൬. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സോണസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേതി ഏത്ഥ കിം തം ആസനം പഠമമേവ പഞ്ഞത്തം, ഉദാഹു ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പഞ്ഞത്തന്തി ചേ? ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ പധാനികഭിക്ഖൂനം വത്തമേതം, യദിദം അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞപേത്വാവ നിസീദനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പധാനികഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ബുദ്ധകാലേ കിര യത്ഥ യത്ഥ ഏകോപി ഭിക്ഖു വിഹരതി, സബ്ബത്ഥ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. കസ്മാ? ഭഗവാ ഹി അത്തനോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഫാസുകട്ഠാനേ വിഹരന്തേ മനസി കരോതി – ‘‘അസുകോ മയ്ഹം സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗതോ, അസക്ഖി നു ഖോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും, നോ’’തി. അഥ നം പസ്സതി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ അകുസലവിതക്കം വിതക്കയമാനം, തതോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസസ്സ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരന്തം ഇമം കുലപുത്തം അകുസലവിതക്കാ അധിഭവിത്വാ അനമതഗ്ഗേ വട്ടദുക്ഖേ സംസാരേസ്സന്തീ’’തി തസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥം തത്ഥേവ അത്താനം ദസ്സേത്വാ തം കുലപുത്തം ഓവദിത്വാ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ പുന അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. അഥേവം ഓവദിയമാനാ തേ ഭിക്ഖൂ ചിന്തയിംസു ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം മനം ജാനിത്വാ ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം സമീപേ ഠിതംയേവ അത്താനം ദസ്സേതി. തസ്മിം ഖണേ, ‘ഭന്തേ, ഇധ നിസീദഥ നിസീദഥാ’തി ആസനപരിയേസനം നാമ ഭാരോ’’തി. തേ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാവ വിഹരന്തി. യസ്സ പീഠം അത്ഥി, സോ തം പഞ്ഞപേതി. യസ്സ നത്ഥി, സോ മഞ്ചം വാ ഫലകം വാ പാസാണം വാ വാലികാപുഞ്ജം വാ പഞ്ഞപേതി. തം അലഭമാനാ പുരാണപണ്ണാനിപി സംകഡ്ഢിത്വാ തത്ഥ പംസുകൂലം പത്ഥരിത്വാ ഠപേന്തി.

സത്ത സരാതി – ഛജ്ജോ, ഉസഭോ, ഗന്ധാരോ, മജ്ഝിമോ, പഞ്ചമോ, ധേവതോ, നിസാദോതി ഏതേ സത്ത സരാ. തയോ ഗാമാതി – ഛജ്ജഗാമോ, മജ്ഝിമഗാമോ, സാധാരണഗാമോതി തയോ ഗാമാ, സമൂഹാതി അത്ഥോ. മനുസ്സലോകേ വീണാവാദനാ ഏകേകസ്സ സരസ്സ വസേന തയോ തയോ മുച്ഛനാതി കത്വാ ഏകവീസതി മുച്ഛനാ. ദേവലോകേ വീണാവാദനാ പന സമപഞ്ഞാസ മുച്ഛനാതി വദന്തി. തത്ഥ ഹി ഏകേകസ്സ സരസ്സ വസേന സത്ത സത്ത മുച്ഛനാ, അന്തരസ്സ സരസ്സ ച ഏകാതി സമപഞ്ഞാസ മുച്ഛനാ. തേനേവ സക്കപഞ്ഹസുത്തസംവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൪൫) ‘‘സമപഞ്ഞാസ മുച്ഛനാ മുച്ഛേത്വാ’’തി പഞ്ചസിഖസ്സ വീണാവാദനം ദസ്സേന്തേന വുത്തം. ഠാനാ ഏകൂനപഞ്ഞാസാതി ഏകേകസ്സേവ സരസ്സ സത്ത സത്ത ഠാനഭേദാ, യതോ സരസ്സ മണ്ഡലതാവവത്ഥാനം ഹോതി. ഏകൂനപഞ്ഞാസട്ഠാനവിസേസോ തിസ്സോ ദുവേ ചതസ്സോ ചതസ്സോ തിസ്സോ ദുവേ ചതസ്സോതി ദ്വാവീസതി സുതിഭേദാ ച ഇച്ഛിതാ.

അതിഗാള്ഹം ആരദ്ധന്തി ഥിനമിദ്ധഛമ്ഭിതത്താനം വൂപസമത്ഥം അതിവിയ ആരദ്ധം. സബ്ബത്ഥ നിയുത്താ സബ്ബത്ഥികാ. സബ്ബേന വാ ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖിയേന അത്ഥേതബ്ബാ സബ്ബത്ഥികാ. സമഥോയേവ സമഥനിമിത്തം. ഏവം സേസേസുപി. ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താതി ഏത്ഥ യസ്മാ ബാഹിരകോ കാമേസു വീതരാഗോ ന ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗോ സബ്ബസോ അവിപ്പഹീനരാഗത്താ. വിക്ഖമ്ഭിതരാഗോ ഹി സോ. അരഹാ പന ഖയാ ഏവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ’’തി. ഏസ നയോ ദോസമോഹേസുപി.

ലാഭസക്കാരസിലോകം നികാമയമാനോതി ഏത്ഥ ലബ്ഭതി പാപുണീയതീതി ലാഭോ, ചതുന്നം പച്ചയാനമേതം അധിവചനം. സക്കച്ചം കാതബ്ബോതി സക്കാരോ. പച്ചയാ ഏവ ഹി പണീതപണീതാ സുന്ദരസുന്ദരാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ കതാ ‘‘സക്കാരോ’’തി വുച്ചതി, യാ ച പരേഹി അത്തനോ ഗാരവകിരിയാ, പുപ്ഫാദീഹി വാ പൂജാ. സിലോകോതി വണ്ണഭണനം. തം ലാഭഞ്ച, സക്കാരഞ്ച, സിലോകഞ്ച, നികാമയമാനോ, പവത്തയമാനോതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ചതുപച്ചയലാഭഞ്ച…പേ… പത്ഥയമാനോ’’തി.

ഥൂണന്തി പസൂനം ബന്ധനത്ഥായ നിഖാതത്ഥമ്ഭസങ്ഖാതം ഥൂണം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സോണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ദുതിയേ സമധോസീതി സമന്തതോ അധോസി. സബ്ബഭാഗേന പരിഫന്ദനചലനാകാരേന അപചിതിം ദസ്സേതി. വത്തം കിരേതം ബാള്ഹഗിലാനേനപി വുഡ്ഢതരം ദിസ്വാ ഉട്ഠിതാകാരേന അപചിതി ദസ്സേതബ്ബാ. തേന പന ‘‘മാ ചലി മാ ചലീ’’തി വത്തബ്ബോ, തം പന ചലനം ഉട്ഠാനാകാരദസ്സനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉട്ഠാനാകാരം ദസ്സേതീ’’തി. സന്തിമാനി ആസനാനീതി പഠമമേവ പഞ്ഞത്ഥാസനം സന്ധായ വദതി. ബുദ്ധകാലസ്മിഞ്ഹി ഏകസ്സപി ഭിക്ഖുനോ വസനട്ഠാനേ – ‘‘സചേ സത്ഥാ ആഗച്ഛിസ്സതി, ആസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതൂ’’തി അന്തമസോ ഫലകമത്തമ്പി പണ്ണസന്ഥാരമത്തമ്പി പഞ്ഞത്തമേവ. ഖമനീയം യാപനീയന്തി കച്ചി ദുക്ഖം ഖമിതും, ഇരിയാപഥം വാ യാപേതും സക്കാതി പുച്ഛതി. സീസവേദനാതി കുതോചി നിക്ഖമിതും അലഭമാനേഹി വാതേഹി സമുട്ഠാപിതാ ബലവതിയോ സീസവേദനാ ഹോന്തി.

ഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഛളഭിജാതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. തതിയേ അഭിജാതിയോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ഉപസഗ്ഗമത്തം, ന അത്ഥവിസേസജോതകോതി ആഹ ‘‘ഛ ജാതിയോ’’തി. അഭിജായതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഉരബ്ഭേ ഹനന്തീതി ഓരബ്ഭികാ. ഏവം സൂകരികാദയോ വേദിതബ്ബാ. രോദേന്തി കുരുരകമ്മന്തതായ സപ്പടിബദ്ധേ സത്തേ അസ്സൂനി മോചേന്തീതി രുദ്ദാ, തേ ഏവ ലുദ്ദാ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ. ഇമിനാ അഞ്ഞേപി യേ കേചി മാഗവികാ നേസാദാ വുത്താ, തേ പാപകമ്മപ്പസുതതായ ‘‘കണ്ഹാഭിജാതീ’’തി വദതി.

ഭിക്ഖൂതി ച ബുദ്ധസാസനേ ഭിക്ഖൂ. തേ കിര സച്ഛന്ദരാഗേന പരിഭുഞ്ജന്തീതി അധിപ്പായേന ചതൂസു പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തീതി ‘‘കണ്ടകവുത്തികാ’’തി വദതി. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ തേ പണീതേ പച്ചയേ പടിസേവന്തീതി തസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ. ഞായലദ്ധേപി പച്ചയേ ഭുഞ്ജമാനാ ആജീവകസമയസ്സ വിലോമഗ്ഗാഹിതായ പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തി നാമാതി വദതീതി. അഥ വാ കണ്ടകവുത്തികാ ഏവംനാമകാ ഏകേ പബ്ബജിതാ, യേ സവിസേസം അത്തകിലമഥാനുയോഗം അനുയുത്താ. തഥാ ഹി തേ കണ്ടകേ വത്തന്താ വിയ ഹോന്തീതി ‘‘കണ്ടകവുത്തികാ’’തി വുത്താ. ഇമമേവ ച അത്ഥവികപ്പം സന്ധായാഹ ‘‘കണ്ടകവുത്തികാതി സമണാ നാമേതേ’’തി.

ലോഹിതാഭിജാതി നാമ നിഗണ്ഠാ ഏകസാടകാതി വുത്താ. തേ കിര ഠത്വാ ഭുഞ്ജനനഹാനപ്പടിക്ഖേപാദിവതസമായോഗേന പുരിമേഹി ദ്വീഹി പണ്ഡരതരാ.

അചേലകസാവകാതി ആജീവകസാവകേ വദതി. തേ കിര ആജീവകലദ്ധിയാ സുവിസുദ്ധചിത്തതായ നിഗണ്ഠേഹിപി പണ്ഡരതരാ. ഏവഞ്ച കത്വാ അത്തനോ പച്ചയദായകേ നിഗണ്ഠേഹിപി ജേട്ഠകതരേ കരോതി.

ആജീവകാ ആജീവകിനിയോ ‘‘സുക്കാഭിജാതീ’’തി വുത്താ. തേ കിര പുരിമേഹി ചതൂഹി പണ്ഡരതരാ. നന്ദാദയോ ഹി തഥാരൂപം ആജീവകപ്പടിപത്തിം ഉക്കംസം പാപേത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ നിഗണ്ഠേഹി ആജീവകസാവകേഹി ച പണ്ഡരതരാതി ‘‘പരമസുക്കാഭിജാതീ’’തി വുത്താ.

ബിലം ഓലഗ്ഗേയ്യുന്തി മംസഭാഗം ന്ഹാരുനാ വാ കേനചി വാ ഗന്ഥിത്വാ പുരിസസ്സ ഹത്ഥേ വാ കേസേ വാ ഓലമ്ബനവസേന ബന്ധേയ്യും. ഇമിനാ സത്ഥധമ്മം നാമ ദസ്സേതി. സത്ഥവാഹോ കിര മഹാകന്താരം പടിപന്നോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗോണേ മതേ മംസം ഗഹേത്വാ സബ്ബേസം സത്ഥികാനം ‘‘ഇദം ഖാദിത്വാ ഏത്തകം മൂലം ദാതബ്ബ’’ന്തി കോട്ഠാസം ഓലമ്ബതി. ഗോണമംസം നാമ ഖാദന്താപി അത്ഥി, അഖാദന്താപി അത്ഥി, ഖാദന്താപി മൂലം ദാതും സക്കോന്താപി അസക്കോന്താപി. സത്ഥവാഹോ യേന മൂലേന ഗോണോ ഗഹിതോ, തം മൂലം സത്ഥികേഹി ധാരണത്ഥം സബ്ബേസം ബലക്കാരേന കോട്ഠാസം ദത്വാ മൂലം ഗണ്ഹാതി. അയം സത്ഥധമ്മോ.

കണ്ഹാഭിജാതിയോ സമാനോതി കണ്ഹേ നീചകുലേ ജാതോ ഹുത്വാ. കണ്ഹധമ്മന്തി പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘കണ്ഹസഭാവോ ഹുത്വാ അഭിജായതീ’’തി, തം അന്തോഗധഹേതുഅത്ഥം പദം, ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. തസ്മാ കണ്ഹം ധമ്മം അഭിജായതീതി കാളകം ദസദുസ്സീല്യധമ്മം ഉപ്പാദേതി. സുക്കം ധമ്മം അഭിജായതീതി ഏത്ഥാപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ‘‘അഹം പുബ്ബേപി പുഞ്ഞാനം അകതത്താ നീചകുലേ നിബ്ബത്തോ, ഇദാനി പുഞ്ഞം കരിസ്സാമീ’’തി പുഞ്ഞസങ്ഖാതം പണ്ഡരധമ്മം കരോതി.

അകണ്ഹം അസുക്കം നിബ്ബാനന്തി സചേ കണ്ഹം ഭവേയ്യ, കണ്ഹവിപാകം ദദേയ്യ യഥാ ദസവിധം ദുസ്സീല്യധമ്മം. സചേ സുക്കം, സുക്കവിപാകം ദദേയ്യ യഥാ ദാനസീലാദികുസലകമ്മം. ദ്വിന്നമ്പി അപ്പദാനതോ ‘‘അകണ്ഹം അസുക്ക’’ന്തി വുത്തം. നിബ്ബാനഞ്ച നാമ ഇമസ്മിം അത്ഥേ അരഹത്തം അധിപ്പേതം ‘‘അഭിജായതീ’’തി വചനതോ. തഞ്ഹി കിലേസനിബ്ബാനന്തേ ജാതത്താ നിബ്ബാനം നാമ യഥാ ‘‘രാഗാദീനം ഖയന്തേ ജാതത്താ രാഗക്ഖയോ, ദോസക്ഖയോ, മോഹക്ഖയോ’’തി. പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന വാ കിലേസാനം നിബ്ബാപനതോ നിബ്ബാനം. തം ഏസ അഭിജായതി പസവതി. ഇധാപി ഹി അന്തോഗധഹേതു അത്ഥം ‘‘ജായതീ’’തി പദം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ജായതീ’’തി ഇമസ്സ പാപുണാതീഹി അത്ഥം ഗഹേത്വാവ ‘‘നിബ്ബാനം പാപുണാതീ’’തി വുത്തം. സുക്കാഭിജാതിയോ സമാനോതി സുക്കേ ഉച്ചകുലേ ജാതോ ഹുത്വാ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഛളഭിജാതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ആസവസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. ചതുത്ഥേ സംവരേനാതി സംവരേന ഹേതുഭൂതേന വാ. ഇധാതി അയം ഇധ-സദ്ദോ സബ്ബാകാരതോ ഇന്ദിയസംവരസംവുതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനോ, അഞ്ഞസ്സ തഥാഭാവപ്പടിസേധനോ വാതി വുത്തം ‘‘ഇധാതി ഇധസ്മിം സാസനേ’’തി. പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖായ. സങ്ഖാ-സദ്ദോ ഞാണകോട്ഠാസപഞ്ഞത്തിഗണനാദീസു ദിസ്സതി ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൬൮) ഹി ഞാണേ ദിസ്സതി. ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൨, ൨൦൪) കോട്ഠാസേ. ‘‘തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ന സുകരം സങ്ഖാതു’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൨൮) ഗണനായ. ഇധ പന ഞാണേ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘പടിസഞ്ജാനിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ’’തി. ആദീനവപച്ചവേക്ഖണാ ആദീനവപടിസങ്ഖാതി യോജനാ. സമ്പലിമട്ഠന്തി ഘംസിതം. അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഹത്ഥപാദസിതആലോകിതവിലോകിതാദിപ്പകാരഭാഗസോ. തഞ്ഹി അയോനിസോമനസികരോതോ കിലേസാനം അനുബ്യഞ്ജനതോ ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുച്ചതി. നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തസ്സ സുഭനിമിത്താദികസ്സ വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതസ്സ നിമിത്തസ്സ ഗാഹോ. ആദിത്തപരിയായേനാതി ആദിത്തപരിയായേ (സം. നി. ൪.൨൮; മഹാവ. ൫൪) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ.

യഥാ ഇത്ഥിയാ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ന ഏവമിദം, ഇദം പന ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുമേവ ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി. യഥാ ആവാടേ നിയതട്ഠിതികോ കച്ഛപോ ‘‘ആവാടകച്ഛപോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ തം ഠാനോ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ’’തി. നനു ച ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നത്ഥി. ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ ഉപ്പജ്ജതി. അപിച യദാ രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തദാ ഭവങ്ഗേ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം, തതോ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം, തതോ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തദനന്തരം ജവനം ജവതി. തത്ഥാപി നേവ ഭവങ്ഗസമയേ, ന ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ ച സംവരോ വാ അസംവരോ വാ അത്ഥി. ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ അക്ഖന്തി വാ കോസജ്ജം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അസംവരോ ഹോതി. തസ്മിം പന സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു സംവരോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ഹേസ…പേ… ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോതി വുച്ചതീ’’തി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു അസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരകോട്ഠകഗബ്ഭാദയോ സുസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം അരക്ഖിതം അഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേന ഹി പവിസിത്വാ ചോരാ യദിച്ഛകം കരേയ്യും, ഏവമേവം ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി. യഥാ പന നഗരദ്വാരേസു സംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരാദയോ അസംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം സുരക്ഖിതം സുഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേസു ഹി പിഹിതേസു ചോരാനം പവേസോ നത്ഥി, ഏവമേവം ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി സുഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനി വീഥിചിത്താനിപി, തസ്മാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോതി വുത്തോതി.

സംവരേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ സംവുതോതി ആഹ ‘‘ഉപേതോ’’തി. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ സുന്ദരതരോതി ഉപരി പാളിയം സന്ദിസ്സനതോ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി.

യന്തി ആദേസോതി ഇമിനാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന സദ്ധിം വചനവിപല്ലാസോ കതോതി ദസ്സേതി, നിപാതപദം വാ ഏതം പുഥുവചനത്ഥം. വിഘാതകരാതി ചിത്തവിഘാതകരാ, കായചിത്തദുക്ഖനിബ്ബത്തകാ വാ. യഥാവുത്തകിലേസഹേതുകാ ദാഹാനുബന്ധാ വിപാകാ ഏവ വിപാകപരിളാഹാ. യഥാ പനേത്ഥ ആസവാ അഞ്ഞേ ച വിഘാതകരാ കിലേസപരിളാഹാ സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏത്ഥ ച സംവരണൂപായോ, സംവരിതബ്ബം, സംവരോ, യതോ സോ സംവരോ, യത്ഥ സംവരോ, യഥാ സംവരോ, യഞ്ച സംവരഫലന്തി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തി ഹി സംവരണൂപായോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയം സംവരിതബ്ബം. സംവരഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ സതി സംവരോ. ‘‘അസംവുതസ്സാ’’തി സംവരണാവധി. അസംവരതോ ഹി സംവരണം. സംവരിതബ്ബഗ്ഗഹണസിദ്ധോ ഇധ സംവരവിസയോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയഞ്ഹി സംവരണം ഞാണം രൂപാരമ്മണേ സംവരയതീതി അവുത്തസിദ്ധോയമത്ഥോ. ആസവതന്നിമിത്തകിലേസപരിളാഹാഭാവോ ഫലം. ഏവം സോതദ്വാരാദീസു യോജേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥേവാതി മനോദ്വാരേ പഞ്ചദ്വാരേ ചാതി സബ്ബസ്മിം ദ്വാരേ.

പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരന്തിആദീസു ‘‘സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണമേവ യോനിസോ പടിസങ്ഖാ. ഈദിസന്തി ഏവരൂപം ഇട്ഠാരമ്മണം. ഭവപത്ഥനായ അസ്സാദയതോതി ഭവപത്ഥനാമുഖേന ഭാവിതം ആരമ്മണം അസ്സാദേന്തസ്സ. ചീവരന്തി നിവാസനാദി യം കിഞ്ചിചീവരം. പടിസേവതീതി നിവാസനാദിവസേന പരിഭുഞ്ജതി. യാവദേവാതി പയോജനപരിമാണനിയമനം. സീതപ്പടിഘാതാദിയേവ ഹി യോഗിനോ ചീവരപ്പടിസേവനപ്പയോജനം. സീതസ്സാതി സീതധാതുക്ഖോഭതോ വാ ഉതുപരിണാമതോ വാ ഉപ്പന്നസ്സ സീതസ്സ. പടിഘാതായാതി പടിഘാതനത്ഥം തപ്പച്ചയസ്സ വികാരസ്സ വിനോദനത്ഥം. ഉണ്ഹസ്സാതി അഗ്ഗിസന്താപതോ ഉപ്പന്നസ്സ ഉണ്ഹസ്സ. ഡംസാദയോ പാകടായേവ. പുന യാവദേവാതി നിയതപ്പയോജനപരിമാണനിയമനം. നിയതഞ്ഹി പയോജനം ചീവരം പടിസേവന്തസ്സ ഹിരികോപീനപ്പടിച്ഛാദനം, ഇതരം കദാചി. ഹിരികോപീനന്തി സമ്ബാധട്ഠാനം. യസ്മിഞ്ഹി അങ്ഗേ വിവടേ ഹിരീ കുപ്പതി വിനസ്സതി, തം ഹിരിയാ കോപനതോ ഹിരികോപീനം, തംപടിച്ഛാദനത്ഥം ചീവരം പടിസേവതി.

പിണ്ഡപാതന്തി യം കിഞ്ചി ആഹാരം. സോ ഹി പിണ്ഡോല്യേന ഭിക്ഖുനോ പത്തേ പതനതോ, തത്ഥ തത്ഥ ലദ്ധഭിക്ഖാപിണ്ഡാനം പാതോ സന്നിപാതോതി വാ ‘‘പിണ്ഡപാതോ’’തി വുച്ചതി. നേവ ദവായാതി ന കീളനായ. ന മദായാതി ന ബലമദമാനമദപുരിസമദത്ഥം. ന മണ്ഡനായാതി ന അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം പീണനഭാവത്ഥം. ന വിഭൂസനായാതി ന തേസംയേവ സോഭത്ഥം, ഛവിസമ്പത്തിഅത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഇമാനി യഥാക്കമം മോഹദോസസണ്ഠാനവണ്ണരാഗൂപനിസ്സയപ്പഹാനത്ഥാനി വേദിതബ്ബാനി. പുരിമം വാ ദ്വയം അത്തനോ സംകിലേസുപ്പത്തിനിസേധനത്ഥം, ഇതരം പരസ്സപി. ചത്താരിപി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസ്സ പഹാനത്ഥം വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. കായസ്സാതി രൂപകായസ്സ. ഠിതിയാ യാപനായാതി പബന്ധട്ഠിതത്ഥഞ്ചേവ പവത്തിയാ അവിച്ഛേദനത്ഥഞ്ച, ചിരകാലട്ഠിതത്ഥം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്താപനത്ഥം. വിഹിംസൂപരതിയാതി ജിഘച്ഛാദുക്ഖസ്സ ഉപരമത്ഥം. ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാതി സാസനമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയാനം അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം. ഇതീതി ഏവം ഇമിനാ ഉപായേന. പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീതി പുരാണം അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനം പടിഹനിസ്സാമി. നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി നവം ഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി. തസ്സാ ഹി അനുപ്പജ്ജനത്ഥമേവ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജതി. ഏത്ഥ അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ നാമ യഥാവുത്തജിഘച്ഛാനിമിത്താ വേദനാ. സാ ഹി അഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോപവഡ്ഢനവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ഭുത്തപച്ചയാ അനുപ്പജ്ജനകവേദനാപി ഖുദാനിമിത്താവ അങ്ഗദാഹസൂലാദിവേദനാ അപ്പവത്താ. സാ ഹി ഭുത്തപച്ചയാ അനുപ്പന്നാവ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. വിഹിംസാനിമിത്തതാ ചേതാസം വിഹിംസായ വിസേസോ.

യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി യാപനാ ച മേ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം ഭവിസ്സതി. ‘‘യാപനായാ’’തി ഇമിനാ ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനാ വുത്താ, ഇധ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം അവിച്ഛേദസങ്ഖാതാ യാപനാതി അയമേതാസം വിസേസോ. അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാതി അയുത്തപരിയേസനപ്പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗപരിവജ്ജനേന അനവജ്ജതാ, പരിമിതപരിഭോഗേന ഫാസുവിഹാരോ. അസപ്പായാപരിമിതഭോജനപച്ചയാ അരതിതന്ദീവിജമ്ഭിതാവിഞ്ഞുഗരഹാദിദോസാഭാവേന വാ അനവജ്ജതാ. സപ്പായപരിമിതഭോജനപച്ചയാ കായബലസമ്ഭവേന ഫാസുവിഹാരോ. യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകഭോജനപരിവജ്ജനേന വാ സേയ്യസുഖപസ്സസുഖമിദ്ധസുഖാദീനം അഭാവതോ അനവജ്ജതാ. ചതുപഞ്ചാലോപമത്തഊനഭോജനേന ചതുഇരിയാപഥയോഗ്യതാപാദനതോ ഫാസുവിഹാരോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩; മി. പ. ൬.൫.൧൦);

ഏത്താവതാ ച പയോജനപരിഗ്ഗഹോ, മജ്ഝിമാ ച പടിപദാ ദീപിതാ ഹോതി. യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീതി പയോജനപരിഗ്ഗഹദീപനാ. യാത്രാ ഹി നം ആഹാരൂപയോഗം പയോജേതി. ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗഹേതുകോ ഫാസുവിഹാരോ മജ്ഝിമാ പടിപദാ അന്തദ്വയപരിവജ്ജനതോ.

സേനാസനന്തി സേനഞ്ച ആസനഞ്ച. യത്ഥ വിഹാരാദികേ സേതി നിപജ്ജതി ആസതി നിസീദതി, തം സേനാസനം. ഉതുപരിസ്സയവിനോദനപ്പടിസല്ലാനാരാമത്ഥന്തി ഉതുയേവ പരിസഹനട്ഠേന പരിസ്സയോ സരീരാബാധചിത്തവിക്ഖേപകരോ, തസ്സ വിനോദനത്ഥം, അനുപ്പന്നസ്സ അനുപ്പാദനത്ഥം, ഉപ്പന്നസ്സ വൂപസമനത്ഥഞ്ചാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യഥാവുത്തോ ഉതു ച സീഹബ്യഗ്ഘാദിപാകടപരിസ്സയോ ച രാഗദോസാദിപടിച്ഛന്നപരിസ്സയോ ച ഉതുപരിസ്സയോ, തസ്സ വിനോദനത്ഥഞ്ചേവ ഏകീഭാവഫാസുകത്ഥഞ്ച. ചീവരപ്പടിസേവനേ ഹിരീകോപീനപ്പടിച്ഛാദനം വിയ തം നിയതപയോജനന്തി പുന ‘‘യാവദേവാ’’തി വുത്തം.

ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരന്തി രോഗസ്സ പച്ചനീകപ്പവത്തിയാ ഗിലാനപച്ചയോ, തതോ ഏവ ഭിസക്കസ്സ അനുഞ്ഞാതവത്ഥുതായ ഭേസജ്ജം, ജീവിതസ്സ പരിവാരസമ്ഭാരഭാവേഹി പരിക്ഖാരോ ചാതി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ, തം. വേയ്യാബാധികാനന്തി വേയ്യാബാധതോ ധാതുക്ഖോഭതോ ച തംനിബ്ബത്തകുട്ഠഗണ്ഡപീളകാദിരോഗതോ ഉപ്പന്നാനം. വേദനാനന്തി ദുക്ഖവേദനാനം. അബ്യാബജ്ഝപരമതായാതി നിദ്ദുക്ഖപരമഭാവായ. യാവ തം ദുക്ഖം സബ്ബം പഹീനം ഹോതി, താവ പടിസേവാമീതി യോജനാ. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപേനേവ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. നവവേദനുപ്പാദതോപീതി ന കേവലം ആയതിം ഏവ വിപാകപരിളാഹാ, അഥ ഖോ അതിഭോജനപച്ചയാ അലംസാടകാദീനം വിയ നവവേദനുപ്പാദതോപി വേദിതബ്ബാ.

കമ്മട്ഠാനികസ്സ ചലനം നാമ കമ്മട്ഠാനപരിച്ചാഗോതി ആഹ ‘‘ചലതി കമ്പതി കമ്മട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ച ലോമസനാഗത്ഥേരസ്സ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഥേരോ കിര ചേതിയപബ്ബതേ പിയങ്ഗുഗുഹായ പധാനഘരേ വിഹരന്തോ അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ ലോകന്തരികനിരയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോവ അബ്ഭോകാസേ വീതിനാമേസി. ഗിമ്ഹസമയേ ച പച്ഛാഭത്തം ബഹിചങ്കമേ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോതോ സേദാപിസ്സ കച്ഛേഹി മുച്ചന്തി. അഥ നം അന്തേവാസികോ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, നിസീദഥ, സീതലോ ഓകാസോ’’തി. ഥേരോ ‘‘ഉണ്ഹഭയേനേവമ്ഹി, ആവുസോ, ഇധ നിസിന്നോ’’തി അവീചിമഹാനിരയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിസീദിയേവ. ഉണ്ഹന്തി ചേത്ഥ അഗ്ഗിസന്താപോവ വേദിതബ്ബോ സൂരിയസന്താപസ്സ പരതോ വുച്ചമാനത്താ. സൂരിയസന്താപവസേന പനേതം വത്ഥു വുത്തം.

യോ ച ദ്വേ തയോ വാരേ ഭത്തം വാ പാനീയം വാ അലഭമാനോപി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അത്തനോ പേത്തിവിസയൂപപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ. ഡംസമകസവാതാതപസമ്ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ ചേപി തിരച്ഛാനൂപപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ. സരീസപസമ്ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ ചാപി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സീഹബ്യഗ്ഘാദിമുഖേസു അനേകവാരം പരിവത്തിതപുബ്ബഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അവേധന്തോ കമ്മട്ഠാനം ന വിജഹതിയേവ പധാനിയത്ഥേരോ വിയ, അയം ‘‘ഖമോ ജിഘച്ഛായ…പേ… സരീസപസമ്ഫസ്സാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ. ഥേരം കിര ഖണ്ഡചേലവിഹാരേ കണികാരപധാനിയഘരേ അരിയവംസധമ്മം സുണന്തഞ്ഞേവ ഘോരവിസോ സപ്പോ ഡംസി. ഥേരോ ജാനിത്വാപി പസന്നചിത്തോ നിസിന്നോ ധമ്മംയേവ സുണാതി, വിസവേഗോ ഥദ്ധോ അഹോസി. ഥേരോ ഉപസമ്പദമാളം ആദിം കത്വാ സീലം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘വിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’’തി പീതിം ഉപ്പാദേസി, സഹ പീതുപ്പാദാ വിസം നിവത്തിത്വാ പഥവിം പാവിസി. ഥേരോ തത്ഥേവ ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

യോ പന അക്കോസവസേന ദുരുത്തേ ദുരുത്തത്തായേവ ച ദുരാഗതേ അപി അന്തിമവത്ഥുസഞ്ഞിതേ വചനപഥേ സുത്വാ ഖന്തിഗുണംയേവ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ന വേധതി ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരോ വിയ, അയം ‘‘ഖമോ ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ. ഥേരോ കിര പച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമതായ മഹാഅരിയവംസപ്പടിപദം കഥേസി, സബ്ബോ മഹാഗാമോ ആഗച്ഛതി, ഥേരസ്സ മഹാസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. തം അഞ്ഞതരോ മഹാഥേരോ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ‘‘ദീഘഭാണകോ ‘അരിയവംസം കഥേമീ’തി സബ്ബരത്തിം കോലാഹലം കരോതീ’’തിആദീഹി അക്കോസി. ഉഭോപി ച അത്തനോ അത്തനോ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ ഗാവുതമത്തം ഏകപഥേന അഗമംസു. സകലഗാവുതമ്പി സോ തം അക്കോസിയേവ. തതോ യത്ഥ ദ്വിന്നം വിഹാരാനം മഗ്ഗോ ഭിജ്ജതി, തത്ഥ ഠത്വാ ദീഘഭാണകത്ഥേരോ തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഏസോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം മഗ്ഗോ’’തി ആഹ. സോ അസ്സുണന്തോ വിയ അഗമാസി. ഥേരോപി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ നിസീദി. തമേനം അന്തേവാസികോ ‘‘കിം, ഭന്തേ, സകലഗാവുതം പരിഭാസന്തം ന കിഞ്ചി അവോചുത്ഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഖന്തിയേവാവുസോ, മയ്ഹം ഭാരോ, ന അക്ഖന്തി, ഏകപദുദ്ധാരേപി കമ്മട്ഠാനവിയോഗം ന പസ്സാമീ’’തി ആഹ.

വചനമേവ തദത്ഥം ഞാപേതുകാമാനഞ്ച പഥോ ഉപായോതി ആഹ ‘‘വചനമേവ വചനപഥോ’’തി. അസുഖട്ഠേന വാ തിബ്ബാ. യഞ്ഹി ന സുഖം, തം അനിട്ഠം തിബ്ബന്തി വുച്ചതി. അധിവാസകജാതികോ ഹോതീതി യഥാവുത്തവേദനാനം അധിവാസകസഭാവോ ഹോതി. ചിത്തലപബ്ബതേ പധാനിയത്ഥേരസ്സ കിര രത്തിം പധാനേന വീതിനാമേത്വാ ഠിതസ്സ ഉദരവാതോ ഉപ്പജ്ജതി. സോ തം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ആവത്തതി പരിവത്തതി. തമേനം ചങ്കമനപസ്സേ ഠിതോ പിണ്ഡപാതിയത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, പബ്ബജിതോ നാമ അധിവാസനസീലോ ഹോതീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി അധിവാസേത്വാ നിച്ചലോ സയി. വാതോ നാഭിതോ യാവ ഹദയം ഫാലേസി. ഥേരോ വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സന്തോ മുഹുത്തേന അനാഗാമീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായി. ഏവം സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉണ്ഹേന ഫുട്ഠസ്സ സീതം പത്ഥയതോ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ ഉണ്ഹാദിനിമിത്തം കാമാസവുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. നത്ഥി സുഗതിഭവേ സീതം വാ ഉണ്ഹം വാതി അനിട്ഠം സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. അത്തഗ്ഗാഹേ സതി അത്തനിയഗ്ഗാഹോതി ആഹ ‘‘മയ്ഹം സീതം ഉണ്ഹന്തി ഗാഹോ ദിട്ഠാസവോ’’തി.

അഹം സമണോതി ‘‘അഹം സമണോ, കിം മമ ജീവിതേന വാ മരണേന വാ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാതി അധിപ്പായോ. പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ഗാമപ്പവേസപ്പയോജനാദിഞ്ച പച്ചവേക്ഖിത്വാ. പടിക്കമതീതി ഹത്ഥിആദീനം സമീപഗമനതോ അപക്കമതി. ഠായന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനം, കണ്ടകാനം ഠാനം കണ്ടകട്ഠാനം, യത്ഥ കണ്ടകാനി സന്തി, തം ഓകാസന്തി വുത്തം ഹോതി. അമനുസ്സദുട്ഠാനീതി അമനുസ്സസഞ്ചാരേന ദൂസിതാനി, സപരിസ്സയാനീതി അത്ഥോ. അനിയതവത്ഥുഭൂതന്തി അനിയതസിക്ഖാപദസ്സ കാരണഭൂതം. വേസിയാദിഭേദതോതി വേസിയാവിധവാഥുല്ലകുമാരികാപണ്ഡകപാനാഗാരഭിക്ഖുനിഭേദതോ. സമാനന്തി സമം, അവിസമന്തി അത്ഥോ. അകാസി വാതി താദിസം അനാചാരം അകാസി വാ. സീലസംവരസങ്ഖാതേനാതി കഥം പരിവജ്ജനം സീലം? അനാസനപരിവജ്ജനേന ഹി അനാചാരപരിവജ്ജനം വുത്തം. അനാചാരാഗോചരപരിവജ്ജനം ചാരിത്തസീലതായ സീലസംവരോ. തഥാ ഹി ഭഗവതാ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮) സീലസംവരവിഭജനേ ആചാരഗോചരസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തേന ‘‘അത്ഥി അനാചാരോ, അത്ഥി അഗോചരോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൧൩-൫൧൪) ആചാരഗോചരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ. ‘‘ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതീ’’തി വചനതോ ഹത്ഥിആദിപരിവജ്ജനമ്പി ഭഗവതോ വചനാനുട്ഠാനന്തി കത്വാ ആചാരസീലമേവാതി വേദിതബ്ബം.

ഇതിപീതി ഇമിനാപി കാരണേന അയോനിസോമനസികാരസമുട്ഠിതത്താപി, ലോഭാദിസഹഗതത്താപി, കുസലപ്പടിപക്ഖതോപീതിആദീഹി കാരണേഹി അയം വിതക്കോ അകുസലോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സാവജ്ജോതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച അകുസലോതിആദിനാ ദിട്ഠധമ്മികം കാമവിതക്കസ്സ ആദീനവം ദസ്സേതി, ദുക്ഖവിപാകോതി ഇമിനാ സമ്പരായികം. അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന ആദീനവവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പന്നസ്സ കാമവിതക്കസ്സ അനധിവാസനം നാമ പുന താദിസസ്സ അനുപ്പാദനം. തം പനസ്സ പഹാനം വിനോദനം ബ്യന്തികരണം അനഭാവഗമനന്തി ച വത്തും വട്ടതീതി പാളിയം – ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി വത്വാ ‘‘പജഹതീ’’തിആദി വുത്തന്തി തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതീ’’തിആദിമാഹ. പഹാനഞ്ചേത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനമേവ, ന സമുച്ഛേദോതി ദസ്സേതും ‘‘വിനോദേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി തേസം പാപവിതക്കാനം ഉപ്പാദാവത്ഥാഗഹണം വാ കതം സിയാ അനവസേസഗ്ഗഹണം വാ. തേസു പഠമം സന്ധായാഹ ‘‘ഉപ്പന്നമത്തേ’’തി, സമ്പതിജാതേതി അത്ഥോ. അനവസേസഗ്ഗഹണം ബ്യാപനിച്ഛായം ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സതക്ഖത്തുമ്പി ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ’’തി വുത്തം.

ഞാതിവിതക്കോതി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതയോ സുഖജീവിനോ സമ്പത്തിയുത്താ’’തിആദിനാ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ജനപദവിതക്കോതി ‘‘അമ്ഹാകം ജനപദോ സുഭിക്ഖോ സമ്പന്നസസ്സോ രമണീയോ’’തിആദിനാ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ജനപദം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ഉക്കുടികപ്പധാനാദീഹി ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സമ്പരായേ സത്താ സുഖീ ഹോന്തി അമരാതി ദുക്കരകാരികായ പടിസംയുത്തോ അമരത്ഥായ വിതക്കോ. തം വാ ആരബ്ഭ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിസഹഗതോ അമരോ ച സോ വിതക്കോ ചാതി അമരാവിതക്കോ. പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോതി പരേസു ഉപട്ഠാകാദീസു സഹനന്ദിതാദിവസേന പവത്തോ അനുദ്ദയതാപതിരൂപകോ ഗേഹസ്സിതപേമപ്പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിസംയുത്തോതി ചീവരാദിലാഭേന ച സക്കാരേന ച കിത്തിസദ്ദേന ച ആരമ്മണകരണവസേന പടിസംയുത്തോ. അനവഞ്ഞത്തിപ്പടിസംയുത്തോതി ‘‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യും, ന ഹേട്ഠാ കത്വാ മഞ്ഞേയ്യും, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കരേയ്യു’’ന്തി ഉപ്പന്നവിതക്കോ.

കാമവിതക്കോ കാമസങ്കപ്പനസഭാവതോ കാമാസവപ്പത്തിയാ സാതിസയത്താ ച കാമനാകാരോതി ആഹ ‘‘കാമവിതക്കോ പനേത്ഥ കാമാസവോ’’തി. തബ്ബിസേസോതി കാമാസവവിസേസോ ഭവസഭാവത്താതി അധിപ്പായോ. കാമവിതക്കാദികേ വിനോദേതി അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരതി ഏതേനാതി വിനോദനം, വീരിയന്തി ആഹ ‘‘വീരിയസംവരസങ്ഖാതേന വിനോദനേനാ’’തി.

‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിയോ പരിപൂരേന്തീ’’തി വചനതോ വിജ്ജാവിമുത്തീനം അനധിഗമോ തതോ ച സകലവട്ടദുക്ഖാനതിവത്തി അഭാവനായ ആദീനവോ. വുത്തവിപരിയായേന ഭഗവതോ ഓരസപുത്തഭാവാദിവസേന ച ഭാവനായ ആനിസംസോ വേദിതബ്ബോ. ഥോമേന്തോതി ആസവപഹാനസ്സ ദുക്കരത്താ തായ ഏവ ദുക്കരകിരിയായ തം അഭിത്ഥവന്തോ. സംവരേനേവ പഹീനാതി സംവരേന പഹീനാ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ന അപ്പഹീനേസുയേവ പഹീനസഞ്ഞീ’’തി.

ആസവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദാരുകമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. പഞ്ചമേ പുത്തസമ്ബാധസയനന്തി പുത്തേഹി സമ്ബാധസയനം. ഏത്ഥ പുത്തസീസേന ദാരപരിഗ്ഗഹം പുത്തദാരേസു ഉപ്പിലോ വിയ. തേന തേസം രോഗാദിഹേതു സോകാഭിഭവേന ച ചിത്തസ്സ സംകിലിട്ഠതം ദസ്സേതി. കാമഭോഗിനാതി ഇമിനാ പന രാഗാഭിഭവന്തി. ഉഭയേനപി വിക്ഖിത്തചിത്തതം ദസ്സേതി. കാസികചന്ദനന്തി ഉജ്ജലചന്ദനം. തം കിര വണ്ണവിസേസസമുജ്ജലം ഹോതി പഭസ്സരം, തദത്ഥമേവ നം സണ്ഹതരം കരോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘സണ്ഹചന്ദന’’ന്തി, കാസികവത്ഥഞ്ച ചന്ദനഞ്ചാതി അത്ഥോ. മാലാഗന്ധവിലേപനന്തി വണ്ണസോഭത്ഥഞ്ചേവ സുഗന്ധഭാവത്ഥഞ്ച മാലം, സുഗന്ധഭാവത്ഥായ ഗന്ധം, ഛവിരാഗകരണത്ഥഞ്ചേവ സുഭത്ഥഞ്ച വിലേപനം ധാരേന്തേന. ജാതരൂപരജതന്തി സുവണ്ണഞ്ചേവ അവസിട്ഠധനഞ്ച സാദിയന്തേന. സബ്ബേനപി കാമേസു അഭിഗിദ്ധഭാവമേവ പകാസേതി.

ദാരുകമ്മികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഹത്ഥിസാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ഛട്ഠേ ഹത്ഥിം സാരേതീതി ഹത്ഥിസാരീ, തസ്സ പുത്തോതി ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ. സോ കിര സാവത്ഥിയം ഹത്ഥിആചരിയസ്സ പുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ സുഖുമേസു ഖന്ധധാതുആയതനാദീസു അത്ഥന്തരേസു കുസലോ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അഭിധമ്മകഥം കഥേന്താനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതീ’’തി. തത്ഥ അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതീതി ഥേരേഹി വുച്ചമാനസ്സ കഥാപബന്ധസ്സ അന്തരേ അന്തരേ അത്തനോ കഥം പവേസേതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചഹി സംസഗ്ഗേഹീതി സവനസംസഗ്ഗോ, ദസ്സനസംസഗ്ഗോ, സമുല്ലാപസംസഗ്ഗോ, സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ, കായസംസഗ്ഗോതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി സംസഗ്ഗേഹി. കിട്ഠഖാദകോതി കിട്ഠട്ഠാനേ ഉപ്പന്നസസ്സഞ്ഹി കിട്ഠന്തി വുത്തം കാരണൂപചാരേന. സിപ്പിയോ സുത്തിയോ. സമ്ബുകാതി സങ്ഖമാഹ.

ഗിഹിഭാവേ വണ്ണം കഥേസീതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൨൨) കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കിര സാസനേ ദ്വേ സഹായകാ അഹേസും, അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ ഏകതോവ സജ്ഝായന്തി. തേസു ഏകോ അനഭിരതോ ഗിഹിഭാവേ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഇതരസ്സ ആരോചേസി. സോ ഗിഹിഭാവേ ആദീനവം, പബ്ബജ്ജായ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഓവദി. സോ തം സുത്വാ അഭിരമിത്വാ പുന ഏകദിവസം താദിസേ ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏവരൂപം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ഇമാഹം പത്തചീവരം തുയ്ഹം ദസ്സാമീ’’തി. സോ പത്തചീവരലോഭേന തസ്സ ഗിഹിഭാവേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പബ്ബജ്ജായ ആദീനവം കഥേസി. തസ്സ തം സുത്വാവ ഗിഹിഭാവതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ പബ്ബജ്ജായമേവ അഭിരമി. ഏവമേസ തദാ സീലവന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗിഹിഭാവേ ആനിസംസകഥായ കഥിതത്താ ഇദാനി ഛ വാരേ വിബ്ഭമിത്വാ സത്തമവാരേ പബ്ബജിത്വാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ ച അഭിധമ്മകഥം കഥേന്താനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേസി. അഥ നം മഹാകോട്ഠികത്ഥേരോ അപസാദേസി. സോ മഹാസാവകസ്സ കഥിതേ പതിട്ഠാതും അസക്കോന്തോ വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹി ജാതോ. പോട്ഠപാദസ്സ പനായം ഗിഹിസഹായകോ അഹോസി, തസ്മാ വിബ്ഭമിത്വാ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന പോട്ഠപാദസ്സ സന്തികം ഗതോ. അഥ നം സോ ദിസ്വാ – ‘‘സമ്മ, കിം തയാ കതം, ഏവരൂപസ്സ നാമ സത്ഥു സാസനാ അപസക്കന്തോസി, ഏഹി പബ്ബജിതും ദാനി തേ വട്ടതീ’’തി തം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തസ്മിം ഠാനേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം ‘‘സത്തമേ വാരേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണീ’’തി.

ഹത്ഥിസാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മജ്ഝേസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. സത്തമേ മന്താതി യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോ, കരണത്ഥേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനം. തേനാഹ ‘‘തായ ഉഭോ അന്തേ വിദിത്വാ’’തി. ഫസ്സവസേന നിബ്ബത്തത്താതി ദ്വയദ്വയസമാപത്തിയം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഫസ്സവസേന നിബ്ബത്തത്താ, ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഇമിനാ ചാനുക്കമേന ഫസ്സസമുട്ഠാനത്താ ഇമസ്സ കായസ്സ ഫസ്സവസേന നിബ്ബത്തത്താതി വുത്തം. ഏകോ അന്തോതി ഏത്ഥ അയം അന്ത-സദ്ദോ അന്തഅബ്ഭന്തരമരിയാദലാമകഅഭാവകോട്ഠാസപദപൂരണസമീപാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘അന്തപൂരോ ഉദരപൂരോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൧൯൭) ഹി അന്തേ അന്തസദ്ദോ. ‘‘ചരന്തി ലോകേ പരിവാരഛന്നാ അന്തോ അസുദ്ധാ, ബഹി സോഭമാനാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൨) അബ്ഭന്തരേ. ‘‘കായബന്ധനസ്സ അന്തോ ജീരതി (ചൂളവ. ൨൭൮) സാ ഹരിതന്തം വാ പന്ഥന്തം വാ സേലന്തം വാ ഉദകന്തം വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൪) മരിയാദായം. ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൮൦; ഇതിവു. ൯൧) ലാമകേ. ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൯൩; സം. നി. ൨.൫൧) അഭാവേ. സബ്ബപച്ചയസങ്ഖയോ ഹി ദുക്ഖസ്സ അഭാവോ കോടീതിപി വുച്ചതി. ‘‘തയോ അന്താ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) കോട്ഠാസേ. ‘‘ഇങ്ഘ താവ സുത്തന്തം വാ ഗാഥായോ വാ അഭിധമ്മം വാ പരിയാപുണസ്സു, സുത്തന്തേ ഓകാസം കാരാപേത്വാ’’തി (പാചി. ൪൪൨) ച ആദീസു പദപൂരണേ. ‘‘ഗാമന്തം വാ ഓസടോ (പാരാ. ൪൦൯-൪൧൦; ചൂളവ. ൩൪൩) ഗാമന്തസേനാസന’’ന്തിആദീസു (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൧൦) സമീപേ. സ്വായമിധ കോട്ഠാസേ വത്തതീതി അയമേകോ കോട്ഠാസോതി.

സന്തോ പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനോ ധമ്മസമൂഹോതി സക്കായോ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. തേനാഹ ‘‘തേഭൂമകവട്ട’’ന്തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മജ്ഝേസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പുരിസിന്ദ്രിയഞാണസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. അട്ഠമേ നിബ്ബത്തിവസേന അപായസംവത്തനിയേന വാ കമ്മുനാ അപായേസു നിയുത്തോതി ആപായികോ നേരയികോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അവീചിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ആയുകപ്പസഞ്ഞിതം അന്തരകപ്പം തിട്ഠതീതി കപ്പട്ഠോ. നിരയൂപപത്തിപരിഹരണവസേന തികിച്ഛിതും അസക്കുണേയ്യോതി അതേകിച്ഛോ. അഖണ്ഡാനീതി ഏകദേസേനപി അഖണ്ഡിതാനി. ഭിന്നകാലതോ പട്ഠായ ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. അപൂതീനീതി ഉദകതേമനേന അപൂതികാനി. പൂതികഞ്ഹി ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. അവാതാതപഹതാനീതി വാതേന ച ആതപേന ച ന ഹതാനി നിരോജതം ന പാപിതാനി. നിരോജഞ്ഹി കസടം ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. ‘‘സാരാദാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ പാളിയം ‘‘സാരദാനീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സാരാദാനീ’’തി. തണ്ഡുലസാരസ്സ ആദാനതോ സാരാദാനി, ഗഹിതസാരാനി പതിട്ഠിതസാരാനി. നിസ്സരഞ്ഹി ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. സുഖസയിതാനീതി ചത്താരോ മാസേ കോട്ഠേ പക്ഖിത്തനിയാമേനേവ സുഖസയിതാനി സുട്ഠു സന്നിചിതാനി. മണ്ഡഖേത്തേതി ഊസഖാരാദിദോസേഹി അവിദ്ധസ്തേ സാരക്ഖേത്തേ. അഭിദോതി അഭി-സദ്ദേന സമാനത്ഥനിപാതപദന്തി ആഹ ‘‘അഭിഅഡ്ഢരത്ത’’ന്തി. നത്ഥി ഏതസ്സ ഭിദാതി വാ അഭിദോ. ‘‘അഭിദം അഡ്ഢരത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. അഡ്ഢരത്തന്തി ച അച്ചന്തസംയോഗവചനം, ഭുമ്മത്ഥേ വാ. തസ്മാ അഭിദോ അഡ്ഢരത്തന്തി അഭിന്നേ അഡ്ഢരത്തസമയേതി അത്ഥോ. പുണ്ണമാസിയഞ്ഹി ഗഗനമജ്ഝസ്സ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ചന്ദേ ഠിതേ അഡ്ഢരത്തസമയോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി, മജ്ഝേ ഏവ പന ഠിതേ അഭിന്നോ നാമ.

സുപ്പബുദ്ധസുനക്ഖത്താദയോതി ഏത്ഥ (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൨൭ സുപ്പബുദ്ധസക്യവത്ഥു) സുപ്പബുദ്ധോ കിര സാകിയോ ‘‘മമ ധീതരം ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖന്തോ, മമ പുത്തം പബ്ബാജേത്വാ തസ്സ വേരിട്ഠാനേ ഠിതോ ചാ’’തി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി സത്ഥരി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ഏകദിവസം ‘‘ന ദാനി നിമന്തിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിതും ദസ്സാമീ’’തി ഗമനമഗ്ഗം പിദഹിത്വാ അന്തരവീഥിയം സുരം പിവന്തോ നിസീദി. അഥസ്സ സത്ഥരി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതേ തം ഠാനം ആഗതേ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി ആരോചേസും. സോ ആഹ – ‘‘പുരതോ ഗച്ഛാതി തസ്സ വദേഥ, നായം മയാ മഹല്ലകതരോ, നാസ്സ മഗ്ഗം ദസ്സാമീ’’തി. പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോപി തഥേവ നിസീദി. സത്ഥാ മാതുലസ്സ സന്തികാ മഗ്ഗം അലഭിത്വാ തതോവ നിവത്തി. സോപി ചരപുരിസം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ തസ്സ കഥം സുത്വാ ഏഹീ’’തി. സത്ഥാപി നിവത്തന്തോ സിതം കത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, സിതപാതുകമ്മേ പച്ചയോ’’തി പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘പസ്സസി, ആനന്ദ, സുപ്പബുദ്ധ’’ന്തി. പസ്സാമി, ഭന്തേ. ഭാരിയം തേന കമ്മം കതം മാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ മഗ്ഗം അദേന്തേന, ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ഹേട്ഠാപാസാദേ പാസാദമൂലേ പഥവിയാ പവിസിസ്സതീ’’തി ആചിക്ഖി.

സുനക്ഖത്തോപി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൭) പുബ്ബേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ കഥേസി. സോ ദിബ്ബചക്ഖും നിബ്ബത്തേത്വാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ഓലോകേന്തോ ദേവലോകേ നന്ദനവനചിത്തലതാവനഫാരുസകവനമിസ്സകവനേസു ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ ദേവപുത്തേ ച ദേവധീതരോ ച ദിസ്വാ – ‘‘ഏതേസം ഏവരൂപായ അത്തഭാവസമ്പത്തിയാ ഠിതാനം കിര മധുരോ നു ഖോ സദ്ദോ ഭവിസ്സതീ’’തി സദ്ദം സോതുകാമോ ഹുത്വാ ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുപരികമ്മം പുച്ഛി. ഭഗവാ പനസ്സ – ‘‘ദിബ്ബസോതധാതുസ്സ ഉപനിസ്സയോ നത്ഥീ’’തി ഞത്വാ പരികമ്മം ന കഥേസി. ന ഹി ബുദ്ധാ യം ന ഭവിസ്സതി, തസ്സ പരികമ്മം കഥേന്തി. സോ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സമണം ഗോതമം പഠമം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛിം, സോ മയ്ഹം ‘സമ്പജ്ജതു വാ മാ വാ സമ്പജ്ജതൂ’തി കഥേസി. അഹം പന പച്ചത്തപുരിസകാരേന തം നിബ്ബത്തേത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുപരികമ്മം പുച്ഛിം, തം മേ ന കഥേസി. അദ്ധാ ഏവം ഹോതി ‘അയം രാജപബ്ബജിതോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ, ദിബ്ബസോതഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ, ചേതോപരിയകമ്മഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ, ആസവാനം ഖയേ ഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ, മയാ സമസമോ ഭവിസ്സതീ’തി ഇസ്സാമച്ഛരിയവസേന മയ്ഹം ന കഥേതീ’’തി ഭിയ്യോസോ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ കാസായാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗിഹിഭാവം പത്വാപി ന തുണ്ഹീഭൂതോ വിഹാസി. ദസബലം പന അസതാ തുച്ഛേന അബ്ഭാചിക്ഖിത്വാ അപായൂപഗോ അഹോസി. തമ്പി ഭഗവാ ബ്യാകാസി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഏവമ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മയാ വുച്ചമാനോ അപക്കമേവ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, യഥാ തം ആപായികോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൬). തേന വുത്തം ‘‘അപരേപി സുപ്പബുദ്ധസുനക്ഖത്താദയോ ഭഗവതാ ഞാതാവാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന കോകാലികാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

സുസീമോ പരിബ്ബാജകോതി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൭൦) ഏവംനാമകോ വേദങ്ഗേസു കുസലോ പണ്ഡിതോ പരിബ്ബാജകോ. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഹി പരിഹീനലാഭസക്കാരസിലോകാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ ന ജാതിഗോത്താദീനി ആരബ്ഭ ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോ, കവിസേട്ഠോ പനേസ ഉത്തമകവിതായ സാവകാനം ബന്ധം ബന്ധിത്വാ ദേതി. തേ തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉപട്ഠാകാനം ഉപനിസിന്നകഥമ്പി അനുമോദനമ്പി സരഭഞ്ഞമ്പീതി ഏവമാദീനി കഥേന്തി. തേ തേസം പസന്നാനം ലാഭം ഉപസംഹരന്തി. സചേ മയം യം സമണോ ഗോതമാ ജാനാതി, തതോ ഥോകം ജാനേയ്യാമ, അത്തനോ സമയം തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ മയമ്പി ഉപട്ഠാകാനം കഥേയ്യാമ. തതോ ഏതേഹി ലാഭിതരാ ഭവേയ്യാമ. കോ നു ഖോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഖിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ ‘‘സുസിമോ പടിബലോ’’തി ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ സുസീമ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം ചര, ത്വം ധമ്മം പരിയാപുണിത്വാ അമ്ഹേ വാചേയ്യാസി, തം മയം ധമ്മം പരിയാപുണിത്വാ ഗിഹീനം ഭാസിസ്സാമ, ഏവം മയമ്പി സക്കതാ ഭവിസ്സാമ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൭൦).

അഥ സുസീമോ പരിബ്ബാജകോ തേസം വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ യേനാനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. ഥേരോ ച തം ആദായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ഭഗവാ പന ചിന്തേസി ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ തിത്ഥിയസമയേ ‘അഹം പാടിഏക്കോ സത്ഥാ’തി പടിജാനമാനോ ചരതി, ‘ഇധേവ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും ഇച്ഛാമീ’തി കിര വദതി, കിം നു ഖോ മയി പസന്നോ, ഉദാഹു മയ്ഹം വാ മമ സാവകാനം ധമ്മകഥായ പസന്നോ’’തി. അഥസ്സ ഏകട്ഠാനേപി പസാദാഭാവം ഞത്വാ ‘‘അയം മമ സാസനേ ‘ധമ്മം ഥേനേസ്സാമീ’തി പബ്ബജതി, ഇതിസ്സ ആഗമനം അപരിസുദ്ധം, നിപ്ഫത്തി നു ഖോ കീദിസാ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘കിഞ്ചാപി ‘ധമ്മം ഥേനേസ്സാമീ’തി പബ്ബജതി, കതിപാഹേനേവ പന ഘടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുസീമം പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ഏവം ഭഗവതാ കോ ഞാതോ? സുസീമോ പരിബ്ബാജകോ’’തി.

സന്തതിമഹാമത്തോതി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൪൧ സന്തതിമഹാമത്തവത്ഥു) സോ കിര ഏകസ്മിം കാലേ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ പച്ചന്തം കുപിതം വൂപസമേത്വാ ആഗതോ. അഥസ്സ രാജാ തുട്ഠോ സത്ത ദിവസാനി രജ്ജം ദത്വാ ഏകം നച്ചഗീതകുസലം ഇത്ഥിം അദാസി. സോ സത്ത ദിവസാനി സുരാമദമത്തോ ഹുത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സബ്ബാലങ്കാരപ്പടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഹാനതിത്ഥം ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം പിണ്ഡായ പവിസന്തം ദ്വാരന്തരേ ദിസ്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോവ സീസം ചാലേത്വാ വന്ദി. സത്ഥാ സിതം കത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, സിതപാതുകരണേ ഹേതൂ’’തി ആനന്ദത്ഥേരേന പുട്ഠോ സിതകാരണം ആചിക്ഖന്തോ ആഹ – ‘‘പസ്സസി, ആനന്ദ, സന്തതിമഹാമത്തം, അജ്ജേവ സബ്ബാഭരണപ്പടിമണ്ഡിതോ മമ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ചാതുപ്പദികഗാഥാവസാനേ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം കോ ഞാതോ ഭഗവതാതി? സന്തതിമഹാമത്തോ’’തി.

പുരിസിന്ദ്രിയഞാണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നിബ്ബേധികസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. നവമേ പരിഹായതി അത്തനോ ഫലം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തതി, തസ്സ വാ കാരണഭാവം ഉപഗച്ഛതീതി പരിയായോതി ഇധ കാരണം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നിബ്ബിജ്ഝനകാരണ’’ന്തി.

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഹതാനം വത്ഥാനം ദിഗുണം സങ്ഘാടി’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി പടലട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ‘‘അച്ചേന്തി കാലാ തരയന്തി രത്തിയോ, വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൪) ഏത്ഥ രാസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯) ഏത്ഥ ആനിസംസട്ഠോ. ‘‘അന്തം അന്തഗുണം (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാരോ), കയിരാ മാലാഗുണേ ബഹൂ’’തി (ധ. പ. ൫൩) ഏത്ഥ ബന്ധനട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ഇധാപി ഏസോവ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ബന്ധനട്ഠേന ഗുണാ’’തി. കാമരാഗസ്സ സംയോജനസ്സ പച്ചയഭാവേന വത്ഥുകാമേസുപി ബന്ധനട്ഠോ രാസട്ഠോ വാ ഗുണട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണതംദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി ജാനിതബ്ബാ. സോതവിഞ്ഞേയ്യാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി സഭാവേനേവ ഇട്ഠാരമ്മണജാതികാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭാവം വാ പത്താ. കമനീയാതി കാമേതബ്ബാ. മനവഡ്ഢനകാതി മനോഹരാ. ഏതേന പരികപ്പനതോപി ഇട്ഠാരമ്മണഭാവം സങ്ഗണ്ഹാതി. പിയജാതികാതി പിയായിതബ്ബസഭാവാ. കാമൂപസഞ്ഹിതാതി കാമരാഗേന ഉപേച്ച സമ്ബന്ധനീയാ സമ്ബന്ധാ കാതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണം കത്വാ’’തിആദി. സങ്കപ്പരാഗോതി വാ സുഭാദിവസേന സങ്കപ്പിതവുത്ഥമ്ഹി ഉപ്പന്നരാഗോ. ഏവമേത്ഥ വത്ഥുകാമം പടിക്ഖിപിത്വാ കിലേസകാമോ വുത്തോ തസ്സേവ വസേന തേസമ്പി കാമഭാവസിദ്ധിതോ, കിലേസകാമസ്സപി ഇട്ഠവേദനാ ദിട്ഠാദിസമ്പയോഗഭേദേന പവത്തിആകാരഭേദേന ച അത്ഥി വിചിത്തകാതി തതോ വിസേസേതും ‘‘ചിത്രവിചിത്രാരമ്മണാനീ’’തി ആഹ, നാനപ്പകാരാനി രൂപാദിആരമ്മണാനീതി അത്ഥോ.

അഥേത്ഥ ധീരാ വിനയന്തി ഛന്ദന്തി അഥ ഏതേസു ആരമ്മണേസു ധിതിസമ്പന്നാ പണ്ഡിതാ ഛന്ദരാഗം വിനയന്തി.

തജ്ജാതികന്തി തംസഭാവം, അത്ഥതോ പന തസ്സ കാമസ്സ അനുരൂപന്തി വുത്തം ഹോതി. പുഞ്ഞസ്സ ഭാഗോ പുഞ്ഞഭാഗോ, പുഞ്ഞകോട്ഠാസോ. തേന നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ വാ ഭവോതി പുഞ്ഞഭാഗിയോ. അപുഞ്ഞഭാഗിയോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വിപാകോയേവ വേപക്കന്തി ആഹ ‘‘വോഹാരവിപാക’’ന്തി.

സബ്ബസങ്ഗാഹികാതി കുസലാകുസലസാധാരണാ. സംവിദഹനചേതനാതി സമ്പയുത്തധമ്മേസു സംവിദഹനലക്ഖണാ ചേതനാ. ഉരത്താളിന്തി ഉരം താളേത്വാ. ഏകപദന്തി ഏകപദചിതം മന്തം. തേനാഹ ‘‘ഏകപദമന്തം വാ’’തിആദി.

നിബ്ബേധികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ദസമേ തഥാഗതബലാനീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനി. നനു ചേതാനി സാവകാനമ്പി ഏകച്ചാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി? കാമം ഉപ്പജ്ജന്തി, യാദിസാനി പന ബുദ്ധാനം ഠാനാട്ഠാനഞാണാദീനി, ന താദിസാനി തദഞ്ഞേസം കദാചി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി. ഇമമേവ ഹി യഥാവുത്തം ലേസം അപേക്ഖിത്വാ സാധാരണഭാവതോ ആസയാനുസയഞാണാദീസു ഏവ അസാധാരണസമഞ്ഞാ നിരുള്ഹാ. യഥാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലാനി പുഞ്ഞസ്സ സമ്പത്തിയാ ആഗതാനി, തഥാ ആഗതബലാനീതി വാ തഥാഗതബലാനി. ഉസഭസ്സ ഇദം ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം. പമുഖനാദന്തി സേട്ഠനാദം. പടിവേധഞാണഞ്ചേവ ദേസനാഞാണഞ്ചാതി ഏത്ഥ പഞ്ഞായ പഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം. കരുണായ പഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനഞ്ഞേവ ഓരസഞാണം.

ഠാനഞ്ച ഠാനതോ പജാനാതീതി കാരണഞ്ച കാരണതോ പജാനാതി. യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. ഭഗവാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനം, യേ യേ ധമ്മാ യേയം യേയം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാന’’ന്തി പജാനന്തോ ഠാനതോ അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി.

സമാദിയന്തീതി സമാദാനാനി, താനി പന സമാദിയിത്വാ കതാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമാദിയിത്വാ കതാന’’ന്തി. കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനന്തി ഏതേന ‘‘സമാദാന’’ന്തി സദ്ദസ്സ അപുബ്ബത്ഥാഭാവം ദസ്സേതി മുത്തഗതസദ്ദേ ഗതസദ്ദസ്സ വിയ. ഗതീതി നിരയാദിഗതിയോ. ഉപധീതി അത്തഭാവോ. കാലോതി കമ്മസ്സ വിപച്ചനാരഹകാലോ. പയോഗോതി വിപാകുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ കിരിയാ.

ചതുന്നം ഝാനാനന്തി പച്ചനീകജ്ഝാപനട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനട്ഠേന ച ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനം. ചതുക്കനയേന ഹേതം വുത്തം. അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനന്തി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനം (മ. നി. ൨.൨൪൮; ൩.൩൧൨; ധ. സ. ൨൪൮; പടി. മ. ൧.൨൦൯) അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം. തിണ്ണം സമാധീനന്തി സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം. നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനന്തി പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനം നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. ഏത്ഥ ച പടിപാടിയാ അട്ഠന്നം സമാധീതിപി നാമം, സമാപത്തീതിപി ചിത്തേകഗ്ഗതാസബ്ഭാവതോ, നിരോധസമാപത്തിയാ തദഭാവതോ ന സമാധീതി നാമം. ഹാനഭാഗിയം ധമ്മന്തി അപ്പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിപക്ഖന്ദനം. വിസേസഭാഗിയം ധമ്മന്തി പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം ദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനം. ഇതി സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനാനി ഹാനഭാഗിയവിസേസഭാഗിയധമ്മാതി ദസ്സിതാനി. തേഹി പന ഝാനാനം തംസഭാവതാ ധമ്മസദ്ദേന വുത്താ. തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി. വോദാനന്തി പഗുണതാസങ്ഖാതം വോദാനം. തഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദീനം അധിഗമസ്സ പച്ചയത്താ ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. യേ പന ‘‘നിരോധതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനന്തി പാളി നത്ഥീ’’തി വദന്തി. തേ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമായ പാളിയം (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) പടിസേധേതബ്ബാ.

സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.