൨. സാരണീയവഗ്ഗോ

൧. പഠമസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ സരിതബ്ബയുത്തകാതി അനുസ്സരണാരഹാ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതി ഏതായാതി മേത്താ, മിത്തഭാവോ. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, കായകമ്മം. തം പന യസ്മാ മേത്താസഹഗതചിത്തസമുട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്തേന ചിത്തേന കാതബ്ബം കായകമ്മ’’ന്തി. ഏസ നയോ സേസദ്വയേപി. ഇമാനീതി മേത്തകായകമ്മാദീനി. ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി തേസം സേട്ഠപരിസഭാവതോ. യഥാ പന ഭിക്ഖുനീസുപി ലബ്ഭന്തി, ഏവം ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തി ചതുപരിസസാധാരണത്താതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഭിക്ഖുനോ സബ്ബമ്പി അനവജ്ജകായകമ്മം ആഭിസമാചാരികകമ്മന്തോഗധമേവാതി ആഹ ‘‘മേത്തേന ചിത്തേന…പേ… കായകമ്മം നാമാ’’തി. ഭത്തിവസേന പവത്തിയമാനാ ചേതിയബോധീനം വന്ദനാ മേത്താസിദ്ധാതി കത്വാ തദത്ഥായ ഗമനം ‘‘മേത്തം കായകമ്മ’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ചേതിയബോധിഭിക്ഖൂസു വുത്താവസേസാപചായനാദിവസേന പവത്തമേത്താവസേന പവത്തം കായികം കിരിയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം കഥിയമാനന്തി അധിപ്പായോ. തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം പരിപുച്ഛനഅത്ഥകഥനവസേന പവത്തിയമാനമേവ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ ഹിതജ്ഝാസയേന പവത്തിതബ്ബതോ. തീണി സുചരിതാനീതി കായവചീമനോസുചരിതാനി. ചിന്തനന്തി ഏവം ചിന്തനമത്തമ്പി മനോകമ്മം, പഗേവ പടിപന്നാ ഭാവനാതി ദസ്സേതി.

ആവീതി പകാസം. പകാസഭാവോ ചേത്ഥ യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ സമ്മുഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘സമ്മുഖാ’’തി. രഹോതി അപ്പകാസം. അപ്പകാസതാ ച യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ അപച്ചക്ഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘പരമ്മുഖാ’’തി. സഹായഭാവഗമനം തേസം പുരതോ. തേസു കരോന്തേസുയേവ ഹി സഹായഭാവഗമനം സമ്മുഖാ കായകമ്മം നാമ ഹോതി. ഉഭയേഹീതി നവകേഹി ഥേരേഹി ച. പഗ്ഗയ്ഹാതി പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉദ്ധം കത്വാ കേവലം ‘‘ദേവോ’’തി അവത്വാ ഗുണേഹി ഥിരഭാവജോതനം ‘‘ദേവത്ഥേരോ’’തി വചനം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം. മമത്തബോധനം വചനം മമായനവചനം. ഏകന്തപരമ്മുഖസ്സ മനോകമ്മസ്സ സമ്മുഖതാ നാമ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനവസേന ഹോതി, തഞ്ച ഖോ ലോകേ കായകമ്മന്തി പാകടം പഞ്ഞാതം. ഹത്ഥവികാരാദീനി അനാമസിത്വാ ഏവ ദസ്സേന്തോ ‘‘നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ’’തിആദിമാഹ. കാമം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനം നയനാനം ഉമ്മീലനാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനഞ്ച മേത്തം കായകമ്മമേവ, യസ്സ പന ചിത്തസ്സ വസേന നയനാനം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധതാ മുഖസ്സ ച പസന്നതാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മേത്തം മനോകമ്മം നാമാ’’തി.

ലാഭ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ ‘‘ലാഭാ വത, ഭോ, ലദ്ധോ’’തിആദീസു വിയ. സോ ചേത്ഥ ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി വചനതോ അതീതകാലികോതി ആഹ ‘‘ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ’’തി. ധമ്മതോ ആഗതാതി ധമ്മികാ, പരിസുദ്ധഗമനാ പച്ചയാ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കുഹനാദീ’’തിആദി വുത്തം. ന സമ്മാ ഗയ്ഹമാനാ ഹി ധമ്മലദ്ധാ നാമ ന ഹോന്തീതി തപ്പടിസേധനത്ഥം പാളിയം ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി വുത്തം. ദേയ്യം ദക്ഖിണേയ്യഞ്ച അപ്പടിവിഭത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമാ’’തിആദി. ചിത്തേന വിഭജനന്തി ഏതേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി വിഭജനം പടിവിഭത്തം നാമ, പഗേവ പയോഗതോതി ദസ്സേതി. ചിത്തേന വിഭജനപുബ്ബകം വാ കായേന വിഭജനന്തി മൂലമേവ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ചിത്തേന വിഭജന’’ന്തി വുത്തം. തേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേന പടിവിഭാഗോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. അപ്പടിവിഭത്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, അപ്പടിവിഭത്തം ലാഭം ഭുഞ്ജതീതി കമ്മനിദ്ദേസോ വാ. തം നേവ ഗിഹീനം ദേതി അത്തനോ ആജീവസോധനത്ഥം. ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി ‘‘മയ്ഹം അസാധാരണഭോഗിതാ മാ ഹോതൂ’’തി. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ ആഗമനതോ പട്ഠായ സാധാരണബുദ്ധിം ഉപട്ഠാപേതി. ഏവം ഹിസ്സ സാധാരണഭോഗിതാ സുകരാ, സാരണീയധമ്മോ ചസ്സ പൂരോ ഹോതി.

അഥ വാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ തസ്സ ലാഭസ്സ തീസു കാലേസു സാധാരണതോ ഠപനം ദസ്സിതം. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹണകാലോ ദസ്സിതോ. ഗഹേത്വാ…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹിതകാലോ. തദുഭയം പന താദിസേന പുബ്ബഭാഗേന വിനാ ന ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധോ പുരിമകാലോ. തയിദം പടിഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി ഹി പടിഗ്ഗഹിതം മയാ’’തി. ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നം കത്വാ ലദ്ധം ലാഭം ഓസാരണലക്ഖണം അവികോപേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ സാധാരണഭോഗീ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ച ഹോതി.

ഇമം പന സാരണീയധമ്മന്തി ഇമം ചതുത്ഥം സരിതബ്ബയുത്തധമം. ന ഹി…പേ… ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ സാധാരണഭോഗിതാ ദുസ്സീലസ്സ നത്ഥീതി ആരമ്ഭോപി താവ ന സമ്ഭവതി, കുതോ പൂരണന്തി അധിപ്പായോ. പരിസുദ്ധസീലോതി ഇമിനാ ലാഭസ്സ ധമ്മികഭാവം ദസ്സേതി. വത്തം അഖണ്ഡേന്തോതി ഇമിനാ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗിതം സാധാരണഭോഗിതഞ്ച ദസ്സേതി. സതി പന തദുഭയേ സാരണീയധമ്മോ പൂരിതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പൂരേതീ’’തി. ഓദിസ്സകം കത്വാതി ഏതേന അനോദിസ്സകം കത്വാ പിതുനോ, ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ദേന്തസ്സ സാരണീയധമ്മോയേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ദാതബ്ബന്തി അവസ്സം ദാതബ്ബം. സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി പടിജഗ്ഗട്ഠാനേ ഓദിസ്സകം കത്വാ ദിന്നത്താ. തേനാഹ ‘‘പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതീ’’തി. മുത്തപലിബോധസ്സ വട്ടതി അമുത്തപലിബോധസ്സ പൂരേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. യദി ഏവം സബ്ബേന സബ്ബം സാരണീയധമ്മം പൂരേന്തസ്സ ഓദിസ്സകദാനം വട്ടതി, ന വട്ടതീതി? നോ ന വട്ടതി യുത്തട്ഠാനേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇമിനാ ഓദിസ്സകദാനം പനസ്സ ന സബ്ബത്ഥ വാരിതന്തി ദസ്സേതി. ഗിലാനാദീനഞ്ഹി ഓദിസ്സകം കത്വാ ദാനം അപ്പടിവിഭാഗപക്ഖികം ‘‘അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി പടിക്ഖേപസ്സ അഭാവതോ. ബ്യതിരേകപ്പധാനോ ഹി പടിഭാഗോ. തേനാഹ ‘‘അവസേസ’’ന്തിആദി. അദാതുമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദാതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തഞ്ച ഖോ കരുണായനവസേന, ന വത്തപരിപൂരണവസേന, തസ്മാ ദുസ്സീലസ്സപി അത്ഥികസ്സ സതി സമ്ഭവേ ദാതബ്ബം. ദാനഞ്ഹി നാമ ന കസ്സചി നിവാരിതം.

സുസിക്ഖിതായാതി സാരണീയപൂരണവിധിമ്ഹി സുസിക്ഖിതായ, സുകുസലായാതി അത്ഥോ. ഇദാനി തസ്സ കോസല്ലം ദസ്സേതും ‘‘സുസിക്ഖിതായ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരേഹി, ന തതോ ഓരന്തി ഇമിനാ തസ്സ ദുപ്പൂരതം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി സോ മഹപ്ഫലോ മഹാനിസംസോ ദിട്ഠധമ്മികേഹിപി താവഗരുതരേഹി ഫലാനിസംസേഹി അനുഗതോതി തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ വിസേസലാഭീ അരിയപുഗ്ഗലോ വിയ ലോകേ അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മസമന്നാഗതോ ഹോതി. തഥാ ഹി സോ ദുപ്പജഹദാനമയസ്സ സീലമയസ്സ പുഞ്ഞസ്സ പടിപക്ഖധമ്മം സുദൂരേ വിക്ഖമ്ഭിതം കത്വാ വിസുദ്ധേന ചേതസാ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ ഹുത്വാ വിഹരതി. തസ്സിമമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇദാനിസ്സ സമ്പരായികേ ദിട്ഠധമ്മികേ ച ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. നേവ ഇസ്സാ ന മച്ഛരിയം ഹോതി ചിരകാലഭാവനായ വിധുതഭാവതോ. മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി പരിച്ചാഗസീലതായ വിസ്സുതത്താ. തേനാഹ ‘‘ദദം പിയോ ഹോതി ഭജന്തി നം ബഹൂ’’തിആദി (അ. നി. ൫.൩൪). സുലഭപച്ചയോ ഹോതി ദാനവസേന ഉളാരജ്ഝാസയാനം പച്ചയലാഭസ്സ ഇധാനിസംസസഭാവതോ ദാനസ്സ. പത്തഗതമസ്സ ദിയ്യമാനം ന ഖീയതി പത്തഗതസ്സേവ ദ്വാദസവസ്സികസ്സ മഹാവത്തസ്സ അവിച്ഛേദേന പൂരിതത്താ. അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി ദേവസികം ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗതോ പട്ഠായ ദാനസ്സ ദിന്നത്താ. ഭയേ വാ…പേ… ആപജ്ജന്തി ദേയ്യപ്പടിഗ്ഗാഹകവികപ്പം അകത്വാ അത്തനി നിരപേക്ഖചിത്തേന ചിരകാലം ദാനസ്സ പൂരിതതായ പസാരിതചിത്തത്താ.

തത്രാതി തേസു ആനിസംസേസു വിഭാവേതബ്ബേസു. ഇമാനി ഫലാനി വത്ഥൂനി കാരണാനി. മഹാഗിരിഗാമോ നാമ നാഗദീപപസ്സേ ഏകോ ഗാമോവ. അലഭന്താപീതി അപ്പപുഞ്ഞതായ അലാഭിനോ സമാനാപി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗന്തി സഭാഗം തബ്ഭാഗിയം ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം ജാനന്തി. അനുത്തരിമനുസ്സധമ്മത്താ ഥേരാനം സംസയവിനോദനത്ഥഞ്ച ‘‘സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി ദുതിയവത്ഥുസ്മിമ്പി ഥേരേന അത്താ പകാസിതോ. ദഹരകാലേ ഏവം കിര സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹോസി. മനുസ്സാനം പിയതായ സുലഭപച്ചയതായപി ഇദം വത്ഥുമേവ. പത്തഗതാഖീയനസ്സ പന വിസേസം വിഭാവനതോ ‘‘ഇദം താവ…പേ… ഏത്ഥ വത്ഥൂ’’തി വുത്തം.

ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായാതി ചേതിയഗിരിമ്ഹി സകലലങ്കാദീപേ യോജനപ്പമാണേ സമുദ്ദേ ച നാവാസങ്ഘാടാദികേ ഠപേത്വാ ദീപപുപ്ഫഗന്ധാദീഹി കരിയമാനായ മഹാപൂജായ. തസ്സാ ച പടിപത്തിയാ അവഞ്ഝഭാവവിഭാവനത്ഥം ‘‘ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. പരിയായേനപി ലേസേനപി. അനുച്ഛവികന്തി ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകോ’’തി യഥാഭൂതപവേദനം തുമ്ഹാകം അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ.

അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു ചോരഭയേന. ‘‘അത്തനോ ദുജ്ജീവികായാ’’തിപി വദന്തി. അഹം സാരണീയധമ്മപൂരികാ, മമ പത്തപരിയാപന്നേനപി സബ്ബാപിമാ ഭിക്ഖുനിയോ യാപേസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥാ’’തി. വട്ടിസ്സതീതി കപ്പിസ്സതി. ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി, ഥേരസ്സ പന സീലതേജേനേവ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജി.

നത്ഥി ഏതേസം ഖണ്ഡന്തി അഖണ്ഡാനി. തം പന നേസം ഖണ്ഡം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപസമ്പന്നസീലാനം ഉദ്ദേസക്കമേന ആദിഅന്താ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സത്തസൂ’’തിആദി. ന ഹി അഞ്ഞോ കോചി ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അനുക്കമോ അത്ഥി, അനുപസമ്പന്നസീലാനം സമാദാനക്കമേനപി ആദിഅന്താ ലബ്ഭന്തി. പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയാതി തത്രന്തേ ദസന്തേ വാ ഛിന്നവത്ഥം വിയ. വിസദിസുദാഹരണഞ്ചേതം ‘‘അഖണ്ഡാനീ’’തി ഇമസ്സ അധികതത്താ. ഏവം സേസാനമ്പി ഉദാഹരണാനി. ഖണ്ഡികതാ ഭിന്നതാ ഖണ്ഡം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഖണ്ഡം, സീലം. ഛിദ്ദന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വേമജ്ഝേ ഭിന്നം വിനിവിജ്ഝനവസേന. വിസഭാഗവണ്ണേന ഗാവീ വിയാതി സമ്ബന്ധോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഉപഡ്ഢം തതിയഭാഗഗതം സമ്ഭിന്നവണ്ണം സബലം, വിസഭാഗവണ്ണേഹേവ ബിന്ദൂഹി അന്തരന്തരാഹി വിമിസ്സം കമ്മാസം. അയം ഇമേസം വിസേസോ. സബലരഹിതാനി അസബലാനി, തഥാ അകമ്മാസാനി. സീലസ്സ തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനം വിവട്ടൂപനിസ്സയഭാവാപാദനം, തസ്മാ തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനവചനേന തേസം സീലാനം വിവട്ടൂപനിസ്സയതമാഹ. ഭുജിസ്സഭാവകരണതോതി ഇമിനാ ഭുജിസ്സകരാനി ഭുജിസ്സാനീതി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. യസ്മാ വാ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ സേരീ സയംവസീ ഭുജിസ്സോ നാമ ഹോതി, തസ്മാപി ഭുജിസ്സാനി. അവിഞ്ഞൂനം അപ്പമാണതായ ‘‘വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനീ’’തി വുത്തം. സുപരിസുദ്ധഭാവേന വാ സമ്പന്നത്താ വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥാനീതി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി.

തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താതി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി തണ്ഹാപരാമാസേന, ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ ഹുത്വാ തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ദിട്ഠിപരാമാസേന ച അപരാമട്ഠത്താ. പരാമട്ഠുന്തി ‘‘അയം തേ സീലേസു ദോസോ’’തി ചതൂസു വിപത്തീസു യായ കായചി വിപത്തിയാ ദസ്സനേന പരാമട്ഠും, അനുദ്ധംസേതും ചോദേതുന്തി അത്ഥോ. സീലം നാമ അവിപ്പടിസാരാദിപാരമ്പരിയേന യാവദേവ സമാധിസമ്പാദനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സമാധിസംവത്തനികാനീ’’തി. സമാധിസംവത്തനപ്പയോജനാനി സമാധിസംവത്തനികാനി.

സമാനഭാവോ സാമഞ്ഞം, പരിപുണ്ണചതുപാരിസുദ്ധിഭാവേന മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ ഭേദാഭാവതോ സീലേന സാമഞ്ഞം സീലസാമഞ്ഞം, തം ഗതോ ഉപഗതോതി സീലസാമഞ്ഞഗതോ. തേനാഹ ‘‘സമാനഭാവൂപഗതസീലോ’’തി, സീലസമ്പത്തിയാ സമാനഭാവം ഉപഗതസീലോ സഭാഗവുത്തികോതി അത്ഥോ. കാമം പുഥുജ്ജനാനമ്പി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ നാനത്തം ന സിയാ, തം പന ന ഏകന്തികം, ഇദം ഏകന്തികം നിയതഭാവതോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്ത’’ന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി മഗ്ഗസീലം സന്ധായ തം ‘‘യാനി താനി സീലാനീ’’തിആദി വുത്തം.

യായന്തി യാ അയം മയ്ഹഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതാ. ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. നിദ്ദോസാതി നിദ്ധുതദോസാ, സമുച്ഛിന്നരാഗാദിപാപധമ്മാതി അത്ഥോ. നിയ്യാതീതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരതി നിഗ്ഗച്ഛതി. സയം നിയ്യന്തീയേവ ഹി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാപേതീതി വുച്ചതി. യാ സത്ഥു അനുസിട്ഠി, തം കരോതീതി തക്കരോ, തസ്സ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തസ്സാതി അത്ഥോ. സമാനദിട്ഠിഭാവന്തി സദിസദിട്ഠിഭാവം സച്ചസമ്പടിവേധേന അഭിന്നദിട്ഠിഭാവം.

പഠമസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സബ്രഹ്മചാരീനന്തി സഹധമ്മികാനം. പിയം പിയായിതബ്ബകം കരോന്തീതി പിയകരണാ. ഗരും ഗരുട്ഠാനിയം കരോന്തീതി ഗരുകരണാ. സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുവിസേസഭാവതോ സബ്രഹ്മചാരീനം സങ്ഗഹണായ സംവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അവിവദനത്ഥായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ ഏവ ന വിവദനത്ഥായ. സതി ച അവിവദനഹേതുഭൂതസങ്ഗഹകത്തേ തേസം വസേന സബ്രഹ്മചാരീനം സമഗ്ഗഭാവോ ഭേദാഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി ആഹ ‘‘സാമഗ്ഗിയാ’’തിആദി.

ദുതിയസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതാ. യുത്തയാനസദിസാ കതാതി യഥാ യുത്തമാജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്തിരഹം ഗഹിതാ. വത്ഥുകതാതി വാ അധിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതാ, സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിസോധനേന ഇദ്ധിവിസേസതായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സുവിസോധിതപരിസ്സയവത്ഥു വിയ കതാതി വുത്തം ഹോതി. അധിട്ഠിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന തംതംഅധിട്ഠാനയോഗ്യതായ ഠപിതാ. സമന്തതോ ചിതാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനൂപചയം ഗമിതാ. തേനാഹ ‘‘ഉപചിതാ’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി ഇദ്ധിഭാവനാസിഖാപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സമ്ഭാവിതാ. അഭൂതബ്യാകരണം ബ്യാകരോതീതി ‘‘മേത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ’’തിആദിനാ അത്തനി അവിജ്ജമാനഗുണാഭിബ്യാഹാരം ബ്യാഹരതി. ചേതോവിമുത്തിസദ്ദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘നിസ്സടാ’’തി വുത്തം. പുന ബ്യാപാദോ നത്ഥീതി ഇദാനി മമ ബ്യാപാദോ നാമ സബ്ബസോ നത്ഥീതി ഞത്വാ.

ബലവവിപസ്സനാതി ഭയതുപട്ഠാനേ ഞാണം, ആദീനവാനുപസ്സനേ ഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം, ഭങ്ഗഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചനം. യേസം നിമിത്താനം അഭാവേന അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാ അനിമിത്തതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രാഗസ്സ നിമിത്തം, രാഗോ ഏവ വാ നിമിത്തം രാഗനിമിത്തം. ആദി-സദ്ദേന ദോസനിമിത്താദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. രൂപവേദനാദിസങ്ഖാരനിമിത്തം രൂപനിമിത്താദി. തേസംയേവ നിച്ചാദിവസേന ഉപട്ഠാനം നിച്ചനിമിത്താദി. തയിദം നിമിത്തം യസ്മാ സബ്ബേന സബ്ബം അരഹത്തഫലേ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സാ ഹി…പേ… അനിമിത്താ’’തി. നിമിത്തം അനുസ്സരതി അനുഗച്ഛതി ആരബ്ഭ പവത്തതി സീലേനാതി നിമിത്താനുസാരീ. തേനാഹ ‘‘വുത്തപ്പഭേദം നിമിത്തം അനുസരണസഭാവ’’ന്തി.

അസ്മിമാനോതി ‘‘അസ്മീ’’തി പവത്തോ അത്തവിസയോ മാനോ. അയം നാമ അഹമസ്മീതി രൂപലക്ഖണോ വേദനാദീസു വാ അഞ്ഞതരലക്ഖണോ അയം നാമ അത്താ അഹം അസ്മീതി. അസ്മിമാനോ സമുഗ്ഘാതീയതി ഏതേനാതി അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതോ, അരഹത്തമഗ്ഗോ. പുന അസ്മിമാനോ നത്ഥീതി തസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനം കിത്തേന്തോ സമുഗ്ഘാതത്തമേവ വിഭാവേതി.

നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. ഭദ്ദകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪-൧൫. ചതുത്ഥേ ആരമിതബ്ബട്ഠേന വാ കമ്മം ആരാമോ ഏതസ്സാതി കമ്മാരാമോ. കമ്മേ രതോ ന ഗന്ഥധുരേ വിപസ്സനാധുരേ വാതി കമ്മരതോ. പുനപ്പുനം യുത്തോതി തപ്പരഭാവേന അനു അനു യുത്തോ പസുതോ. ആലാപസല്ലാപോതി ഇത്ഥിവണ്ണപുരിസവണ്ണാദിവസേന പുനപ്പുനം ലപനം. പഞ്ചമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ഭദ്ദകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ വിസഭാഗവേദനുപ്പത്തിയാ കകചേനേവ ചതുഇരിയാപഥം ഛിന്ദന്തോ ആബാധയതീതി ആബാധോ, സോ യസ്സ അത്ഥീതി ആബാധികോ. തംസമുട്ഠാനദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ. അധിമത്തഗിലാനോതി ധാതുസങ്ഖയേന പരിക്ഖീണസരീരോ.

സപ്പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ അട്ഠവത്ഥുകാ ച വിചികിച്ഛാ തിണ്ണാ ഇമായാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛാ. വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തികാ കഥംകഥാ അസ്സാതി വിഗതകഥംകഥാ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ രാഗവിക്ഖേപേസു സീലാദിഗുണേസു ച തിട്ഠകത്താ വേസാരജ്ജം, വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്താതി വേസാരജ്ജപ്പത്താ. അത്തനാ ഏവ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠത്താ ന പരം പച്ചേതി, നസ്സ പരോ പച്ചേതബ്ബോ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയാ.

ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനഭാവതോ വുട്ഠായ ഠിതോ. ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ. ഗിലാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠിതോതി ഇദം പന അത്ഥമത്തനിദസ്സനം.

നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സോപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ പടിസല്ലാനന്തി തേഹി തേഹി സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികഉപാസകാദിസത്തേഹി ചേവ രൂപാരമ്മണാദിസങ്ഖാരേഹി ച പടിനിവത്തിത്വാ അപസക്കിത്വാ നിലീയനം വിവേചനം. കായചിത്തേഹി തതോ വിവിത്തോ ഏകീഭാവോ പവിവേകോതി ആഹ ‘‘ഏകീഭാവായാ’’തിആദി. ഏകീഭാവതോതി ച ഇമിനാ കായവിവേകതോ വുട്ഠാനമാഹ. ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിതോതിആദിനാ ചിത്തവിവേകതോ. വുട്ഠിതോതി തതോ ദുവിധവിവേകതോ ഭവങ്ഗുപ്പത്തിയാ സബ്രഹ്മചാരീഹി സമാഗമേന ഉപേതോ.

സോപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മച്ഛബന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ മച്ഛഘാതകന്തി മച്ഛബന്ധം കേവട്ടം. ഓരബ്ഭികാദീസു ഉരബ്ഭാ വുച്ചന്തി ഏളകാ, ഉരബ്ഭേ ഹന്തീതി ഓരബ്ഭികോ. സൂകരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

മച്ഛബന്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ ഏവംനാമകേ ഗാമേതി നാതികാനാമകം ഗാമം നിസ്സായ. ദ്വിന്നം ചൂളപിതിമഹാപിതിപുത്താനം ദ്വേ ഗാമാ, തേസു ഏകസ്മിം ഗാമേ. ഞാതീനഞ്ഹി നിവാസട്ഠാനഭൂതോ ഗാമോ ഞാതികോ, ഞാതികോയേവ നാതികോ ഞ-കാരസ്സ ന-കാരാദേസോ ‘‘അനിമിത്താ ന നായരേ’’തിആദീസു (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൪; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦; ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.൩൪) വിയ. സോ കിര ഗാമോ യേസം തദാ തേസം പുബ്ബപുരിസേന അത്തനോ ഞാതീനം സാധാരണഭാവേന നിവസിതോ, തേന ഞാതികോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ പച്ഛാ ദ്വീഹി ദായാദേഹി ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ പരിഭുത്തോ. ഗിഞ്ജകാ വുച്ചതി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹിയേവ കതോ ആവസഥോതി ഗിഞ്ജകാവസഥോ. സോ ഹി ആവാസോ യഥാ സുധാപരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ ഛാദേത്വാ കതോ. തസ്മിം കിര പദേസേ മത്തികാ സക്ഖരമരുമ്പവാലുകാദീഹി അസമ്മിസ്സാ കഥിനാ സണ്ഹസുഖുമാ, തായ കതാനി കുലാലഭാജനാനിപി സിലാമയാനി വിയ ദള്ഹാനി. തസ്മാ തേ ഉപാസകാ തായ മത്തികായ ദീഘപുഥൂ ഇട്ഠകാ കാരേത്വാ ഠപേത്വാ ഠപേത്വാ ദ്വാരവാതപാനകവാടതുലായോ സബ്ബം ദബ്ബസമ്ഭാരേന വിനാ താഹി ഇട്ഠകാഹിയേവ പാസാദം കാരേസും. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാമയേ പാസാദേ’’തി.

രത്തിന്ദിവന്തി ഏകരത്തിദിവം. ഭഗവതോ സാസനന്തി അരിയമഗ്ഗപ്പടിവേധാവഹം സത്ഥു ഓവാദം. ബഹു വത മേ കതം അസ്സാതി ബഹു വത മയാ അത്തഹിതം പബ്ബജിതകിച്ചം കതം ഭവേയ്യ.

തദന്തരന്തി തത്തകം വേലം. ഏകപിണ്ഡപാതന്തി ഏകം ദിവസം യാപനപ്പഹോനകം പിണ്ഡപാതം. യാവ അന്തോ പവിട്ഠവാതോ ബഹി നിക്ഖമതി, ബഹി നിക്ഖന്തവാതോ വാ അന്തോ പവിസതീതി ഏകസ്സേവ പവേസനിക്ഖമോ വിയ വുത്തം, തം നാസികാവാതഭാവസാമഞ്ഞേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

പഠമമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ നിക്ഖന്തേതി വീതിവത്തേ. പതിഗതായാതി പച്ചാഗതായ, സമ്പത്തായാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പടിപന്നായാ’’തി. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി യഥാവുത്താ ന കേവലം കാലകിരിയാവ, മമ അതിദുല്ലഭം ഖണം ലഭിത്വാ തസ്സ സത്ഥുസാസനമനസികാരസ്സ ചേവ ജീവിതസ്സ ച സഗ്ഗമോക്ഖാനഞ്ച അന്തരായോ അസ്സ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തിവിധോ അന്തരായോ’’തിആദി. വിപജ്ജേയ്യാതി വിപത്തിം ഗച്ഛേയ്യ. സത്ഥകേന വിയ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കന്തനകാരകാ കായേ സന്ധിബന്ധനച്ഛേദകവാതാ സത്ഥകവാതാ. കത്തുകമ്യതാഛന്ദോതി നിയ്യാനാവഹോ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ. പയോഗവീരിയന്തി ഭാവനാനുയോഗവീരിയം. ന പടിവാതി ന പടിനിവത്തതീതി അപ്പടിവാനീ, അന്തരാ വോസാനാനാപജ്ജനവീരിയം. തേനാഹ ‘‘അനുക്കണ്ഠനാ അപ്പടിസങ്ഘരണാ’’തി.

ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരണീയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.