൧. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ പരിസിഞ്ചിതുന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൭൨) യോ ചുണ്ണമത്തികാദീഹി ഗത്താനി ഉബ്ബട്ടേന്തോ മല്ലകമുട്ഠാദീഹി വാ ഘംസന്തോ നഹായതി, സോ ‘‘നഹായതീ’’തി വുച്ചതി. യോ തഥാ അകത്വാ പകതിയാവ നഹായതി, സോ ‘‘പരിസിഞ്ചതീ’’തി വുച്ചതി. ഭഗവതോ ച സരീരേ തഥാ ഹരിതബ്ബം രജോജല്ലം നാമ നുപലിമ്പതി അച്ഛഛവിഭാവതോ, ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം പന ഭഗവാ കേവലം ഉദകേ ഓതരതി. തേനാഹ ‘‘ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതു’’ന്തി.

പുബ്ബകോട്ഠകോതി പാചീനകോട്ഠകോ. സാവത്ഥിയം കിര ജേതവനവിഹാരോ കദാചി മഹാ, കദാചി ഖുദ്ദകോ. തഥാ ഹി സോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യോജനികോ അഹോസി, സിഖിസ്സ തിഗാവുതോ, വേസ്സഭുസ്സ അഡ്ഢയോജനികോ, കകുസന്ധസ്സ ഗാവുതപ്പമാണോ, കോണാഗമനസ്സ അഡ്ഢഗാവുതപ്പമാണോ, കസ്സപസ്സ വീസതിഉസഭപ്പമാണോ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ അട്ഠകരീസപ്പമാണോ ജാതോ. തമ്പി നഗരം തസ്സ വിഹാരസ്സ കദാചി പാചീനതോ ഹോതി, കദാചി ദക്ഖിണതോ, കദാചി പച്ഛിമതോ, കദാചി ഉത്തരതോ. ജേതവനഗന്ധകുടിയം പന ചതുന്നം മഞ്ചപാദാനം പതിട്ഠിതട്ഠാനം അചലമേവ. ചത്താരി ഹി അചലചേതിയട്ഠാനാനി നാമ മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനം, ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനട്ഠാനം, സങ്കസ്സനഗരേ ദേവോരോഹനകാലേ സോപാനസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം, മഞ്ചപാദട്ഠാനന്തി. അയം പന പുബ്ബകോട്ഠകോ കസ്സപദസബലസ്സ വീസതിഉസഭവിഹാരകാലേ പാചീനദ്വാരകോട്ഠകോ അഹോസി. സോ ഇദാനി ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി.

കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ അചിരവതീ നഗരം പരിക്ഖിപിത്വാ സന്ദമാനാ പുബ്ബകോട്ഠകം പത്വാ ഉദകേന ഭിന്ദിത്വാ മഹന്തം ഉദകരഹദം മാപേസി സമതിത്തികം അനുപുബ്ബഗമ്ഭീരം. തത്ഥ ഏകം രഞ്ഞോ ന്ഹാനതിത്ഥം, ഏകം നാഗരാനം, ഏകം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഏകം ബുദ്ധാനന്തി ഏവം പാടിഏക്കാനി ന്ഹാനതിത്ഥാനി ഹോന്തി രമണീയാനിവിപ്പകിണ്ണരജതപട്ടസദിസവാലുകാനി. ഇതി ഭഗവതാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം യേന അയം ഏവരൂപോ പുബ്ബകോട്ഠകോ, തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ ഉദകസാടികം ഉപനാമേസി. ഭഗവാ സുരത്തദുപട്ടം അപനേത്വാ ഉദകസാടികം നിവാസേസി. ഥേരോ ദുപട്ടേന സദ്ധിം മഹാചീവരം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം അകാസി. ഭഗവാ ഉദകം ഓതരി, സഹോതരണേനേവസ്സ ഉദകേ മച്ഛകച്ഛപാ സബ്ബേ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും, യന്തനാളികാഹി സുവണ്ണരസധാരാനി സിഞ്ചനകാലോ വിയ സുവണ്ണപടപ്പസാരണകാലോ വിയ ച അഹോസി. അഥ ഭഗവതോ നഹാനവത്തം ദസ്സേത്വാ പച്ചുത്തിണ്ണസ്സ ഥേരോ സുരത്തദുപട്ടം ഉപനാമേസി. ഭഗവാ തം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുല്ലതാസദിസം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ മഹാചീവരം അന്തന്തേന സംഹരിത്വാ പദുമഗബ്ഭസദിസം കത്വാ ഉപനീതം ദ്വീസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസീ’’തി.

ഏവം ഠിതസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരം വികസിതപദുമപുപ്ഫസദിസം സബ്ബപാലിഫുല്ലം പാരിച്ഛത്തകം, താരാമരീചിവികസിതഞ്ച ഗഗനതലം സിരിയാ അവഹസമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിലാസിനീ ചസ്സ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണമാലാ ഗന്ഥിത്വാ ഠപിതാ ദ്വത്തിംസ ചന്ദിമാ വിയ, ദ്വത്തിംസ സൂരിയാ വിയ, പടിപാടിയാ ഠപിതദ്വത്തിംസചക്കവത്തിദ്വത്തിംസദേവരാജദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ ച അതിവിയ വിരോചിത്ഥ. യസ്മാ ച ഭഗവതോ സരീരം സുധന്തചാമീകരസമാനവണ്ണം, സുപരിസോധിതപവാളരുചിരതോരണം, സുവിസുദ്ധനീലരതനാവലിസദിസകേസതനുരുഹം, തസ്മാ തഹം തഹം വിനിഗ്ഗതസുജാതജാതിഹിങ്ഗുലകരസൂപസോഭിതം ഉപരി സതമേഘരതനാവലിസുച്ഛാദിതം ജങ്ഗമമിവ കനകഗിരിസിഖരം വിരോചിത്ഥ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ദസബലസ്സ സരീരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പമാണേ പദേസേ ആധാവന്തീ വിധാവന്തീ രതനാവലിരതനദാമരതനചുണ്ണവിപ്പകിണ്ണം വിയ പസാരിതരതനചിത്തകഞ്ചനപട്ടമിവ ആസിഞ്ചമാനലാഖാരസധാരാചിത്തമിവ ഉക്കാസതനിപാതസമാകുലമിവ നിരന്തരവിപ്പകിണ്ണകണികാരകിങ്കിണികപുപ്ഫമിവ വായുവേഗസമുദ്ധതചിനപിട്ഠചുണ്ണരഞ്ജിതമിവ ഇന്ദധനുവിജ്ജുല്ലതാവിതാനസന്ഥതമിവ ച ഗഗനതലം, തം ഠാനം പവനഞ്ച സമ്മാ ഫരന്തി. വണ്ണഭൂമി നാമേസാ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബുദ്ധാനം സരീരവണ്ണം വാ ഗുണവണ്ണം വാ ചുണ്ണിയപദേഹി വാ ഗാഥാഹി വാ അത്ഥഞ്ച ഉപമായോ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ പടിബലേന ധമ്മകഥികേന പൂരേത്വാ കഥേതും വട്ടതി. ഏവരൂപേസു ഹി ഠാനേസു ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബസദിസാനി കുരുമാനോതി നിരുദകാനി കുരുമാനോ, സുക്ഖാപയമാനോതി അത്ഥോ. സോദകേ ഗത്തേ ചീവരം പാരുപന്തസ്സ ഹി ചീവരേ കണ്ണികാനി ഉട്ഠഹന്തി, പരിക്ഖാരഭണ്ഡം ദുസ്സതി, ബുദ്ധാനം പന സരീരേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി, പദുമപത്തേ ഉക്ഖിത്തഉദകബിന്ദു വിയ ഉദകം വിനിവട്ടേത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി സിക്ഖാഗാരവതായ ഭഗവാ ‘‘പബ്ബജിതവത്തം നാമേത’’ന്തി മഹാചീവരം ഉഭോസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ പുരതോ കായം പടിച്ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി.

താളിതഞ്ച വാദിതഞ്ച താളിതവാദിതം, തൂരിയാനം താളിതവാദിതം തൂരിയതാളിതവാദിതം. മഹന്തഞ്ച തം തൂരിയതാളിതവാദിതഞ്ചാതി മഹാതൂരിയതാളിതവാദിതം. തേനാഹ ‘‘മഹന്തേനാ’’തിആദി. അഥ വാ ഭേരിമുദിങ്ഗപണവാദിതൂരിയാനം താളിതം വീണാവേളുഗോമുഖിആദീനം വാദിതഞ്ച തൂരിയതാളിതവാദിതന്തി വാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഭിഞ്ഞാപാരം ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. ഏവം സേസേസുപി. സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബധമ്മേ അഭിജാനന്തോ ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. തേസു പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പരിജാനന്തോ ഗതോതി പരിഞ്ഞാപാരഗൂ. സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തോ ഗതോതി പഹാനപാരഗൂ. ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേന്തോ ഗതോതി ഭാവനാപാരഗൂ. നിരോധം സച്ഛികരോന്തോ ഗതോതി സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ. സബ്ബസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തോ ഗതോതി സമാപത്തിപാരഗൂ. സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോതി ഏത്ഥ സോ കിര ദേവപുത്തോ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ നന്ദനകീളിതം കത്വാ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തം പഞ്ചസതാ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, പഞ്ചസതാ രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ മധുരസ്സരേന ഗായിത്വാ പുപ്ഫാനി പാതേന്തി. താനി ഗഹേത്വാ ഇതരാ ഏകതോവണ്ടികമാലാവ ഗന്ഥേന്തി. അഥ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ ഉപച്ഛേദകവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ ദേവപുത്തോ ‘‘ഇമാസം നേവ സദ്ദോ സുയ്യതി, ന പുപ്ഫാനി പാതേന്തി, കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ പിയവത്ഥുകസോകേന രുപ്പമാനോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതാ താവ യഥാകമ്മേന ഗതാ, മയ്ഹം ആയുസങ്ഖാരോ കിത്തകോ’’തി. സോ ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മയാപി അവസേസാഹി പഞ്ചസതാഹി സദ്ധിം കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ദിസ്വാ ബലവതരേന സോകേന സമപ്പിതോ. ‘‘ഇമം മയ്ഹം സോകം സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ നിബ്ബാപേതും സമത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ –

‘‘നിച്ചം ഉത്രസ്തമിദം ചിത്തം, നിച്ചം ഉബ്ബിഗ്ഗമിദം മനോ;

അനുപ്പന്നേസു കിച്ഛേസു, അഥോ ഉപ്പതിതേസു ച;

സചേ അത്ഥി അനുത്രസ്തം, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൯൮) –

ഇമം ഗാഥമഭാസി. ഭഗവാപിസ്സ –

‘‘നാഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝാ തപസാ, നാഞ്ഞത്രിന്ദ്രിയസംവരാ;

നാഞ്ഞത്ര സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാ, സോത്ഥിം പസ്സാമി പാണിന’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൯൮) –

ധമ്മം ദേസേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ വിഗതസോകോ പഞ്ചഹി അച്ഛരാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ദുക്ഖപ്പത്താ സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ചന്ദസൂരിയദേവപുത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി.

ദസവിധസംയോജനാനീതി ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയഭേദതോ ദസവിധസംയോജനാനി. സബ്ബേ അച്ചരുചീതി സബ്ബസത്തേ അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചി. അട്ഠമകന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠം സന്ധായ വദതി. സോതാപന്നോതി ഫലട്ഠോ ഗഹിതോ.

സോരച്ചന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം സോരച്ചം? യോ കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, ഇദം വുച്ചതി സോരച്ചം, സബ്ബാപി സീലസംവരോ സോരച്ച’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൪൯) വചനതോ സുചിസീലം ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുത്തം. കരൂണാതി കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരമാഹ. കരുണാപുബ്ബഭാഗോതി തസ്സ പുബ്ബഭാഗം ഉപചാരജ്ഝാനം വദതി.

ദുവിധേന ഝാനേനാതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനഭേദതോ ദുവിധേന ഝാനമനേന. പഞ്ചവിധമിച്ഛാജീവവസേനാതി കുഹനാലപനാനേമിത്തികതാനിപ്പേസികതാലാഭേനലാഭംനിജിഗീസനതാസങ്ഖാത- പഞ്ചവിധമിച്ഛാജീവവസേന. ന ലിപ്പതീതി ന അല്ലീയതി അനുസയതോ ആരമ്മണകരണതോ വാ തണ്ഹാദിട്ഠിഅഭിനിവേസാഭാവതോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

നാഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.