവിഞ്ഞാണകിച്ചാഭാവതോ നേവ വിഞ്ഞാണം, ന സബ്ബസോ അവിഞ്ഞാണം ഹോതീതി നാവിഞ്ഞാണം, തസ്മാ പരിപ്ഫുതവിഞ്ഞാണകിച്ചവന്തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന വുത്തം.

സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമാധിപരിക്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. ദുതിയേ സമാധിപരിക്ഖാരാതി ഏത്ഥ തയോ പരിക്ഖാരാ. ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തി (സം. നി. ൫.൪) ഹി ഏത്ഥ അലങ്കാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ‘‘സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭) ഏത്ഥ പരിവാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ‘‘ഗിലാനപച്ചയ…പേ… ജീവിതപരിക്ഖാരാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൯൧-൧൯൨) ഏത്ഥ സമ്ഭാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. സോ ഇധ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസമാധിസ്സ സമ്ഭാരാ’’തി. പരിവാരപരിക്ഖാരോപി വട്ടതിയേവ. പരിവാരോ ഹി സമ്മാദിട്ഠാദയോ മഗ്ഗധമ്മാ സമ്മാസമാധിസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന പരികരണതോ അഭിസങ്ഖരണതോ. പരിക്ഖതാതി പരിവാരിതാ. അയം വുച്ചതി അരിയോ സമ്മാസമാധീതി അയം സത്തഹി രതനേഹി പരിവുതോ ചക്കവത്തീ വിയ സത്തഹി അങ്ഗേഹി പരിവുതോ അരിയോ സമ്മാസമാധീതി വുച്ചതി. ഉപേച്ച നിസ്സീയതീതി ഉപനിസാ, സഹ ഉപനിസായാതി സഉപനിസോ, സഉപനിസ്സയോ അത്ഥോ, സപരിവാരോയേവാതി വുത്തം ഹോതി. സഹകാരികാരണഭൂതോ ഹി ധമ്മസമൂഹോ ഇധ ‘‘ഉപനിസോ’’തി അധിപ്പേതോ.

സമാധിപരിക്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഠമഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. തതിയേ അനുഡഹനട്ഠേനാതി കാമം ആഹുനേയ്യഗ്ഗിആദയോ തയോ അഗ്ഗീ ബ്രാഹ്മണേഹിപി ഇച്ഛിതാ സന്തി. തേ പന തേഹി ഇച്ഛിതമത്താവ, ന സത്താനം താദിസാ അത്ഥസാധകാ. യേ പന സത്താനം അത്ഥസാധകാ, തേ ദസ്സേതും ‘‘ആഹുനം വുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആനേത്വാ ഹുനനം പൂജനം ‘‘ആഹുന’’ന്തി വുത്തം, തം ആഹുനം അരഹന്തീ മാതാപിതരോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ആഹുനേയ്യാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൬). യദഗ്ഗേന ച തേ പുത്താനം ബഹൂപകാരതായ ആഹുനേയ്യാതി, തേസു സമ്മാപടിപത്തി നേസം ഹിതസുഖാവഹാ, തദഗ്ഗേന തേസു മിച്ഛാപടിപത്തി അഹിതദുക്ഖാവഹാതി ആഹ ‘‘തേസു…പേ… നിബ്ബത്തന്തീ’’തി.

സ്വായമത്ഥോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) മിത്തവിന്ദകവത്ഥുനാ വേദിതബ്ബോ. മിത്തവിന്ദകോ ഹി മാതരാ, ‘‘താത, അജ്ജ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വിഹാരേ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം സുണോഹി, സഹസ്സം തേ ദസ്സാമീ’’തി വുത്തോ ധനലോഭേന ഉപോസഥം സമാദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇദം ഠാനം അകുതോഭയ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ധമ്മാസനസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായിത്വാ ഘരം അഗമാസി. മാതാ പാതോവ യാഗും പചിത്വാ ഉപനാമേസി. സോ സഹസ്സം ഗഹേത്വാവ പിവി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ധനം സംഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ നാവായ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദിതുകാമോ അഹോസി. അഥ നം മാതാ, ‘‘താത, ഇമസ്മിം കുലേ ചത്താലീസകോടിധനം അത്ഥി, അലം ഗമനേനാ’’തി നിവാരേതി. സോ തസ്സാ വചനം അനാദിയിത്വാ ഗച്ഛതി ഏവ. സാ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ നം കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം പുരതോ തിട്ഠതീ’’തി പാദേന പഹരിത്വാ പതിതം അന്തരം കത്വാ അഗമാസി.

മാതാ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘മാദിസായ മാതരി ഏവരൂപം കമ്മം കത്വാ ഗതസ്സ തേ ഗതട്ഠാനേ സുഖം ഭവിസ്സതീതി ഏവംസഞ്ഞീ നാമ ത്വം പുത്താ’’തി ആഹ. തസ്സ നാവം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛതോ സത്തമേ ദിവസേ നാവാ അട്ഠാസി. അഥ തേ മനുസ്സാ ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ പാപപുഗ്ഗലോ അത്ഥി, സലാകം ദേഥാ’’തി ആഹംസു. സലാകാ ദീയമാനാ തസ്സേവ തിക്ഖത്തും പാപുണി. തേ തസ്സ ഉളുമ്പം ദത്വാ തം സമുദ്ദേ പക്ഖിപിംസു. സോ ഏകം ദീപം ഗന്ത്വാ വിമാനപേതീഹി സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ താഹി ‘‘പുരതോ പുരതോ മാ അഗമാസീ’’തി വുച്ചമാനോപി തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണം സമ്പത്തിം പസ്സന്തോ അനുപുബ്ബേന ഖുരചക്കധരം ഏകം അദ്ദസ. തം ചക്കം പദുമപുപ്ഫം വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ തം ആഹ, ‘‘അമ്ഭോ, ഇദം തയാ പിളന്ധിതം പദുമം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി. ന ഇദം, സാമി, പദുമം, ഖുരചക്കം ഏതന്തി. സോ ‘‘വഞ്ചേസി മം ത്വം, കിം മയാ പദുമം ന ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ത്വം ലോഹിതചന്ദനം വിലിമ്പിത്വാ പിളന്ധനം പദുമപുപ്ഫം മയ്ഹം ന ദാതുകാമോ’’തി ആഹ. സോ ചിന്തേസി ‘‘അയമ്പി മയാ കതസദിസം കമ്മം കത്വാ തസ്സ ഫലം അനുഭവിതുകാമോ’’തി. അഥ നം ‘‘ഗണ്ഹ, രേ’’തി വത്വാ തസ്സ മത്ഥകേ ചക്കം ഖിപി. തേന വുത്തം –

‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠാഹി പിച സോളസ;

സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩);

സോതി ഗേഹസാമികോ ഭത്താ. പുരിമനയേനേവാതി അനുഡഹനസ്സ പച്ചയതായ. തത്രിദം വത്ഥു – കസ്സപബുദ്ധകാലേ സോതാപന്നസ്സ ഉപാസകസ്സ ഭരിയാ അതിചാരം ചരതി. സോ തം പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സചാഹം ഏവരൂപം കരോമി, അയം മേ സുനഖോ വിലുപ്പമാനോ ഖാദതൂ’’തി വത്വാ കാലകതാ കണ്ണമുണ്ഡകദഹേ വേമാനികപേതീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ ദിവാ സമ്പത്തിം അനുഭവതി, രത്തിം ദുക്ഖം. തദാ ബാരാണസിരാജാ മിഗവം ചരന്തോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനുപുബ്ബേന കണ്ണമുണ്ഡകദഹം സമ്പത്തോ തായ സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവതി. സാ തം വഞ്ചേത്വാ രത്തിം ദുക്ഖം അനുഭവതി. സോ ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠിതോ കണ്ണമുണ്ഡകദഹതോ നിക്ഖമിത്വാ തം ‘‘പടപട’’ന്തി ഖാദമാനം ഏകം സുനഖം ദിസ്വാ അസിനാ ദ്വിധാ ഛിന്ദി, ദ്വേ അഹേസും. പുന ഛിന്നേ ചത്താരോ, പുന ഛിന്നേ അട്ഠ, പുന ഛിന്നേ സോളസ അഹേസും. സാ ‘‘കിം കരോസി, സാമീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘ഏവം അകത്വാ ഖേളപിണ്ഡം ഭൂമിയം നിട്ഠുഭിത്വാ പാദേന ഘംസാഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. സുനഖാ അന്തരധായിംസു. മുട്ഠിയോഗോ കിരായം തസ്സ സുനഖന്തരധാനസ്സ, യദിദം ഖേളപിണ്ഡം ഭൂമിയം നിട്ഠുഭിത്വാ പാദേന ഘംസനം, തം ദിവസം തസ്സാ കമ്മം ഖീണം. രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗന്തും ആരദ്ധോ. സാ ‘‘മയ്ഹം, സാമി, കമ്മം ഖീണം, മാ അഗമാസീ’’തി ആഹ. രാജാ അസ്സുത്വാവ ഗതോ.

ദക്ഖിണാതി ചത്താരോ പച്ചയാ ദീയമാനാ ദക്ഖന്തി ഏതേഹി ഹിതസുഖാനീതി, തം ദക്ഖിണം അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ.

പഠമഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭-൪൮. ചതുത്ഥേ യഞ്ഞവാടം സമ്പാദേത്വാ മഹായഞ്ഞം ഉദ്ദിസ്സ സവിഞ്ഞാണകാനി അവിഞ്ഞാണകാനി ച യഞ്ഞൂപകരണാനി സജ്ജിതാനീതി ആഹ പാളിയം ‘‘മഹായഞ്ഞോ ഉപക്ഖടോ’’തി. തം ഉപകരണം തേസം തഥാസജ്ജനന്തി ആഹ ‘‘ഉപക്ഖടോതി പച്ചുപട്ഠിതോ’’തി. വച്ഛതരസതാനീതി യുവഭാവപ്പത്താനി നാതിബലവവച്ഛസതാനി. തേ പന വച്ഛാ ഏവ ഹോന്തി, ന ദമ്മാ, ബലീബദ്ദാ വാ. ഉരബ്ഭാതി തരുണമേണ്ഡകാ വുച്ചന്തി. ഉപനീതാനീതി ഠപനത്ഥായ ഉപനീതാനി. വിഹിംസട്ഠേനാതി ഹിംസനട്ഠേന. ഉപവായതൂതി ഉപഗന്ത്വാ സരീരദരഥം നിബ്ബാപേന്തോ സണ്ഹസീതലാ വാതോ വായതു. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പഞ്ചമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. ഛട്ഠേ ന്ഹാരുവിലേഖനന്തി ചമ്മം ലിഖന്താനം ചമ്മം ലിഖിത്വാ ഛഡ്ഡിതകസടം. ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ അഹംകരണം അഹങ്കാരോ. ‘‘ഏതം മമാ’’തി മമംകരണം മമങ്കാരോ. തേനാഹ ‘‘അഹങ്കാരദിട്ഠിതോ’’തിആദി. തിസ്സോ വിധാതി സേയ്യസദിസഹീനവസേന തയോ മാനാ. ‘‘ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൫൮൪) കോട്ഠാസോ ‘‘വിധാ’’തി വുത്തോ. ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) പകാരോ. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിധാ. കതമാ തിസ്സോ? സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ’’തി (വിഭ. ൯൨൦) ഏത്ഥ മാനോ ‘‘വിധാ’’തി വുത്തോ. ഇധാപി മാനോവ അധിപ്പേതോ. മാനോ ഹി വിദഹനതോ ഹീനാദിവസേന തിവിധാ. തേനാകാരേന ദഹനതോ ഉപദഹനതോ ‘‘വിധാ’’തി വുച്ചതി.

ദുതിയസഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. മേഥുനസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൦-൫൧. സത്തമേ ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. ഏകച്ചോതി ഏകോ. സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാതി പബ്ബജ്ജാമത്തേന സമണോ വാ, ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണോ വാ. ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിന്തി ദ്വീഹി ദ്വീഹി സമാപജ്ജിതബ്ബം, മേഥുനന്തി അത്ഥോ. ന ഹേവ ഖോ സമാപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉച്ഛാദനം ഉബ്ബട്ടനം. സമ്ബാഹനം പരിമദ്ദനം. സാദിയതീതി അധിവാസേതി. തദസ്സാദേതീതി ഉച്ഛാദനാദിം അഭിരമതി. നികാമേതീതി ഇച്ഛതി. വിത്തിന്തി തുട്ഠിം. ഇദമ്പി ഖോതി ഏത്ഥ ഇദന്തി യഥാവുത്തം സാദിയനാദിം ഖണ്ഡാദിഭാവവസേന ഏകം കത്വാ വുത്തം. പി-സദ്ദോ വക്ഖമാനം ഉപാദായ സമുച്ചയത്ഥോ, ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദേതം ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞസ്സ അസതിപി ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയം മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനനഹാപനസമ്ബാഹനസാദിയനാദി. ഇദമ്പി ഏകംസേന തസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനതോ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പീതി. ഏവം പന ഖണ്ഡാദിഭാവാപത്തിയാ സോ അപരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, ന പരിസുദ്ധം, സംയുത്തോ മേഥുനസംയോഗേന, ന വിസംയുത്തോ. തതോ ചസ്സ ന ജാതിആദീഹി പരിമുത്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം വുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ.

സഞ്ജഗ്ഘതീതി കിലേസവസേന മഹാഹസിതം ഹസതി. സംകീളതീതി കായസംസഗ്ഗവസേന കീളതി. സംകേലായതീതി സബ്ബസോ മാതുഗാമം കേലായന്തോ വിഹരതി. ചക്ഖുനാതി അത്തനോ ചക്ഖുനാ. ചക്ഖുന്തി മാതുഗാമസ്സ ചക്ഖും. ഉപനിജ്ഝായതീതി ഉപേച്ച നിജ്ഝായതി ഓലോകേതി. തിരോകുട്ടന്തി കുട്ടസ്സ പരതോ. തഥാ തിരോപാകാരം, ‘‘മത്തികാമയാ ഭിത്തി കുട്ടം, ഇട്ഠകാമയാ പാകാരോ’’തി വദന്തി. യാ കാചി വാ ഭിത്തി പോരിസകാ ദിയഡ്ഢരതനപ്പമാണാ കുട്ടം, തതോ അധികോ പാകാരോ. അസ്സാതി ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞസ്സ. പുബ്ബേതി വതസമാദാനതോ പുബ്ബേ. കാമഗുണേഹീതി കാമകോട്ഠാസേഹി. സമപ്പിതന്തി സുട്ഠു അപ്പിതം സഹിതം. സമങ്ഗിഭൂതന്തി സമന്നാഗതം. പരിചാരയമാനന്തി കീളന്തം, ഉപട്ഠഹിയമാനം വാ. പണിധായാതി പത്ഥേത്വാ. സീലേനാതിആദീസു യമനിയമാദിസമാദാനവസേന സീലം, അവീതിക്കമവസേന വതം. ഉഭയമ്പി വാ സീലം, ദുക്കരചരിയവസേന പവത്തിതം വതം. തംതംഅകിച്ചസമ്മതതോ വാ നിവത്തിലക്ഖണം സീലം, തംതംസമാദാനവതോ വേസഭോജനകിച്ചകരണാദിവിസേസപ്പടിപത്തി വതം. സബ്ബഥാപി ദുക്കരചരിയാ തപോ. മേഥുനാ വിരതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഏവമ്പേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ.

മേഥുനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദാനമഹപ്ഫലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. നവമേ ‘‘സാഹു ദാന’’ന്തി ദാനം ദേതീതി ‘‘ദാനം നാമ സാധു സുന്ദര’’ന്തി ദാനം ദേതീതി അത്ഥോ. ദാനഞ്ഹി ദത്വാ തം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പാമോജ്ജപീതിസോമനസ്സാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ലോഭദോസഇസ്സാമച്ഛേരാദയോ വിദൂരീഭവന്തി. ഇദാനി ദാനം അനുകൂലധമ്മപരിബ്രൂഹനേന പച്ചനീകധമ്മവിദൂരീകരണേന ച ഭാവനാചിത്തസ്സ ഉപസോഭനായ ച പരിക്ഖാരായ ച ഹോതീതി ‘‘അലങ്കാരഭൂതഞ്ചേവ പരിവാരഭൂതഞ്ച ദേതീ’’തി വുത്തം. ഝാനാനാഗാമീ നാമ ഹോതി ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപപന്നാനം അരിയാനം ഹേട്ഠാ അനുപ്പജ്ജനതോ. ഇമം പേച്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി സാപേക്ഖസ്സ ദാനം പരലോകഫലാസായ സാതിസയായ ച പുബ്ബാചാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനായ അനുഭവത്താ തണ്ഹുത്തരം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഠമം തണ്ഹുത്തരിയദാന’’ന്തി. ദാനം നാമ ബുദ്ധാദീഹി പസത്ഥന്തി ഗരും ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ ദാതബ്ബത്താ ‘‘ദുതിയം ചിത്തീകാരദാന’’ന്തി വുത്തം. പുബ്ബകേഹി പിതുപിതാമഹേഹി ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബം ജഹാപേതും നാമ നാനുച്ഛവികന്തി അത്തഭാവസഭാഗവസേന ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ദാതബ്ബതോ ‘‘തതിയം ഹിരോത്തപ്പദാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അഹം പചാമി, ന ഇമേ പചന്തി, നാരഹാമി പചന്തോ അപചന്താനം ദാനം അദാതു’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ദേന്തോ നിരവസേസം കത്വാ ദേതീതി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥം നിരവസേസദാന’’ന്തി. ‘‘യഥാ തേസം പുബ്ബകാനം ഇസീനം താനി മഹായഞ്ഞകാനി അഹേസും, ഏവം മേ അയം ദാനപരിഭോഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോ ദാനം ദക്ഖിണം അരഹേസു ദാതബ്ബതോ ‘‘പഞ്ചമം ദക്ഖിണേയ്യദാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഇമം മേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദതീ’’തിആദിനാ പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ ദേന്തസ്സ ദാനം സോമനസ്സബാഹുല്ലപ്പത്തിയാ സോമനസ്സുപചാരം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഛട്ഠം സോമനസ്സുപവിചാരദാന’’ന്തി വുത്തം.

ദാനമഹപ്ഫലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നന്ദമാതാസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദസമേ ‘‘വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ…പേ… നിക്ഖമീ’’തി അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം മതേനേതം വുത്തം. മജ്ഝിമഭാണകാ പന വദന്തി ‘‘ഭഗവാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ ജേതവനതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം നിക്ഖമി. തേനേവ ച അകാലേ നിക്ഖന്തത്താ കോസലരാജാദയോ വാരേതും ആരഭിംസു. പവാരേത്വാ ഹി ചരണം ബുദ്ധാചിണ്ണ’’ന്തി. പുണ്ണായ സമ്മാപടിപത്തിം പച്ചാസീസന്തോ ഭഗവാ ‘‘മമ നിവത്തനപച്ചയാ ത്വം കിം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. പുണ്ണാപി…പേ… പബ്ബജീതി ഏത്ഥ സേട്ഠി ‘‘പുണ്ണായ ഭഗവാ നിവത്തിതോ’’തി സുത്വാ തം ഭുജിസ്സം കത്വാ ധീതുട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജി, പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ആരദ്ധവിപസ്സകഭാവം ഞത്വാ ഇമം ഓഭാസഗാഥം വിസ്സജ്ജേസി –

‘‘പുണ്ണേ പൂരസ്സു സദ്ധമ്മം, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ;

പരിപുണ്ണായ പഞ്ഞായ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സസീ’’തി. (ഥേരീഗാ. ൩);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്വാ അഭിഞ്ഞാതാ സാവികാ അഹോസി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നന്ദമാതാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹായഞ്ഞവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.