൪. ദേവതാവഗ്ഗോ

൧-൪. സേഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൧-൩൪. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സേഖാനം പടിലദ്ധഗുണസ്സ പരിഹാനി നാമ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഉപരൂപരിഗുണപരിഹാനായാ’’തി, ഉപരൂപരിലദ്ധബ്ബാനം മഗ്ഗഫലാനം പരിഹാനായ അനുപ്പാദായാതി അത്ഥോ. തതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സേഖസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വിജ്ജാഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ സമ്പയോഗവസേന വിജ്ജം ഭജന്തി, സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയവസേന തായ സഹ ഏകീഭാവം ഗച്ഛന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ. അഥ വാ വിജ്ജാഭാഗേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തി വിജ്ജാസഭാഗതായ തദേകദേസേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ പവത്തന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ. തത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം, മനോമയിദ്ധി, ഛ അഭിഞ്ഞാതി അട്ഠ വിജ്ജാ. പുരിമേന അത്ഥേന താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാ വിജ്ജാഭാഗിയാ. പച്ഛിമേന അത്ഥേന താസു യാ കാചി ഏകാവ വിജ്ജാ വിജ്ജാ, സേസാ വിജ്ജാഭാഗിയാ. ഏവം വിജ്ജാപി വിജ്ജായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി ‘‘വിജ്ജാഭാഗിയാ’’ത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാവ വിജ്ജാഭാഗിയാതി ആഗതാ, സഞ്ഞാസീസേന സേസസമ്പയുത്തധമ്മാപി വുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണേതി അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണേ നിസ്സയപച്ചയഭൂതേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ, തേന സഹഗതാതി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

വിജ്ജാഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വിവാദമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ കോധനോതി കുജ്ഝനസീലോ. യസ്മാ സോ അപ്പഹീനകോധതായ അധിഗതകോധോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കോധേന സമന്നാഗതോ’’തി ആഹ. ഉപനാഹോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉപനാഹീ, ഉപനയ്ഹനസീലോതി വാ ഉപനാഹീ. വിവാദോ നാമ ഉപ്പജ്ജമാനോ യേഭുയ്യേന പഠമം ദ്വിന്നം വസേന ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ’’തി. സോ പന യഥാ ബഹൂനം അനത്ഥാവഹോ ഹോതി, തം നിദസ്സനമുഖേന നിദസ്സേന്തോ ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. അബ്ഭന്തരപരിസായാതി പരിസബ്ഭന്തരേ.

ഗുണമക്ഖനായ പവത്തോപി അത്തനോ കാരകം ഗൂഥേന പഹരന്തിം ഗൂഥോ വിയ പഠമതരം മക്ഖേതീതി മക്ഖോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മക്ഖീ. പളാസതീതി പളാസോ, പരസ്സ ഗുണേ ഡംസിത്വാ വിയ അപനേതീതി അത്ഥോ. സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പളാസീ. പളാസീ പുഗ്ഗലോ ഹി ദുതിയസ്സ ധുരം ന ദേതി, സമം ഹരിത്വാ അതിവദതി. തേനാഹ ‘‘യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ’’തി. ഇസ്സതീതി ഇസ്സുകീ. മച്ഛരായതീതി മച്ഛരം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മച്ഛരീ. സഠയതി ന സമ്മാ ഭാസതീതി സഠോ അഞ്ഞഥാ സന്തം അത്താനം അഞ്ഞഥാ പവേദനതോ. മായാ ഏതസ്സ അത്ഥീ മായാവീ. മിച്ഛാ പാപികാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ ഏതസ്സ ദിട്ഠീതി മിച്ഛാദിട്ഠി, കമ്മപഥപരിയാപന്നായ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിവത്ഥുകായ മിച്ഛത്തപരിയാപന്നായ അനിയ്യാനികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നത്ഥികവാദീ’’തിആദി.

സം അത്തനോ ദിട്ഠിം, സയം വാ അത്തനാ യഥാഗഹിതം പരാമസതി, സഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസതീതി സന്ദിട്ഠീപരാമാസീ. ആധാനം ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി ആധാനഗ്ഗാഹീ, ദള്ഹഗ്ഗാഹീ, ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഥിരഗ്ഗാഹീതി അത്ഥോ. യുത്തം കാരണം ദിസ്വാവ ലദ്ധിം പടിനിസ്സജ്ജതീതി പടിനിസ്സഗ്ഗീ, ദുക്ഖേന കിച്ഛേന കസിരേന ബഹുമ്പി കാരണം ദസ്സേത്വാ ന സക്കാ പടിനിസ്സഗ്ഗം കാതുന്തി ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. യോ അത്തനോ ഉപ്പന്നദിട്ഠിം ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹിത്വാ അപി ബുദ്ധാദീഹി കാരണം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനോ ന പടിനിസ്സജ്ജതി. തസ്സേതം അധിവചനം. താദിസോ ഹി പുഗ്ഗലോ യം യദേവ ധമ്മം വാ അധമ്മം വാ സുണാതി, തം സബ്ബം ‘‘ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയേഹി കഥിതം, ഏവം അമ്ഹേഹി സുത’’ന്തി കുമ്മോവ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ അന്തോയേവ സമോദഹതി. യഥാ ഹി കച്ഛപോ അത്തനോ ഹത്ഥപാദാദികേ അങ്ഗേ കേനചി ഘടിതേ സബ്ബാനി അങ്ഗാനി അത്തനോ കപാലേയേവ സമോദഹതി, ന ബഹി നീഹരതി, ഏവമയമ്പി ‘‘ന സുന്ദരോ തവ ഗാഹോ, ഛഡ്ഡേഹി ന’’ന്തി വുത്തോ തം ന വിസ്സജ്ജതി, അന്തോയേവ അത്തനോ ഹദയേ ഏവ ഠപേത്വാ വിചരതി, കുമ്ഭീലഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതി. യഥാ സുസുമാരാ ഗഹിതം ന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ഏവം ഗണ്ഹാതി.

വിവാദമൂലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഛളങ്ഗദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ ദക്ഖന്തി വഡ്ഢന്തി ഏതായാതി ദക്ഖിണാ, പരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞം, തസ്സൂപകരണഭൂതോ ദേയ്യധമ്മോ ച. ഇധ പന ദേയ്യധമ്മോ അധിപ്പേതോ. തേനേവാഹ ‘‘ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതീ’’തി. ഇതോ ഉട്ഠിതേനാതി ഇതോ ഖേത്തതോ ഉപ്പന്നേന. രാഗോ വിനയതി ഏതേനാതി രാഗവിനയോ, രാഗസ്സ സമുച്ഛേദികാ പടിപദാ. തേനാഹ ‘‘രാഗവിനയപടിപദം പടിപന്നാ’’തി.

‘‘പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനോ’’തിആദിഗാഥായ പുബ്ബേവ ദാനാ മുഞ്ചചേതനായ പുബ്ബേ ദാനൂപകരണസമ്ഭരണതോ പട്ഠായ സുമനോ ‘‘സമ്പത്തീനം നിദാനം അനുഗാമികദാനം ദസ്സാമീ’’തി സോമനസ്സിതോ ഭവേയ്യ. ദദം ചിത്തം പസാദയേതി ദദന്തോ ദേയ്യധമ്മം ദക്ഖിണേയ്യഹത്ഥേ പതിട്ഠാപേന്തോ ‘‘അസാരതോ ധനതോ സാരാദാനം കരോമീ’’തി അത്തനോ ചിത്തം പസാദേയ്യ. ദത്വാ അത്തമനോ ഹോതീതി ദക്ഖിണേയ്യാനം ദേയ്യധമ്മം പരിച്ചജിത്വാ ‘‘പണ്ഡിതപഞ്ഞത്തം നാമ മയാ അനുട്ഠിതം, അഹോ സാധു സുട്ഠൂ’’തി അത്തമനോ പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഹോതി. ഏസാതി യാ അയം പുബ്ബചേതനാ മുഞ്ചചേതനാ അപരചേതനാതി ഇമാസം കമ്മഫലാനം സദ്ധാനുഗതാനം സോമനസ്സപരിഗ്ഗഹിതാനം തിവിധാനം ചേതനാനം പാരിപൂരീ, ഏസാ.

സീലസഞ്ഞമേനാതി കായികവാചസികസംവരേന. ഹത്ഥപാദേതി ദക്ഖിണേയ്യാനം ഹത്ഥപാദേ. മുഖം വിക്ഖാലേത്വാതി തേസംയേവ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ, അത്തനാവ മുഖോദകം ദത്വാതി അധിപ്പായോ.

ഛളങ്ഗദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൧൧. അത്തകാരീസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൮-൪൧. അട്ഠമേ കുസലകിരിയായ ആദിആരമ്ഭഭാവേന പവത്തവീരിയം ഠിതസഭാവതായ സഭാവധാരണട്ഠേന ധാതൂതി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി ആരഭനവസേന പവത്തവീരിയ’’ന്തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖേ വിധമതീതി ആഹ ‘‘നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖമനസഭാവം വീരിയ’’ന്തി. പരക്കമനസഭാവോതി അധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥതായ പടുപടുതരഭാവേന പരം പരം ഠാനം അക്കമനസഭാവോ. നവമാദീസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

അത്തകാരീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദ്വാദസമേ മാഹം നാഗിത യസേന സമാഗമന്തി മാ അഹം യസേന സമാഗമനം പത്ഥേമി. മാ ച മയാ യസോതി യസോ ച മയാ മാ സമാഗച്ഛതൂതി അത്ഥോ. ഇമിനാ അത്തനോ ലാഭസക്കാരേന അനത്ഥികതം വിഭാവേതി. പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹീതി തദങ്ഗവിമുത്തിആദീഹി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദേവതാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.