൫. ധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ പരിസിഞ്ചിതുന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൭൨) യോ ചുണ്ണമത്തികാദീഹി ഗത്താനി ഉബ്ബട്ടേന്തോ മല്ലകമുട്ഠാദീഹി വാ ഘംസന്തോ നഹായതി, സോ ‘‘നഹായതീ’’തി വുച്ചതി. യോ തഥാ അകത്വാ പകതിയാവ നഹായതി, സോ ‘‘പരിസിഞ്ചതീ’’തി വുച്ചതി. ഭഗവതോ ച സരീരേ തഥാ ഹരിതബ്ബം രജോജല്ലം നാമ നുപലിമ്പതി അച്ഛഛവിഭാവതോ, ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം പന ഭഗവാ കേവലം ഉദകേ ഓതരതി. തേനാഹ ‘‘ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതു’’ന്തി.

പുബ്ബകോട്ഠകോതി പാചീനകോട്ഠകോ. സാവത്ഥിയം കിര ജേതവനവിഹാരോ കദാചി മഹാ, കദാചി ഖുദ്ദകോ. തഥാ ഹി സോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യോജനികോ അഹോസി, സിഖിസ്സ തിഗാവുതോ, വേസ്സഭുസ്സ അഡ്ഢയോജനികോ, കകുസന്ധസ്സ ഗാവുതപ്പമാണോ, കോണാഗമനസ്സ അഡ്ഢഗാവുതപ്പമാണോ, കസ്സപസ്സ വീസതിഉസഭപ്പമാണോ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ അട്ഠകരീസപ്പമാണോ ജാതോ. തമ്പി നഗരം തസ്സ വിഹാരസ്സ കദാചി പാചീനതോ ഹോതി, കദാചി ദക്ഖിണതോ, കദാചി പച്ഛിമതോ, കദാചി ഉത്തരതോ. ജേതവനഗന്ധകുടിയം പന ചതുന്നം മഞ്ചപാദാനം പതിട്ഠിതട്ഠാനം അചലമേവ. ചത്താരി ഹി അചലചേതിയട്ഠാനാനി നാമ മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനം, ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനട്ഠാനം, സങ്കസ്സനഗരേ ദേവോരോഹനകാലേ സോപാനസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം, മഞ്ചപാദട്ഠാനന്തി. അയം പന പുബ്ബകോട്ഠകോ കസ്സപദസബലസ്സ വീസതിഉസഭവിഹാരകാലേ പാചീനദ്വാരകോട്ഠകോ അഹോസി. സോ ഇദാനി ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി.

കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ അചിരവതീ നഗരം പരിക്ഖിപിത്വാ സന്ദമാനാ പുബ്ബകോട്ഠകം പത്വാ ഉദകേന ഭിന്ദിത്വാ മഹന്തം ഉദകരഹദം മാപേസി സമതിത്തികം അനുപുബ്ബഗമ്ഭീരം. തത്ഥ ഏകം രഞ്ഞോ ന്ഹാനതിത്ഥം, ഏകം നാഗരാനം, ഏകം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഏകം ബുദ്ധാനന്തി ഏവം പാടിഏക്കാനി ന്ഹാനതിത്ഥാനി ഹോന്തി രമണീയാനിവിപ്പകിണ്ണരജതപട്ടസദിസവാലുകാനി. ഇതി ഭഗവതാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം യേന അയം ഏവരൂപോ പുബ്ബകോട്ഠകോ, തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ ഉദകസാടികം ഉപനാമേസി. ഭഗവാ സുരത്തദുപട്ടം അപനേത്വാ ഉദകസാടികം നിവാസേസി. ഥേരോ ദുപട്ടേന സദ്ധിം മഹാചീവരം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം അകാസി. ഭഗവാ ഉദകം ഓതരി, സഹോതരണേനേവസ്സ ഉദകേ മച്ഛകച്ഛപാ സബ്ബേ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും, യന്തനാളികാഹി സുവണ്ണരസധാരാനി സിഞ്ചനകാലോ വിയ സുവണ്ണപടപ്പസാരണകാലോ വിയ ച അഹോസി. അഥ ഭഗവതോ നഹാനവത്തം ദസ്സേത്വാ പച്ചുത്തിണ്ണസ്സ ഥേരോ സുരത്തദുപട്ടം ഉപനാമേസി. ഭഗവാ തം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുല്ലതാസദിസം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ മഹാചീവരം അന്തന്തേന സംഹരിത്വാ പദുമഗബ്ഭസദിസം കത്വാ ഉപനീതം ദ്വീസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസീ’’തി.

ഏവം ഠിതസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരം വികസിതപദുമപുപ്ഫസദിസം സബ്ബപാലിഫുല്ലം പാരിച്ഛത്തകം, താരാമരീചിവികസിതഞ്ച ഗഗനതലം സിരിയാ അവഹസമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിലാസിനീ ചസ്സ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണമാലാ ഗന്ഥിത്വാ ഠപിതാ ദ്വത്തിംസ ചന്ദിമാ വിയ, ദ്വത്തിംസ സൂരിയാ വിയ, പടിപാടിയാ ഠപിതദ്വത്തിംസചക്കവത്തിദ്വത്തിംസദേവരാജദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ ച അതിവിയ വിരോചിത്ഥ. യസ്മാ ച ഭഗവതോ സരീരം സുധന്തചാമീകരസമാനവണ്ണം, സുപരിസോധിതപവാളരുചിരതോരണം, സുവിസുദ്ധനീലരതനാവലിസദിസകേസതനുരുഹം, തസ്മാ തഹം തഹം വിനിഗ്ഗതസുജാതജാതിഹിങ്ഗുലകരസൂപസോഭിതം ഉപരി സതമേഘരതനാവലിസുച്ഛാദിതം ജങ്ഗമമിവ കനകഗിരിസിഖരം വിരോചിത്ഥ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ദസബലസ്സ സരീരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പമാണേ പദേസേ ആധാവന്തീ വിധാവന്തീ രതനാവലിരതനദാമരതനചുണ്ണവിപ്പകിണ്ണം വിയ പസാരിതരതനചിത്തകഞ്ചനപട്ടമിവ ആസിഞ്ചമാനലാഖാരസധാരാചിത്തമിവ ഉക്കാസതനിപാതസമാകുലമിവ നിരന്തരവിപ്പകിണ്ണകണികാരകിങ്കിണികപുപ്ഫമിവ വായുവേഗസമുദ്ധതചിനപിട്ഠചുണ്ണരഞ്ജിതമിവ ഇന്ദധനുവിജ്ജുല്ലതാവിതാനസന്ഥതമിവ ച ഗഗനതലം, തം ഠാനം പവനഞ്ച സമ്മാ ഫരന്തി. വണ്ണഭൂമി നാമേസാ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബുദ്ധാനം സരീരവണ്ണം വാ ഗുണവണ്ണം വാ ചുണ്ണിയപദേഹി വാ ഗാഥാഹി വാ അത്ഥഞ്ച ഉപമായോ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ പടിബലേന ധമ്മകഥികേന പൂരേത്വാ കഥേതും വട്ടതി. ഏവരൂപേസു ഹി ഠാനേസു ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബസദിസാനി കുരുമാനോതി നിരുദകാനി കുരുമാനോ, സുക്ഖാപയമാനോതി അത്ഥോ. സോദകേ ഗത്തേ ചീവരം പാരുപന്തസ്സ ഹി ചീവരേ കണ്ണികാനി ഉട്ഠഹന്തി, പരിക്ഖാരഭണ്ഡം ദുസ്സതി, ബുദ്ധാനം പന സരീരേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി, പദുമപത്തേ ഉക്ഖിത്തഉദകബിന്ദു വിയ ഉദകം വിനിവട്ടേത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി സിക്ഖാഗാരവതായ ഭഗവാ ‘‘പബ്ബജിതവത്തം നാമേത’’ന്തി മഹാചീവരം ഉഭോസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ പുരതോ കായം പടിച്ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി.

താളിതഞ്ച വാദിതഞ്ച താളിതവാദിതം, തൂരിയാനം താളിതവാദിതം തൂരിയതാളിതവാദിതം. മഹന്തഞ്ച തം തൂരിയതാളിതവാദിതഞ്ചാതി മഹാതൂരിയതാളിതവാദിതം. തേനാഹ ‘‘മഹന്തേനാ’’തിആദി. അഥ വാ ഭേരിമുദിങ്ഗപണവാദിതൂരിയാനം താളിതം വീണാവേളുഗോമുഖിആദീനം വാദിതഞ്ച തൂരിയതാളിതവാദിതന്തി വാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഭിഞ്ഞാപാരം ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. ഏവം സേസേസുപി. സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബധമ്മേ അഭിജാനന്തോ ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. തേസു പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പരിജാനന്തോ ഗതോതി പരിഞ്ഞാപാരഗൂ. സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തോ ഗതോതി പഹാനപാരഗൂ. ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേന്തോ ഗതോതി ഭാവനാപാരഗൂ. നിരോധം സച്ഛികരോന്തോ ഗതോതി സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ. സബ്ബസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തോ ഗതോതി സമാപത്തിപാരഗൂ. സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോതി ഏത്ഥ സോ കിര ദേവപുത്തോ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ നന്ദനകീളിതം കത്വാ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തം പഞ്ചസതാ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, പഞ്ചസതാ രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ മധുരസ്സരേന ഗായിത്വാ പുപ്ഫാനി പാതേന്തി. താനി ഗഹേത്വാ ഇതരാ ഏകതോവണ്ടികമാലാവ ഗന്ഥേന്തി. അഥ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ ഉപച്ഛേദകവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ ദേവപുത്തോ ‘‘ഇമാസം നേവ സദ്ദോ സുയ്യതി, ന പുപ്ഫാനി പാതേന്തി, കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ പിയവത്ഥുകസോകേന രുപ്പമാനോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതാ താവ യഥാകമ്മേന ഗതാ, മയ്ഹം ആയുസങ്ഖാരോ കിത്തകോ’’തി. സോ ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മയാപി അവസേസാഹി പഞ്ചസതാഹി സദ്ധിം കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ദിസ്വാ ബലവതരേന സോകേന സമപ്പിതോ. ‘‘ഇമം മയ്ഹം സോകം സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ നിബ്ബാപേതും സമത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ –

‘‘നിച്ചം ഉത്രസ്തമിദം ചിത്തം, നിച്ചം ഉബ്ബിഗ്ഗമിദം മനോ;

അനുപ്പന്നേസു കിച്ഛേസു, അഥോ ഉപ്പതിതേസു ച;

സചേ അത്ഥി അനുത്രസ്തം, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി. (സം. നി. ൧.൯൮) –

ഇമം ഗാഥമഭാസി. ഭഗവാപിസ്സ –

‘‘നാഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝാ തപസാ, നാഞ്ഞത്രിന്ദ്രിയസംവരാ;

നാഞ്ഞത്ര സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാ, സോത്ഥിം പസ്സാമി പാണിന’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൯൮) –

ധമ്മം ദേസേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ വിഗതസോകോ പഞ്ചഹി അച്ഛരാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ദുക്ഖപ്പത്താ സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ചന്ദസൂരിയദേവപുത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ചതൂഹി കാരണേഹീതി ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി.

ദസവിധസംയോജനാനീതി ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയഭേദതോ ദസവിധസംയോജനാനി. സബ്ബേ അച്ചരുചീതി സബ്ബസത്തേ അതിക്കമിത്വാ പവത്തരുചി. അട്ഠമകന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠം സന്ധായ വദതി. സോതാപന്നോതി ഫലട്ഠോ ഗഹിതോ.

സോരച്ചന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം സോരച്ചം? യോ കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, ഇദം വുച്ചതി സോരച്ചം, സബ്ബാപി സീലസംവരോ സോരച്ച’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൪൯) വചനതോ സുചിസീലം ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുത്തം. കരൂണാതി കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരമാഹ. കരുണാപുബ്ബഭാഗോതി തസ്സ പുബ്ബഭാഗം ഉപചാരജ്ഝാനം വദതി.

ദുവിധേന ഝാനേനാതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനഭേദതോ ദുവിധേന ഝാനമനേന. പഞ്ചവിധമിച്ഛാജീവവസേനാതി കുഹനാലപനാനേമിത്തികതാനിപ്പേസികതാലാഭേനലാഭംനിജിഗീസനതാസങ്ഖാത- പഞ്ചവിധമിച്ഛാജീവവസേന. ന ലിപ്പതീതി ന അല്ലീയതി അനുസയതോ ആരമ്മണകരണതോ വാ തണ്ഹാദിട്ഠിഅഭിനിവേസാഭാവതോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

നാഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മിഗസാലാസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ദുതിയേ സമസമഗതിയാതി ക-കാരസ്സ യ-കാരവസേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘സമഭാവേനേവ സമഗതികാ’’തി. ഭവിസ്സന്തീതി അതീതത്ഥേ അനാഗതവചനം കതന്തി ആഹ ‘‘ഭവിസ്സന്തീതി ജാതാ’’തി. പുരാണസ്സ ഹി ഇസിദത്തസ്സ ച സമഗതികം സന്ധായ സാ ഏവമാഹ.

അമ്മകാതി മാതുഗാമോ. ഉപചാരവചനഞ്ഹേതം. ഇത്ഥീസു യദിദം അമ്മകാ മാതുഗാമോ ജനനീ ജനികാതി. തേനാഹ ‘‘ഇത്ഥീ ഹുത്വാ ഇത്ഥിസഞ്ഞായ ഏവ സമന്നാഗതാ’’തി.

ദിട്ഠിയാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബം അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതീതി അത്ഥതോ കാരണതോ ച പഞ്ഞായ പടിവിജ്ഝിതബ്ബം അപ്പടിവിദ്ധം ഹോതി, നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ യാഥാവതോ അവിദിതം ഹോതി. സമയേ സമയേ കിലേസേഹി വിമുച്ചനകം പീതിപാമോജ്ജം ഇധ സാമായികം മ-കാരേ അകാരസ്സ ദീഘം കത്വാ. തേനാഹ – ‘‘സാമായികമ്പി വിമുത്തിം ന ലഭതീതി കാലാനുകാലം ധമ്മസ്സവനം നിസ്സായ പീതിപാമോജ്ജം ന ലഭതീ’’തി. പമിണന്തീതി ഏത്ഥ ആരമ്ഭത്ഥോ പ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘തുലേതും ആരഭന്തീ’’തി. പണീതോതി വിസിട്ഠോ.

തദന്തരന്തി വചനവിപല്ലാസേന ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം കതന്തി ആഹ ‘‘തം അന്തരം തം കാരണ’’ന്തി. ലോഭസ്സ അപരാപരുപ്പത്തിയാ ബഹുവചനവസേന ‘‘ലോഭധമ്മാ’’തി വുത്താ. സീലേന വിസേസീ അഹോസി മേഥുനധമ്മവിരതിയാ സമന്നാഗതത്താ.

മിഗസാലാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൬. ഇണസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൫-൪൮. തതിയേ ദലിദ്ദോ നാമ ദുഗ്ഗതോ, തസ്സ ഭാവോ ദാലിദ്ദിയം. ന ഏതസ്സ സകം സാപതേയ്യന്തി അസ്സകോ, അസാപതേയ്യോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ സന്തകേന രഹിതോ’’തി. ‘‘ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോ’’തി വുത്തേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി കേനചി അകമ്പിയഭാവേന ഓകപ്പനം രതനത്തയഗുണേ ഓഗാഹേത്വാ കപ്പനം ഓകപ്പനസദ്ധാ നാമ. ‘‘ഇദം അകുസലം കമ്മം നോ സകം, ഇദം പന കമ്മം സക’’ന്തി ഏവം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച കമ്മസ്സകതജാനനപഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതപഞ്ഞാ. തിവിധഞ്ഹി ദുച്ചരിതം അത്തനാ കതമ്പി സകകമ്മം നാമ ന ഹോതി അത്ഥഭഞ്ജനതോ. സുചരിതം സകകമ്മം നാമ അത്ഥജനനതോ. ഇണാദാനസ്മിന്തി പച്ചത്തവചനത്ഥേ ഏതം ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘ഇണഗ്ഗഹണം വദാമീ’’തി.

കടഗ്ഗാഹോതി കതം സബ്ബസോ സിദ്ധമേവ കത്വാ ഗഹണം. സോ പന വിജയലാഭോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ജയഗ്ഗാഹോ’’തി. ഹിരിമനോ ഏതസ്സാതി ഹിരിമനോതി ആഹ ‘‘ഹിരിസമ്പയുത്തചിത്തോ’’തി, പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണായ ഹിരിയാ സമ്പയുത്തചിത്തോതി അത്ഥോ. ഓത്തപ്പതി ഉബ്ബിജ്ജതി ഭായതി സീലേനാതി ഓത്തപ്പീ, ഓത്തപ്പേന സമന്നാഗതോ. നിരാമിസം സുഖന്തി തതിയജ്ഝാനസുഖം ദൂരസമുസ്സാരിതകാമാമിസത്താ. ഉപേക്ഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖം, ന യം കിഞ്ചി ഉപേക്ഖാവേദനന്തി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖ’’ന്തി. ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതപരിപുണ്ണകായികചേതസികവീരിയോതി അത്ഥോ. യോ ഗണസങ്ഗണികം വിനോദേത്വാ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു അട്ഠആരമ്ഭവത്ഥുവസേന ഏകകോ ഹോതി, തസ്സ കായികം വീരിയം ആരദ്ധം നാമ ഹോതി. ചിത്തസങ്ഗണികം വിനോദേത്വാ അട്ഠസമാപത്തിവസേന ഏകകോ ഹോതി. ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസസ്സ ഠാനം പാപുണിതും ന ദേതി, ഠാനേ ഉപ്പന്നകിലേസസ്സ നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ ഉപ്പന്നകിലേസസ്സ സയനം പാപുണിതും ന ദേതി, ഉപ്പന്നട്ഠാനേയേവ കിലേസേ നിഗ്ഗണ്ഹാതി. അയം ചേതസികം വീരിയം ആരദ്ധം നാമ ഹോതി. പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന സേട്ഠട്ഠേന ച ഏകോ ഉദേതീതി ഏകോദി, ഏകഗ്ഗതാ. തസ്സ യോഗതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഇധ ഏകോദി. പടിപക്ഖതോ അത്താനം നിപാതി, തം വാ നിപയതി വിസോസേതീതി നിപകോ. അഞ്ഞതരം കായാദിഭേദം ആരമ്മണം സാതിസയായ സതിയാ സരതീതി സതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകഗ്ഗചിത്തോ’’തിആദി.

അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി മയ്ഹം അരഹത്തഫലവിമുത്തി അകുപ്പതായ അകുപ്പാരമ്മണതായ ച അകുപ്പാ. സാ ഹി രാഗാദീഹി ന കുപ്പതീതി അകുപ്പതായപി അകുപ്പാ. അകുപ്പം നിബ്ബാനമസ്സാ ആരമ്മണന്തി അകുപ്പാരമ്മണതായപി അകുപ്പാ. തേനേവാഹ ‘‘അകുപ്പാരമ്മണത്താ’’തിആദി. ഭവസംയോജനാനന്തി കാമരാഗപടിഘമാനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസഭവരാഗഇസ്സാമച്ഛരിയ- അവിജ്ജാസങ്ഖാതാനം ദസന്നം സംയോജനാനം. ഇമാനി ഹി സത്തേ ഭവേസു സംയോജേന്തി ഉപനിബന്ധന്തി ഭവാഭവേന സംയോജേന്തി, തസ്മാ ഭവസംയോജനാനീതി വുച്ചന്തി. ഖീണാസവോ ഉത്തമഅണണോ കിലേസഇണാനം അഭാവതോ. അഞ്ഞേ ഹി സത്താ യാവ ന കിലേസാ പഹീയന്തി, താവ സഇണാ നാമ അസേരിവിഹാരഭാവതോ. ചതുത്ഥാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി.

ഇണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഖേമസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. സത്തമേ വുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസോതി നിവുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസോ. കതകരണീയോതി ഏത്ഥ കരണീയന്തി പരിഞ്ഞാപഹാനഭാവനാസച്ഛികിരിയമാഹ. തം പന യസ്മാ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പച്ചേകം ചതൂസു സച്ചേസു കത്തബ്ബത്താ സോളസവിധം വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബ’’ന്തി. ഖന്ധകിലേസഅഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതാ തയോ ഓസീദാപനട്ഠേന ഭാരാ വിയാതി ഭാരാ. തേ ഓഹിതാ ഓരോപിതാ നിക്ഖിത്താ പാതിതാ ഏതേനാതി ഓഹിതഭാരോ. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധഭാരം…പേ… ഓതാരേത്വാ ഠിതോ’’തി. അനുപ്പത്തോ സദത്ഥന്തി അനുപ്പത്തസദത്ഥോ. സദത്ഥോതി ച സകത്ഥമാഹ ക-കാരസ്സ ദ-കാരം കത്വാ. ഏത്ഥ ഹി അരഹത്തം അത്തനോ യോനിസോമനസികാരായത്തത്താ അത്തൂപനിബന്ധട്ഠേന സസന്താനപരിയാപന്നത്താ അത്താനം അവിജഹനട്ഠേന അത്തനോ ഉത്തമത്ഥേന ച അത്തനോ അത്ഥത്താ ‘‘സകത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘സദത്ഥോ വുച്ചതി അരഹത്ത’’ന്തി. സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോതി സമ്മാ അഞ്ഞായ വിമുത്തോ, അച്ഛിന്നഭൂതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ യഥാഭൂതം ദുക്ഖാദീസു യോ യഥാ ജാനിതബ്ബോ, തഥാ ജാനിത്വാ വിമുത്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ ഹേതുനാ’’തിആദി. വിമുത്തോതി ച ദ്വേ വിമുത്തിയോ സബ്ബസ്സ ചിത്തസംകിലേസസ്സ മഗ്ഗോ നിബ്ബാനാധിമുത്തി ച. നിബ്ബാനേ അധിമുച്ചനം തത്ഥ നിന്നപോണപബ്ഭാരതായ. അരഹാ സബ്ബകിലേസേഹി വിമുത്തചിത്തത്താ ചിത്തവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. നിബ്ബാനം അധിമുത്തത്താ നിബ്ബാനേ വിമുത്തോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഖേമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഇന്ദ്രിയസംവരസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. അട്ഠമേ ഉപനിസീദതി ഫലം ഏത്ഥാതി കാരണം ഉപനിസാ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി യഥാസഭാവജാനനസങ്ഖാതം ദസ്സനം. ഏതേന തരുണവിപസ്സനം ദസ്സേതി. തരുണവിപസ്സനാ ഹി ബലവവിപസ്സനായ പച്ചയോ ഹോതി. തരുണവിപസ്സനാതി നാമരൂപപരിഗ്ഗഹേ ഞാണം, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ഞാണം, സമ്മസനേ ഞാണം, മഗ്ഗാമഗ്ഗേ വവത്ഥപേത്വാ ഠിതഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചനം. നിബ്ബിന്ദതി ഏതായാതി നിബ്ബിദാ. ബലവവിപസ്സനാതി ഭയതുപട്ഠാനേ ഞാണം ആദീനവാനുപസ്സനേ ഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചനം. പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ പന മുച്ചിതുകമ്യതാപക്ഖികാ ഏവ. ‘‘യാവ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, താവ തരുണവിപസ്സനാ’’തി ഹി വചനതോ ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണതോ ബലവവിപസ്സനാ. വിരജ്ജതി അരിയോ സങ്ഖാരതോ ഏതേനാതി വിരാഗോ, അരിയമഗ്ഗോ. അരഹത്തഫലന്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ സീലരക്ഖണഹേതുത്താ വുത്തം ‘‘സീലാനുരക്ഖണഇന്ദ്രിയസംവരോ കഥിതോ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസംവരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. നവമേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാതിആദിപാളിപദേസു ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – സീലാദിഗുണാനം ഥിരഭാവപ്പത്തിയാ ഥേരാ. സുത്തഗേയ്യാദി ബഹു സുതം ഏതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. വാചുഗ്ഗതധാരണേന സമ്മദേവ ഗരൂനം സന്തികേ ആഗമിതഭാവേന ആഗതോ പരിയത്തിധമ്മസങ്ഖാതോ ആഗമോ ഏതേസന്തി ആഗതാഗമാ. സുത്താതിധമ്മസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സ ധാരണേന ധമ്മധരാ. വിനയധാരണേന വിനയധരാ. തേസംയേവ ധമ്മവിനയാനം മാതികായ ധാരണേന മാതികാധരാ. തത്ഥ തത്ഥ ധമ്മപരിപുച്ഛായ പരിപുച്ഛതി. തം അത്ഥപരിപുച്ഛായ പരിപഞ്ഹതി വീമംസതി വിചാരേതി. ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ ക്വത്ഥോതി പരിപുച്ഛനപഞ്ഹനാകാരദസ്സനം. ആവിവടഞ്ചേവ പാളിയാ അത്ഥം പദേസന്തരപാളിദസ്സനേന ആഗമതോ വിവരന്തി. അനുത്താനീകതഞ്ച യുത്തിവിഭാവനേന ഉത്താനീകരോന്തി. കങ്ഖാട്ഠാനിയേസു ധമ്മേസു സംസയുപ്പത്തിയാ ഹേതുയാ ഗണ്ഠിട്ഠാനഭൂതേസു പാളിപദേസു യാഥാവതോ വിനിച്ഛയദാനേന കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദസമേ ഭോഗേ അധിപ്പായോ ഏതേസന്തി ഭോഗാധിപ്പായാ. പഞ്ഞത്ഥായ ഏതേസം മനോ ഉപവിചരതീതി പഞ്ഞൂപവിചാരാ. പഥവിയാ ദായത്ഥായ വാ ചിത്തം അഭിനിവേസോ ഏതേസന്തി പഥവീഭിനിവേസാ. മന്താ അധിട്ഠാനം പതിട്ഠാ ഏതേസന്തി മന്താധിട്ഠാനാ. ഇമിനാ നയേന സേസപദാനിപി വേദിതബ്ബാനി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ഏകാദസമേ ജങ്ഗലാനന്തി ഏത്ഥ യോ നിപിച്ഛലോ ന അനൂപോ നിരുദകതായ ഥദ്ധലൂഖോ ഭൂമിപ്പദേസോ, സോ ‘‘ജങ്ഗലോ’’തി വുച്ചതി. തബ്ബഹുലതായ പന ഇധ സബ്ബോ ഭൂമിപ്പദേസോ ജങ്ഗലോ. തസ്മിം ജങ്ഗലേ ജാതാ ഭവാതി വാ ജങ്ഗലാ, തേസം ജങ്ഗലാനം. ഏവഞ്ഹി നദിചരാനമ്പി ഹത്ഥീനം സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി സമോധാതബ്ബാനം വിയ സമോധായകാനമ്പി ഇധ ജങ്ഗലഗ്ഗഹണേന ഗഹേതബ്ബതോ. പഥവീതലചാരീനന്തി ഇമിനാ ജലചാരിനോ ച നിവത്തേതി അദിസ്സമാനപാദത്താ. ‘‘പാണാന’’ന്തി സാധാരണവചനമ്പി ‘‘പദജാതാനീ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന വിസേസനിവിട്ഠമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സപാദകപാണാന’’ന്തി. ‘‘മുത്തഗത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൧൯; അ. നി. ൯.൧൧) ഗത-സദ്ദോ വിയ ഇധ ജാത-സദ്ദോ അനത്ഥന്തരോതി ആഹ ‘‘പദജാതാനീതി പദാനീ’’തി. സമോധാനന്തി സമവരോധം, അന്തോഗധം വാ. തേനാഹ ‘‘ഓധാനം ഉപനിക്ഖേപം ഗച്ഛന്തീ’’തി. കൂടങ്ഗമാതി പാരിമന്തേന കൂടം ഉപഗച്ഛന്തി. കൂടനിന്നാതി കൂടച്ഛിദ്ദമഗ്ഗേ പവിസനവസേന കൂടേ നിന്നാ. കൂടസമോസരണാതി ഛിദ്ദേ അനുപവിസനവസേന ച ആഹച്ച അവത്ഥാനേന ച കൂടേ സമോദഹിത്വാ ഠിതാ. വണ്ടേ പതമാനേ സബ്ബാനി ഭൂമിയം പതന്തീതി ആഹ ‘‘വണ്ടാനുവത്തകാനി ഭവന്തീ’’തി.

അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ദ്വാദസമേ ജാതിഭൂമിയന്തി ഏത്ഥ ജനനം ജാതി, ജാതിയാ ഭൂമി ജാതിഭൂമി, ജാതട്ഠാനം. തം ഖോ പനേതം നേവ കോസലമഹാരാജാദീനം, ന ചങ്കിബ്രാഹ്മണാദീനം, ന സക്കസുയാമസന്തുസിതാദീനം, ന അസീതിമഹാസാവകാനം, ന അഞ്ഞേസം സത്താനം ‘‘ജാതിഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ പന ജാതദിവസേ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകദ്ധജമാലാവിപ്പകിണ്ണകുസുമവാസചുണ്ണഗണസുഗന്ധാ സബ്ബപാലിഫുല്ലമിവ നന്ദനവനം വിരോചമാനാ പദുമിനിപണ്ണേ ഉദകബിന്ദു വിയ അകമ്പിത്ഥ, ജച്ചന്ധാദീനഞ്ച രൂപദസ്സനാദീനി അനേകാനി പാടിഹാരിയാനി പവത്തിംസു. തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തസ്സ ജാതട്ഠാനം, സാതിസയസ്സ പന ജനകകപിലവത്ഥുസന്നിസ്സയോ ‘‘ജാതിഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. ജാതിഭൂമകാ ഉപാസകാതി ജാതിഭൂമിവാസിനോ ഉപാസകാ. സന്തനേത്വാ സബ്ബസോ തനേത്വാ പത്ഥരിത്വാ ഠിതമൂലാനി മൂലസന്താനകാനി. താനി പന അത്ഥതോ മൂലാനിയേവാതി ആഹ ‘‘മൂലസന്താനകാനന്തി മൂലാന’’ന്തി.

ജാതദിവസേ ആവുധാനം ജോതിതത്താ, രഞ്ഞോ അപരിമിതസ്സ ച സത്തകായസ്സ അനത്ഥതോ പരിപാലനസമത്ഥതായ ച ‘‘ജോതിപാലോ’’തി ലദ്ധനാമത്താ വുത്തം ‘‘നാമേന ജോതിപാലോ’’തി. ഗോവിന്ദോതി ഗോവിന്ദിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തോ, ഗോവിന്ദസ്സ ഠാനേ ഠപനാഭിസേകേന അഭിസിത്തോതി അത്ഥോ. തം കിര തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കുലപരമ്പരാഗതം ഠാനന്തരം. തേനാഹ ‘‘ഠാനേന മഹാഗോവിന്ദോ’’തി. ഗവം പഞ്ഞഞ്ച വിന്ദതി പടിലഭതീതി ഗോവിന്ദോ, മഹന്തോ ഗോവിന്ദോതി മഹാഗോവിന്ദോ. ഗോതി ഹി പഞ്ഞായേതം അധിവചനം ‘‘ഗച്ഛതി അത്ഥേ ബുജ്ഝതീ’’തി കത്വാ. മഹാഗോവിന്ദോ ച അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോയേവ. സോ കിര ദിസമ്പതിസ്സ നാമ രഞ്ഞോ പുരോഹിതസ്സ ഗോവിന്ദബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ അത്തനോ പിതുസ്സ ച രഞ്ഞോ ച അച്ചയേന തസ്സ പുത്തോ രേണു, സഹായാ ചസ്സ സത്തഭൂ, ബ്രഹ്മദത്തോ, വേസ്സഭൂ, ഭരതോ, ദ്വേ ധതരട്ഠാതി ഇമേ സത്ത രാജാനോ യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിവദന്തി. ഏവം രജ്ജേ പതിട്ഠാപേത്വാ തേസം അത്ഥധമ്മേ അനുസാസന്തേ ജമ്ബുദീപതലേ സബ്ബേസം രാജാവ രഞ്ഞം, ബ്രഹ്മാവ ബ്രാഹ്മണാനം, ദേവോവ ഗഹപതികാനം സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ഉത്തമഗാരവട്ഠാനം അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘രേണുആദീനം സത്തന്നം രാജൂനം പുരോഹിതോ’’തി. ഇമേവ സത്ത ഭാരധാരാ മഹാരാജാനോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സത്തഭൂ ബ്രഹ്മദത്തോ ച, വേസ്സഭൂ ഭരതോ സഹ;

രേണു ദ്വേ ച ധതരട്ഠാ, തദാസും സത്ത ഭാരധാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൦൮);

രഞ്ഞോ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥാനം പുരോ വിധാനതോ പുരേ സംവിധാനതോ പുരോഹിതോ. കോധാമഗന്ധേനാതി കോധസങ്ഖാതേന പൂതിഗന്ധേന. കരുണാ അസ്സ അത്ഥീതി കരുണന്തി സപുബ്ബഭാഗകരുണജ്ഝാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കരുണായ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗേ ച ഠിതാ’’തി. യകാരോ സന്ധിവസേന ആഗതോതി ആഹ ‘‘യേതേതി ഏതേ’’തി. അരഹത്തതോ പട്ഠായ സത്തമോതി സകദാഗാമീ. സകദാഗാമിം ഉപാദായാതി സകദാഗാമിഭാവം പടിച്ച. സകദാഗാമിസ്സ ഹി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി സകദാഗാമിഭാവം പടിച്ച മുദൂനി നാമ ഹോന്തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൨. ദുതിയപണ്ണാസകം