൪. ആസവസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. ചതുത്ഥേ സംവരേനാതി സംവരേന ഹേതുഭൂതേന വാ. ഇധാതി അയം ഇധ-സദ്ദോ സബ്ബാകാരതോ ഇന്ദിയസംവരസംവുതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനോ, അഞ്ഞസ്സ തഥാഭാവപ്പടിസേധനോ വാതി വുത്തം ‘‘ഇധാതി ഇധസ്മിം സാസനേ’’തി. പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ. സങ്ഖാ-സദ്ദോ ഞാണകോട്ഠാസപഞ്ഞത്തിഗണനാദീസു ദിസ്സതി ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൬൮) ഹി ഞാണേ ദിസ്സതി. ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൨, ൨൦൪) കോട്ഠാസേ. ‘‘തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ന സുകരം സങ്ഖാതു’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൨൮) ഗണനായ. ഇധ പന ഞാണേ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘പടിസഞ്ജാനിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ’’തി. ആദീനവപച്ചവേക്ഖണാ ആദീനവപടിസങ്ഖാതി യോജനാ. സമ്പലിമട്ഠന്തി ഘംസിതം. അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഹത്ഥപാദസിതആലോകിതവിലോകിതാദിപ്പകാരഭാഗസോ. തഞ്ഹി അയോനിസോമനസികരോതോ കിലേസാനം അനുബ്യഞ്ജനതോ ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുച്ചതി. നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തസ്സ സുഭനിമിത്താദികസ്സ വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതസ്സ നിമിത്തസ്സ ഗാഹോ. ആദിത്തപരിയായേനാതി ആദിത്തപരിയായേ (സം. നി. ൪.൨൮; മഹാവ. ൫൪) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ.

യഥാ ഇത്ഥിയാ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ന ഏവമിദം, ഇദം പന ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി. യഥാ ആവാടേ നിയതട്ഠിതികോ കച്ഛപോ ‘‘ആവാടകച്ഛപോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ തം ഠാനോ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ’’തി. നനു ച ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നത്ഥി. ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ ഉപ്പജ്ജതി. അപിച യദാ രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തദാ ഭവങ്ഗേ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം, തതോ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തദനന്തരം ജവനം ജവതി. തത്ഥാപി നേവ ഭവങ്ഗസമയേ, ന ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ ച സംവരോ വാ അസംവരോ വാ അത്ഥി. ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ അക്ഖന്തി വാ കോസജ്ജം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അസംവരോ ഹോതി. തസ്മിം പന സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു സംവരോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ഹേസ…പേ… ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോതി വുച്ചതീ’’തി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു അസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരകോട്ഠകഗബ്ഭാദയോ സുസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം അരക്ഖിതം അഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേന ഹി പവിസിത്വാ ചോരാ യദിച്ഛകം കരേയ്യും, ഏവമേവം ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ പന നഗരദ്വാരേസു സംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരാദയോ അസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം സുരക്ഖിതം സുഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേസു ഹി പിഹിതേസു ചോരാനം പവേസോ നത്ഥി, ഏവമേവം ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി സുഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി, തസ്മാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോതി വുത്തോതി.

സംവരേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ സംവുതോതി ആഹ ‘‘ഉപേതോ’’തി. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ സുന്ദരതരോതി ഉപരി പാളിയം സന്ദിസ്സനതോ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി.

യന്തി ആദേസോതി ഇമിനാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന സദ്ധിം വചനവിപല്ലാസോ കതോതി ദസ്സേതി, നിപാതപദം വാ ഏതം പുഥുവചനത്ഥം. വിഘാതകരാതി ചിത്തവിഘാതകരാ, കായചിത്തദുക്ഖനിബ്ബത്തകാ വാ. യഥാവുത്തകിലേസഹേതുകാ ദാഹാനുബന്ധാ വിപാകാ ഏവ വിപാകപരിളാഹാ. യഥാ പനേത്ഥ ആസവാ അഞ്ഞേ ച വിഘാതകരാ കിലേസപരിളാഹാ സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏത്ഥ ച സംവരണൂപായോ, സംവരിതബ്ബം, സംവരോ, യതോ സോ സംവരോ, യത്ഥ സംവരോ, യഥാ സംവരോ, യഞ്ച സംവരഫലന്തി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തി ഹി സംവരണൂപായോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയം സംവരിതബ്ബം. സംവരഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ സതി സംവരോ. ‘‘അസംവുതസ്സാ’’തി സംവരണാവധി. അസംവരതോ ഹി സംവരണം. സംവരിതബ്ബഗ്ഗഹണസിദ്ധോ ഇധ സംവരവിസയോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയഞ്ഹി സംവരണം ഞാണം രൂപാരമ്മണേ സംവരയതീതി അവുത്തസിദ്ധോയമത്ഥോ. ആസവതന്നിമിത്തകിലേസപരിളാഹാഭാവോ ഫലം. ഏവം സോതദ്വാരാദീസു യോജേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥേവാതി മനോദ്വാരേ പഞ്ചദ്വാരേ ചാതി സബ്ബസ്മിം ദ്വാരേ.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരന്തിആദീസു ‘‘സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണമേവ യോനിസോ പടിസങ്ഖാ. ഈദിസന്തി ഏവരൂപം ഇട്ഠാരമ്മണം. ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോതി ഭവപത്ഥനാമുഖേന ഭാവിതം ആരമ്മണം അസ്സാദേന്തസ്സ. ചീവരന്തി നിവാസനാദി യം കിഞ്ചിചീവരം. പടിസേവതീതി നിവാസനാദിവസേന പരിഭുഞ്ജതി. യാവദേവാതി പയോജനപരിമാണനിയമനം. സീതപ്പടിഘാതാദിയേവ ഹി യോഗിനോ ചീവരപ്പടിസേവനപ്പയോജനം. സീതസ്സാതി സീതധാതുക്ഖോഭതോ വാ ഉതുപരിണാമതോ വാ ഉപ്പന്നസ്സ സീതസ്സ. പടിഘാതായാതി പടിഘാതനത്ഥം തപ്പച്ചയസ്സ വികാരസ്സ വിനോദനത്ഥം. ഉണ്ഹസ്സാതി അഗ്ഗിസന്താപതോ ഉപ്പന്നസ്സ ഉണ്ഹസ്സ. ഡംസാദയോ പാകടായേവ. പുന യാവദേവാതി നിയതപ്പയോജനപരിമാണനിയമനം. നിയതഞ്ഹി പയോജനം ചീവരം പടിസേവന്തസ്സ ഹിരികോപീനപ്പടിച്ഛാദനം, ഇതരം കദാചി. ഹിരികോപീനന്തി സമ്ബാധട്ഠാനം. യസ്മിഞ്ഹി അങ്ഗേ വിവടേ ഹിരീ കുപ്പതി വിനസ്സതി, തം ഹിരിയാ കോപനതോ ഹിരികോപീനം, തംപടിച്ഛാദനത്ഥം ചീവരം പടിസേവതി.

പിണ്ഡപാതന്തി യം കിഞ്ചി ആഹാരം. സോ ഹി പിണ്ഡോല്യേന ഭിക്ഖുനോ പത്തേ പതനതോ, തത്ഥ തത്ഥ ലദ്ധഭിക്ഖാപിണ്ഡാനം പാതോ സന്നിപാതോതി വാ ‘‘പിണ്ഡപാതോ’’തി വുച്ചതി. നേവ ദവായാതി ന കീളനായ. ന മദായാതി ന ബലമദമാനമദപുരിസമദത്ഥം. ന മണ്ഡനായാതി ന അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം പീണനഭാവത്ഥം. ന വിഭൂസനായാതി ന തേസംയേവ സോഭത്ഥം, ഛവിസമ്പത്തിഅത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഇമാനി യഥാക്കമം മോഹദോസസണ്ഠാനവണ്ണരാഗൂപനിസ്സയപ്പഹാനത്ഥാനി വേദിതബ്ബാനി. പുരിമം വാ ദ്വയം അത്തനോ സംകിലേസുപ്പത്തിനിസേധനത്ഥം, ഇതരം പരസ്സപി. ചത്താരിപി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസ്സ പഹാനത്ഥം വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. കായസ്സാതി രൂപകായസ്സ. ഠിതിയാ യാപനായാതി പബന്ധട്ഠിതത്ഥഞ്ചേവ പവത്തിയാ അവിച്ഛേദനത്ഥഞ്ച, ചിരകാലട്ഠിതത്ഥം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്താപനത്ഥം. വിഹിംസൂപരതിയാതി ജിഘച്ഛാദുക്ഖസ്സ ഉപരമത്ഥം. ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാതി സാസനമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയാനം അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം. ഇതീതി ഏവം ഇമിനാ ഉപായേന. പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീതി പുരാണം അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനം പടിഹനിസ്സാമി. നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി നവം ഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി. തസ്സാ ഹി അനുപ്പജ്ജനത്ഥമേവ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജതി. ഏത്ഥ അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ നാമ യഥാവുത്തജിഘച്ഛാനിമിത്താ വേദനാ. സാ ഹി അഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോപവഡ്ഢനവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ഭുത്തപച്ചയാ അനുപ്പജ്ജനകവേദനാപി ഖുദാനിമിത്താവ അങ്ഗദാഹസൂലാദിവേദനാ അപ്പവത്താ. സാ ഹി ഭുത്തപച്ചയാ അനുപ്പന്നാവ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. വിഹിംസാനിമിത്തതാ ചേതാസം വിഹിംസായ വിസേസോ.

യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി യാപനാ ച മേ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം ഭവിസ്സതി. ‘‘യാപനായാ’’തി ഇമിനാ ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനാ വുത്താ, ഇധ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം അവിച്ഛേദസങ്ഖാതാ യാപനാതി അയമേതാസം വിസേസോ. അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാതി അയുത്തപരിയേസനപ്പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗപരിവജ്ജനേന അനവജ്ജതാ, പരിമിതപരിഭോഗേന ഫാസുവിഹാരോ. അസപ്പായാപരിമിതഭോജനപച്ചയാ അരതിതന്ദീവിജമ്ഭിതാവിഞ്ഞുഗരഹാദിദോസാഭാവേന വാ അനവജ്ജതാ. സപ്പായപരിമിതഭോജനപച്ചയാ കായബലസമ്ഭവേന ഫാസുവിഹാരോ. യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകഭോജനപരിവജ്ജനേന വാ സേയ്യസുഖപസ്സസുഖമിദ്ധസുഖാദീനം അഭാവതോ അനവജ്ജതാ. ചതുപഞ്ചാലോപമത്തഊനഭോജനേന ചതുഇരിയാപഥയോഗ്യതാപാദനതോ ഫാസുവിഹാരോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩; മി. പ. ൬.൫.൧൦);

ഏത്താവതാ ച പയോജനപരിഗ്ഗഹോ, മജ്ഝിമാ ച പടിപദാ ദീപിതാ ഹോതി. യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി പയോജനപരിഗ്ഗഹദീപനാ. യാത്രാ ഹി നം ആഹാരൂപയോഗം പയോജേതി. ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗഹേതുകോ ഫാസുവിഹാരോ മജ്ഝിമാ പടിപദാ അന്തദ്വയപരിവജ്ജനതോ.

സേനാസനന്തി സേനഞ്ച ആസനഞ്ച. യത്ഥ വിഹാരാദികേ സേതി നിപജ്ജതി ആസതി നിസീദതി, തം സേനാസനം. ഉതുപരിസ്സയവിനോദനപ്പടിസല്ലാനാരാമത്ഥന്തി ഉതുയേവ പരിസഹനട്ഠേന പരിസ്സയോ സരീരാബാധചിത്തവിക്ഖേപകരോ, തസ്സ വിനോദനത്ഥം, അനുപ്പന്നസ്സ അനുപ്പാദനത്ഥം, ഉപ്പന്നസ്സ വൂപസമനത്ഥഞ്ചാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യഥാവുത്തോ ഉതു ച സീഹബ്യഗ്ഘാദിപാകടപരിസ്സയോ ച രാഗദോസാദിപടിച്ഛന്നപരിസ്സയോ ച ഉതുപരിസ്സയോ, തസ്സ വിനോദനത്ഥഞ്ചേവ ഏകീഭാവഫാസുകത്ഥഞ്ച. ചീവരപ്പടിസേവനേ ഹിരീകോപീനപ്പടിച്ഛാദനം വിയ തം നിയതപയോജനന്തി പുന ‘‘യാവദേവാ’’തി വുത്തം.

ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരന്തി രോഗസ്സ പച്ചനീകപ്പവത്തിയാ ഗിലാനപച്ചയോ, തതോ ഏവ ഭിസക്കസ്സ അനുഞ്ഞാതവത്ഥുതായ ഭേസജ്ജം, ജീവിതസ്സ പരിവാരസമ്ഭാരഭാവേഹി പരിക്ഖാരോ ചാതി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ, തം. വേയ്യാബാധികാനന്തി വേയ്യാബാധതോ ധാതുക്ഖോഭതോ ച തംനിബ്ബത്തകുട്ഠഗണ്ഡപീളകാദിരോഗതോ ഉപ്പന്നാനം. വേദനാനന്തി ദുക്ഖവേദനാനം. അബ്യാബജ്ഝപരമതായാതി നിദ്ദുക്ഖപരമഭാവായ. യാവ തം ദുക്ഖം സബ്ബം പഹീനം ഹോതി, താവ പടിസേവാമീതി യോജനാ. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപേനേവ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. നവവേദനുപ്പാദതോപീതി ന കേവലം ആയതിം ഏവ വിപാകപരിളാഹാ, അഥ ഖോ അതിഭോജനപച്ചയാ അലംസാടകാദീനം വിയ നവവേദനുപ്പാദതോപി വേദിതബ്ബാ.

കമ്മട്ഠാനികസ്സ ചലനം നാമ കമ്മട്ഠാനപരിച്ചാഗോതി ആഹ ‘‘ചലതി കമ്പതി കമ്മട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ച ലോമസനാഗത്ഥേരസ്സ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഥേരോ കിര ചേതിയപബ്ബതേ പിയങ്ഗുഗുഹായ പധാനഘരേ വിഹരന്തോ അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ ലോകന്തരികനിരയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോവ അബ്ഭോകാസേ വീതിനാമേസി. ഗിമ്ഹസമയേ ച പച്ഛാഭത്തം ബഹിചങ്കമേ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോതോ സേദാപിസ്സ കച്ഛേഹി മുച്ചന്തി. അഥ നം അന്തേവാസികോ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, നിസീദഥ, സീതലോ ഓകാസോ’’തി. ഥേരോ ‘‘ഉണ്ഹഭയേനേവമ്ഹി, ആവുസോ, ഇധ നിസിന്നോ’’തി അവീചിമഹാനിരയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിസീദിയേവ. ഉണ്ഹന്തി ചേത്ഥ അഗ്ഗിസന്താപോവ വേദിതബ്ബോ സൂരിയസന്താപസ്സ പരതോ വുച്ചമാനത്താ. സൂരിയസന്താപവസേന പനേതം വത്ഥു വുത്തം.

യോ ച ദ്വേ തയോ വാരേ ഭത്തം വാ പാനീയം വാ അലഭമാനോപി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അത്തനോ പേത്തിവിസയൂപപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ. ഡംസമകസവാതാതപസമ്ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ ചേപി തിരച്ഛാനൂപപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ. സരീസപസമ്ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ ചാപി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സീഹബ്യഗ്ഘാദിമുഖേസു അനേകവാരം പരിവത്തിതപുബ്ബഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ പധാനിയത്ഥേരോ വിയ, അയം ‘‘ഖമോ ജിഘച്ഛായ…പേ… സരീസപസമ്ഫസ്സാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ. ഥേരം കിര ഖണ്ഡചേലവിഹാരേ കണികാരപധാനിയഘരേ അരിയവംസധമ്മം സുണന്തഞ്ഞേവ ഘോരവിസോ സപ്പോ ഡംസി. ഥേരോ ജാനിത്വാപി പസന്നചിത്തോ നിസിന്നോ ധമ്മംയേവ സുണാതി, വിസവേഗോ ഥദ്ധോ അഹോസി. ഥേരോ ഉപസമ്പദമാളം ആദിം കത്വാ സീലം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘വിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’’തി പീതിം ഉപ്പാദേസി, സഹ പീതുപ്പാദാ വിസം നിവത്തിത്വാ പഥവിം പാവിസി. ഥേരോ തത്ഥേവ ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

യോ പന അക്കോസവസേന ദുരുത്തേ ദുരുത്തത്തായേവ ച ദുരാഗതേ അപി അന്തിമവത്ഥുസഞ്ഞിതേ വചനപഥേ സുത്വാ ഖന്തിഗുണംയേവ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ന വേധതി ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരോ വിയ, അയം ‘‘ഖമോ ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ. ഥേരോ കിര പച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമതായ മഹാഅരിയവംസപ്പടിപദം കഥേസി, സബ്ബോ മഹാഗാമോ ആഗച്ഛതി, ഥേരസ്സ മഹാസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. തം അഞ്ഞതരോ മഹാഥേരോ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ‘‘ദീഘഭാണകോ ‘അരിയവംസം കഥേമീ’തി സബ്ബരത്തിം കോലാഹലം കരോതീ’’തിആദീഹി അക്കോസി. ഉഭോപി ച അത്തനോ അത്തനോ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ ഗാവുതമത്തം ഏകപഥേന അഗമംസു. സകലഗാവുതമ്പി സോ തം അക്കോസിയേവ. തതോ യത്ഥ ദ്വിന്നം വിഹാരാനം മഗ്ഗോ ഭിജ്ജതി, തത്ഥ ഠത്വാ ദീഘഭാണകത്ഥേരോ തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഏസോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം മഗ്ഗോ’’തി ആഹ. സോ അസ്സുണന്തോ വിയ അഗമാസി. ഥേരോപി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ നിസീദി. തമേനം അന്തേവാസികോ ‘‘കിം, ഭന്തേ, സകലഗാവുതം പരിഭാസന്തം ന കിഞ്ചി അവോചുത്ഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഖന്തിയേവാവുസോ, മയ്ഹം ഭാരോ, ന അക്ഖന്തി, ഏകപദുദ്ധാരേപി കമ്മട്ഠാനവിയോഗം ന പസ്സാമീ’’തി ആഹ.

വചനമേവ തദത്ഥം ഞാപേതുകാമാനഞ്ച പഥോ ഉപായോതി ആഹ ‘‘വചനമേവ വചനപഥോ’’തി. അസുഖട്ഠേന വാ തിബ്ബാ. യഞ്ഹി ന സുഖം, തം അനിട്ഠം തിബ്ബന്തി വുച്ചതി. അധിവാസകജാതികോ ഹോതീതി യഥാവുത്തവേദനാനം അധിവാസകസഭാവോ ഹോതി. ചിത്തലപബ്ബതേ പധാനിയത്ഥേരസ്സ കിര രത്തിം പധാനേന വീതിനാമേത്വാ ഠിതസ്സ ഉദരവാതോ ഉപ്പജ്ജതി. സോ തം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ആവത്തതി പരിവത്തതി. തമേനം ചങ്കമനപസ്സേ ഠിതോ പിണ്ഡപാതിയത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, പബ്ബജിതോ നാമ അധിവാസനസീലോ ഹോതീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി അധിവാസേത്വാ നിച്ചലോ സയി. വാതോ നാഭിതോ യാവ ഹദയം ഫാലേസി. ഥേരോ വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സന്തോ മുഹുത്തേന അനാഗാമീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായി. ഏവം സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠസ്സ സീതം പത്ഥയതോ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ ഉണ്ഹാദിനിമിത്തം കാമാസവുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. നത്ഥി സുഗതിഭവേ സീതം വാ ഉണ്ഹം വാതി അനിട്ഠം സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. അത്തഗ്ഗാഹേ സതി അത്തനിയഗ്ഗാഹോതി ആഹ ‘‘മയ്ഹം സീതം ഉണ്ഹന്തി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ’’തി.

അഹം സമണോതി ‘‘അഹം സമണോ, കിം മമ ജീവിതേന വാ മരണേന വാ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാതി അധിപ്പായോ. പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ഗാമപ്പവേസപ്പയോജനാദിഞ്ച പച്ചവേക്ഖിത്വാ. പടിക്കമതീതി ഹത്ഥിആദീനം സമീപഗമനതോ അപക്കമതി. ഠായന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനം, കണ്ടകാനം ഠാനം കണ്ടകട്ഠാനം, യത്ഥ കണ്ടകാനി സന്തി, തം ഓകാസന്തി വുത്തം ഹോതി. അമനുസ്സദുട്ഠാനീതി അമനുസ്സസഞ്ചാരേന ദൂസിതാനി, സപരിസ്സയാനീതി അത്ഥോ. അനിയതവത്ഥുഭൂതന്തി അനിയതസിക്ഖാപദസ്സ കാരണഭൂതം. വേസിയാദിഭേദതോതി വേസിയാവിധവാഥുല്ലകുമാരികാപണ്ഡകപാനാഗാരഭിക്ഖുനിഭേദതോ. സമാനന്തി സമം, അവിസമന്തി അത്ഥോ. അകാസി വാതി താദിസം അനാചാരം അകാസി വാ. സീലസംവരസങ്ഖാതേനാതി കഥം പരിവജ്ജനം സീലം? അനാസനപരിവജ്ജനേന ഹി അനാചാരപരിവജ്ജനം വുത്തം. അനാചാരാഗോചരപരിവജ്ജനം ചാരിത്തസീലതായ സീലസംവരോ. തഥാ ഹി ഭഗവതാ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮) സീലസംവരവിഭജനേ ആചാരഗോചരസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തേന ‘‘അത്ഥി അനാചാരോ, അത്ഥി അഗോചരോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൧൩-൫൧൪) ആചാരഗോചരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ. ‘‘ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതീ’’തി വചനതോ ഹത്ഥിആദിപരിവജ്ജനമ്പി ഭഗവതോ വചനാനുട്ഠാനന്തി കത്വാ ആചാരസീലമേവാതി വേദിതബ്ബം.

ഇതിപീതി ഇമിനാപി കാരണേന അയോനിസോമനസികാരസമുട്ഠിതത്താപി, ലോഭാദിസഹഗതത്താപി, കുസലപ്പടിപക്ഖതോപീതിആദീഹി കാരണേഹി അയം വിതക്കോ അകുസലോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സാവജ്ജോതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച അകുസലോതിആദിനാ ദിട്ഠധമ്മികം കാമവിതക്കസ്സ ആദീനവം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകോതി ഇമിനാ സമ്പരായികം. അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന ആദീനവവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പന്നസ്സ കാമവിതക്കസ്സ അനധിവാസനം നാമ പുന താദിസസ്സ അനുപ്പാദനം. തം പനസ്സ പഹാനം വിനോദനം ബ്യന്തികരണം അനഭാവഗമനന്തി ച വത്തും വട്ടതീതി പാളിയം – ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി വത്വാ ‘‘പജഹതീ’’തിആദി വുത്തന്തി തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതീ’’തിആദിമാഹ. പഹാനഞ്ചേത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനമേവ, ന സമുച്ഛേദോതി ദസ്സേതും ‘‘വിനോദേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി തേസം പാപവിതക്കാനം ഉപ്പാദാവത്ഥാഗഹണം വാ കതം സിയാ അനവസേസഗ്ഗഹണം വാ. തേസു പഠമം സന്ധായാഹ ‘‘ഉപ്പന്നമത്തേ’’തി, സമ്പതിജാതേതി അത്ഥോ. അനവസേസഗ്ഗഹണം ബ്യാപനിച്ഛായം ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സതക്ഖത്തുമ്പി ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ’’തി വുത്തം.

ഞാതിവിതക്കോതി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതയോ സുഖജീവിനോ സമ്പത്തിയുത്താ’’തിആദിനാ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ജനപദവിതക്കോതി ‘‘അമ്ഹാകം ജനപദോ സുഭിക്ഖോ സമ്പന്നസസ്സോ രമണീയോ’’തിആദിനാ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ജനപദം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ഉക്കുടികപ്പധാനാദീഹി ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സമ്പരായേ സത്താ സുഖീ ഹോന്തി അമരാതി ദുക്കരകാരികായ പടിസംയുത്തോ അമരത്ഥായ വിതക്കോ. തം വാ ആരബ്ഭ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിസഹഗതോ അമരോ ച സോ വിതക്കോ ചാതി അമരാവിതക്കോ. പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോതി പരേസു ഉപട്ഠാകാദീസു സഹനന്ദിതാദിവസേന പവത്തോ അനുദ്ദയതാപതിരൂപകോ ഗേഹസ്സിതപേമപ്പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിസംയുത്തോതി ചീവരാദിലാഭേന ച സക്കാരേന ച കിത്തിസദ്ദേന ച ആരമ്മണകരണവസേന പടിസംയുത്തോ. അനവഞ്ഞത്തിപ്പടിസംയുത്തോതി ‘‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യും, ന ഹേട്ഠാ കത്വാ മഞ്ഞേയ്യും, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കരേയ്യു’’ന്തി ഉപ്പന്നവിതക്കോ.

കാമവിതക്കോ കാമസങ്കപ്പനസഭാവതോ കാമാസവപ്പത്തിയാ സാതിസയത്താ ച കാമനാകാരോതി ആഹ ‘‘കാമവിതക്കോ പനേത്ഥ കാമാസവോ’’തി. തബ്ബിസേസോതി കാമാസവവിസേസോ ഭവസഭാവത്താതി അധിപ്പായോ. കാമവിതക്കാദികേ വിനോദേതി അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരതി ഏതേനാതി വിനോദനം, വീരിയന്തി ആഹ ‘‘വീരിയസംവരസങ്ഖാതേന വിനോദനേനാ’’തി.

‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിയോ പരിപൂരേന്തീ’’തി വചനതോ വിജ്ജാവിമുത്തീനം അനധിഗമോ തതോ ച സകലവട്ടദുക്ഖാനതിവത്തി അഭാവനായ ആദീനവോ. വുത്തവിപരിയായേന ഭഗവതോ ഓരസപുത്തഭാവാദിവസേന ച ഭാവനായ ആനിസംസോ വേദിതബ്ബോ. ഥോമേന്തോതി ആസവപഹാനസ്സ ദുക്കരത്താ തായ ഏവ ദുക്കരകിരിയായ തം അഭിത്ഥവന്തോ. സംവരേനേവ പഹീനാതി സംവരേന പഹീനാ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ന അപ്പഹീനേസുയേവ പഹീനസഞ്ഞീ’’തി.

ആസവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.