൩. അനുത്തരിയവഗ്ഗോ

൧-൨. സാമകസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧-൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവല-സദ്ദോ അനവസേസത്ഥോ, കപ്പ-സദ്ദോ സമന്തഭാവത്ഥോ. തസ്മാ കേവലകപ്പം പോക്ഖരണിയന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അനവസേസം ഫരിതും സമത്ഥസ്സപി ഓഭാസസ്സ കേനചി കാരണേന ഏകദേസഫരണമ്പി സിയാ, അയം പന സബ്ബസോവ ഫരതീതി ദസ്സേതും സമന്തത്ഥോ കപ്പ-സദ്ദോ ഗഹിതോ. അത്തനോ ഓഭാസേന ഫരിത്വാതി വത്ഥാലങ്കാരസരീരസമുട്ഠിതേന ഓഭാസേന ഫരിത്വാ, ചന്ദിമാ വിയ ഏകോഭാസം ഏകപജ്ജോതം കരിത്വാതി അത്ഥോ. സമനുഞ്ഞോതി സമ്മദേവ കതമനുഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘സമാനചിത്തോ’’തി, സമാനജ്ഝാസയോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിന്തി ദുബ്ബചോ, തസ്സ കമ്മം ദോവചസ്സം, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനാദരിയവസേന പവത്താ ചേതനാ, തസ്സ ഭാവോ അത്ഥിതാ ദോവചസ്സതാ. അഥ വാ ദോവചസ്സമേവ ദോവചസ്സതാ. സാ അത്ഥതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഹോതി. ചേതനാപധാനോ ഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. ചതുന്നം വാ ഖന്ധാനം അപദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതാകാരേന പവത്താനം ഏതം അധിവചനന്തി വദന്തി. പാപാ അസ്സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. സാപി അത്ഥതോ ദോവചസ്സതാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. യായ ഹി ചേതനായ പുഗ്ഗലോ പാപമിത്തോ പാപസമ്പവങ്കോ നാമ ഹോതി, സാ ചേതനാ പാപമിത്തതാ. ചത്താരോപി വാ അരൂപിനോ ഖന്ധാ തദാകാരപ്പവത്താ പാപമിത്തതാ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

സാമകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ സമ്ഭവതി ജാതിമരണം ഏതേനാതി സമ്ഭവോ, ഉപാദാനന്തി ആഹ ‘‘ജാതിയാ ച മരണസ്സ ച സമ്ഭവേ പച്ചയഭൂതേ’’തി. അനുപാദാതി അനുപാദായ. തേനാഹ ‘‘അനുപാദിയിത്വാ’’തി. ജാതിമരണാനി സമ്മാ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ജാതിമരണസങ്ഖയോ, നിബ്ബാനന്തി ആഹ ‘‘ജാതിമരണാനം സങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ’’തി. സബ്ബദുക്ഖം ഉപച്ചഗുന്തി സകലമ്പി വട്ടദുക്ഖം അതിക്കന്താ ചരിമചിത്തനിരോധേന വട്ടദുക്ഖലേസസ്സപി അസമ്ഭവതോ.

ഭയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ സമാപത്തികുസലോ ഹോതീതി സമാപജ്ജനകുസലോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സമാപജ്ജിതും കുസലോ’’തി. തത്ഥ അന്തോഗതഹേതുഅത്ഥോ ഠിതി-സദ്ദോ, തസ്മാ ഠപനകുസലോതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമാധിം ഠപേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ’’തി. തത്ഥ ഠപേതും സക്കോതീതി സത്തട്ഠഅച്ഛരാമത്തം ഖണം ഝാനം ഠപേതും സക്കോതി അധിട്ഠാനവസിഭാവസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ. യഥാപരിച്ഛേദേനാതി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേന. വുട്ഠാതും സക്കോതി വുട്ഠാനവസിഭാവസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ. കല്ലം സഞ്ജാതം അസ്സാതി കല്ലിതം, തസ്മിം കല്ലിതേ കല്ലിതഭാവേ കുസലോ കല്ലിതകുസലോ. ഹാസേതും തോസേതും സമ്പഹംസേതും. കല്ലം കാതുന്തി സമാധാനസ്സ പടിപക്ഖധമ്മാനം ദൂരീകരണേന സഹകാരീകാരണാനഞ്ച സമപ്പധാനേന സമാപജ്ജനേ ചിത്തം സമത്ഥം കാതും. സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോതി സമാധിസ്മിം നിപ്ഫാദേതബ്ബേ തസ്സ ഗോചരേ കമ്മട്ഠാനസഞ്ഞിതേ പവത്തിട്ഠാനേ ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ സതിസമ്പജഞ്ഞയോഗതോ കുസലോ ഛേകോ. തേനാഹ ‘‘സമാധിസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരകേ ധമ്മേ വജ്ജേത്വാ’’തിആദി. പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിം അഭിനീഹരിതുന്തി പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിം വിസേസഭാഗിയതായ അഭിനീഹരിതും ഉപനേതും.

ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ അനുസ്സതികാരണാനീതി അനുസ്സതിയോ ഏവ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിഹിതസുഖാനം ഹേതുഭാവതോ കാരണാനി. നിക്ഖന്തന്തി നിസ്സടം. മുത്തന്തി വിസ്സട്ഠം. വുട്ഠിതന്തി അപേതം. സബ്ബമേതം വിക്ഖമ്ഭനമേവ സന്ധായ വദതി. ഗേധമ്ഹാതി പഞ്ചകാമഗുണതോ. ഇദമ്പീതി ബുദ്ധാനുസ്സതിവസേന ലദ്ധം ഉപചാരജ്ഝാനമാഹ. ആരമ്മണം കരിത്വാതി പച്ചയം കരിത്വാ, പാദകം കത്വാതി അത്ഥോ.

അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മഹാകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ സമ്ബാധേതി വാ തണ്ഹാസംകിലേസാദീനം സമ്പീളേ സങ്കരേ ഘരാവാസേ. ഓകാസാ വുച്ചന്തീതി മഗ്ഗഫലസുഖാധിഗമായ ഓകാസഭാവതോ ഓകാസാതി വുച്ചന്തി. ഓകാസാധിഗമോതി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അധിഗമായ അധിഗന്തബ്ബഓകാസോ. വിസുജ്ഝനത്ഥായാതി രാഗാദീഹി മലേഹി അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദീഹി ച ഉപക്കിലിട്ഠചിത്താനം വിസുദ്ധത്ഥായ. സാ പനായം ചിത്തസ്സ വിസുദ്ധി സിജ്ഝമാനാ യസ്മാ സോകാദീനം അനുപാദായ സംവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാ’’തിആദി. തത്ഥ സോചനം ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തം ചേതസോ സന്താപോ അന്തോതാപോ അന്തോനിജ്ഝാനം സോകോ, ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തമേവ സോചികതാ. ‘‘കഹം ഏകപുത്തകാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൩൫൩-൩൫൪; സം. നി. ൨.൬൩) പരിദേവനവസേന ലപനം പരിദേവോ. സമതിക്കമനത്ഥായാതി പഹാനായ. ആയതിം അനുപ്പജ്ജനഞ്ഹി ഇധ സമതിക്കമോ. ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായാതി കായികദുക്ഖസ്സ ച ചേതസികദോമനസ്സസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം അത്ഥങ്ഗമായ, നിരോധായാതി അത്ഥോ. ഞായതി നിച്ഛയേന കമതി നിബ്ബാനം, തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝതി ഏതേനാതി ഞായോ, അരിയമഗ്ഗോ. ഇധ പന സഹ പുബ്ബഭാഗേന അരിയമഗ്ഗോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനകസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായാ’’തി. അപച്ചയപരിനിബ്ബാനസ്സാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം സന്ധായ വദതി. പച്ചയവസേന അനുപ്പന്നം അസങ്ഖതം അമതധാതുമേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

മഹാകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ വഡ്ഢേതീതി മനസോ വിവട്ടനിസ്സിതം വഡ്ഢിം ആവഹതി. മനോഭാവനീയോതി വാ മനസാ ഭാവിതോ സമ്ഭാവിതോ. യഞ്ച ആവജ്ജതോ മനസി കരോതോ ചിത്തം വിനീവരണം ഹോതി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ കമ്മസാധനോ സമ്ഭാവനത്ഥോ ഭാവനീയ-സദ്ദോ. ‘‘ഥിനമിദ്ധവിനോദനകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വത്വാ തദേവ വിഭാവേന്തോ ‘‘ആലോകസഞ്ഞം വാ’’തിആദിമാഹ. വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദീനം വാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഇധ അവുത്താനം അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ഇരിയാപഥസമ്പരിവത്തനതാ, ആലോകസഞ്ഞാമനസികാരോ, അബ്ഭോകാസവാസോ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാ’’തി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൧൧). അന്തരായസദ്ദപരിയായോ ഇധ അന്തരാ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘അനന്തരായേനാ’’തി.

പഠമസമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുതിയസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ മണ്ഡലസണ്ഠാനമാളസങ്ഖേപേന കതാ ഭോജനസാലാ മണ്ഡലമാളാതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഭോജനസാലായാ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദുതിയസമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ’’തി. സുഖവിഹാരത്ഥായാതി നിക്കിലേസതായ നിരാമിസേന സുഖേന വിഹാരത്ഥായ. ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതീതി സൂരിയചന്ദപജ്ജോതമണിഉക്കാവിജ്ജുആദീനം ആലോകോ ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധോ, യഥാലദ്ധവസേനേവ ആലോകം മനസി കരോതി, ചിത്തേ ഠപേതി. തഥാ ച നം മനസി കരോതി, യഥാസ്സ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യഥിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി. യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേതി, ദിവാരിവ വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി. ദിവാതി സഞ്ഞം ഠപേതീതി വുത്തനയേന മനസി കത്വാ ദിവാരിവ സഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി. യഥാനേന ദിവാ…പേ… തഥേവ തം മനസി കരോതീതി യഥാനേന ദിവാ ഉപലദ്ധോ സൂരിയാലോകോ, ഏവം രത്തിമ്പി ദിവാ ദിട്ഠാകാരേനേവ തം ആലോകം മനസി കരോതി. യഥാ ചനേന രത്തിം…പേ… മനസി കരോതീതി യഥാ രത്തിയം ചന്ദാലോകോ ഉപലദ്ധോ, ഏവം ദിവാപി രത്തിം ദിട്ഠാകാരേനേവ തം ആലോകം മനസി കരോതി, ചിത്തേ ഠപേതി. വിവടേനാതി ഥിനമിദ്ധേന അപിഹിതത്താ വിവടേന. അനോനദ്ധേനാതി അസഞ്ഛാദിതേന. സഹോഭാസകന്തി സഞ്ഞാണോഭാസം. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം രൂപഗതസ്സ ദിബ്ബസ്സ ഇതരസ്സ ച ദസ്സനട്ഠേന ഇധ ഞാണദസ്സനന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി.

ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാതി ജീവിതക്ഖയതോ ഉപരി മരണതോ പരം. സമുഗ്ഗതേനാതി ഉട്ഠിതേന. ധുമാതത്താതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം ധുമാതത്താ സൂനത്താ. സേതരത്തേഹി വിപരിഭിന്നം വിമിസ്സിതം നീലം, പുരിമവണ്ണവിപരിണാമഭൂതം വാ നീലം വിനീലം, വിനീലമേവ വിനീലകന്തി ക-കാരേന പദവഡ്ഢനമാഹ അനത്ഥന്തരതോ യഥാ ‘‘പീതകം ലോഹിതക’’ന്തി. പടികൂലത്താതി ജിഗുച്ഛനീയത്താ. കുച്ഛിതം വിനീലം വിനീലകന്തി കുച്ഛനത്ഥോ വാ അയം ക-കാരോതി ദസ്സേതും വുത്തം യഥാ ‘‘പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩). പരിഭിന്നട്ഠാനേഹി കാകധങ്കാദീഹി. വിസ്സന്ദമാനം പുബ്ബന്തി വിസ്സവന്തപുബ്ബം, തഹം തഹം പഗ്ഘരന്തപുബ്ബന്തി അത്ഥോ. തഥാഭാവന്തി വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബതം.

സോ ഭിക്ഖൂതി യോ ‘‘പസ്സേയ്യ സരീരം സീവഥികായ ഛഡ്ഡിത’’ന്തി വുത്തോ, സോ ഭിക്ഖു. ഉപസംഹരതി സദിസതം. അയമ്പി ഖോതിആദി ഉപസംഹരണാകാരദസ്സനം. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പനേത്ഥ വിഞ്ഞാണഗതികമേവ. ഉസ്മാതി കമ്മജതേജോ. ഏവംപൂതികസഭാവോതി ഏവം അതിവിയ പൂതിസഭാവോ ആയുആദിവിഗമേ വിയാതി അധിപ്പായോ. ഏദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഏവംഭാവീതി ആഹ ‘‘ഏവമേവം ഉദ്ധുമാതാദിഭേദോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ. സേസാവസേസമംസലോഹിതയുത്തന്തി സബ്ബസോ അക്ഖാദിതത്താ തഹം തഹം സേസേന അപ്പാവസേസേന മംസലോഹിതേന യുത്തം. അഞ്ഞേന ഹത്ഥട്ഠികന്തി അവിസേസേന ഹത്ഥട്ഠികാനം വിപ്പകിണ്ണതാ ജോതിതാതി അനവസേസതോ തേസം വിപ്പകിണ്ണതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുസട്ഠിഭേദമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തേരോവസ്സികാനീതി തിരോവസ്സഗതാനി. താനി പന സംവച്ഛരം വീതിവത്താനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അതിക്കന്തസംവച്ഛരാനീ’’തി. പുരാണതായ ഘനഭാവവിഗമേന വിചുണ്ണതാ ഇധ പൂതിഭാവോ. സോ യഥാ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അബ്ഭോകാസേ’’തിആദിമാഹ. അനേകധാതൂനന്തി ചക്ഖുധാതുആദീനം, കാമധാതുആദീനം വാ. സതിയാ ച ഞാണസ്സ ച അത്ഥായാതി ‘‘അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൪; ൨.൩൭൬; മ. നി. ൧.൧൦൯) വുത്തായ സത്തട്ഠാനികായ സതിയാ ചേവ തംസമ്പയുത്തഞാണസ്സ ച അത്ഥായ.

ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ നിഹീനന്തി ലാമകം, കിലിട്ഠം വാ. ഗാമവാസികാനന്തി ബാലാനം. പുഥുജ്ജനാനം ഇദന്തി പോഥുജ്ജനികം. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനാനം സന്തക’’ന്തി, പുഥുജ്ജനേഹി സേവിതബ്ബത്താ തേസം സന്തകന്തി വുത്തം ഹോതി. അനരിയന്തി ന നിദ്ദോസം. നിദ്ദോസട്ഠോ ഹി അരിയട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ന ഉത്തമം ന പരിസുദ്ധ’’ന്തി. അരിയേഹി വാ ന സേവിതബ്ബന്തി അനരിയം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിവിവിധവിപുലാനത്ഥസഹിതം. താദിസഞ്ച അത്ഥസന്നിസ്സിതം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന അത്ഥസന്നിസ്സിത’’ന്തി. ന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനാഭാവതോ. അസതി പന വട്ടേ നിബ്ബിദായ വിരാഗാദീനം അസമ്ഭവോയേവാതി ആഹ ‘‘ന വിരാഗായാ’’തിആദി.

അനുത്തമം അനുത്തരിയന്തി ആഹ ‘‘ഏതം അനുത്തര’’ന്തി. ഹത്ഥിസ്മിന്തി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘ഹത്ഥിനിമിത്തം സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ഹത്ഥിവിസയത്താ ഹത്ഥിസന്നിസ്സിതത്താ ച ഹത്ഥിസിപ്പം ‘‘ഹത്ഥീ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ഹത്ഥിസിപ്പേ സിക്ഖതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ലിങ്ഗബ്യത്തയേന വിഭത്തിബ്യത്തയേന പാരിചരിയേതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പാരിചരിയായ പച്ചുപട്ഠിതാ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുത്തരിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.