(൬) ൧. നീവരണവഗ്ഗോ

൧-൨. ആവരണസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ ആവരന്തീതി ആവരണാ, നീവാരയന്തീതി നീവരണാ. ഏത്ഥ ച ആവരന്തീതി കുസലധമ്മുപ്പത്തിം ആദിതോ പരിവാരേന്തി. നീവാരയന്തീതി നിരവസേസതോ വാരയന്തീതി അത്ഥോ, തസ്മാ ആവരണവസേനാതി ആദിതോ കുസലുപ്പത്തിവാരണവസേന. നീവരണവസേനാതി നിരവസേസതോ വാരണവസേനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ പഞ്ച നീവരണാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനുപ്പന്നായ ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, ഉപ്പന്നാപി അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച വാ അഭിഞ്ഞാ ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പാതേന്തി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ’’തി വുച്ചന്തി. ഉപച്ഛിന്ദനം പാതനഞ്ചേത്ഥ താസം പഞ്ഞാനം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനമേവ. ഇതി മഹഗ്ഗതാനുത്തരപഞ്ഞാനം ഏകച്ചായ ച പരിത്തപഞ്ഞായ അനുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ നീവരണധമ്മാ ഇതരാസം സമത്ഥതം വിഹനന്തിയേവാതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ വുത്താ. ഭാവനാമനസികാരേന വിനാ പകതിയാ മനുസ്സേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബോ ധമ്മോതി മനുസ്സധമ്മോ, മനുസ്സത്തഭാവാവഹോ വാ ധമ്മോ മനുസ്സധമ്മോ, അനുളാരം പരിത്തകുസലം. യം അസതിപി ബുദ്ധുപ്പാദേ വത്തതി, യഞ്ച സന്ധായാഹ ‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതീ’’തി (ജാ. ൧.൮.൭൫). അലം അരിയായ അരിയഭാവായാതി അലമരിയോ, അരിയഭാവായ സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഞാണദസ്സനമേവ ഞാണദസ്സനവിസേസോ, അലമരിയോ ച സോ ഞാണദസ്സനവിസേസോ ചാതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ.

ഞാണദസ്സനന്തി ച ദിബ്ബചക്ഖുപി വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി ഫലമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി വുച്ചതി. ‘‘അപ്പമത്തോ സമാനോ ഞാണദസ്സനം ആരാധേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൧൧) ഹി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖു ഞാണദസ്സനം നാമ. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൪) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ‘‘അഭബ്ബാ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൯൬) ഏത്ഥ മഗ്ഗോ. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി ‘സത്താഹകാലകതോ ആളാരോ കാലാമോ’’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ഇധ പന ലോകുത്തരധമ്മോ അധിപ്പേതോ. ഏത്ഥ ച രൂപായതനം ജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, ദിബ്ബചക്ഖു. സമ്മസനൂപചാരേ ച ധമ്മലക്ഖണത്തയഞ്ച തഥാ ജാനാതി പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, വിപസ്സനാ. നിബ്ബാനം ചത്താരി വാ സച്ചാനി അസമ്മോഹപ്പടിവേധതോ ജാനാതി പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, മഗ്ഗോ. ഫലം പന നിബ്ബാനവസേനേവ യോജേതബ്ബം. പച്ചവേക്ഖണാ മഗ്ഗാധിഗതസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ബസോ ജോതനട്ഠേന ഞാണദസ്സനം. സബ്ബഞ്ഞുതാ അനാവരണതായ സമന്തചക്ഖുതായ ച ഞാണദസ്സനം. ബ്യാദിണ്ണകാലോതി പരിയാദിന്നകാലോ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

ആവരണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. പധാനിയങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൩-൫൪. തതിയേ പദഹതീതി പദഹനോ, ഭാവനമനുയുത്തോ യോഗീ, തസ്സ ഭാവോ ഭാവനാനുയോഗോ പദഹനഭാവോ. പധാനമസ്സ അത്ഥീതി പധാനികോ, ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ ‘‘പധാനിയോ’’തി വുത്തം. ‘‘അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ആഗതത്താ’’തി വുത്തത്താ പച്ചേകബോധിസത്തസാവകബോധിസത്താനമ്പി പണിധാനതോ പഭുതി ആഗതസദ്ധാ ആഗമനസദ്ദാ ഏവ, ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന പന ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താന’’ന്തി വുത്തം. അധിഗമതോ സമുദാഗതത്താ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ ചാപി അധിഗമസദ്ധാ നാമ, യാ സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗഭാവേന വുത്താ. അചലഭാവേനാതി പടിപക്ഖേന അനധിഭവനീയത്താ നിച്ചലഭാവേന. ഓകപ്പനന്തി ഓക്കന്ദിത്വാ അധിമുച്ചനം, പസാദുപ്പത്തിയാ പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം പസീദനമേവ. സുപ്പടിവിദ്ധന്തി സുട്ഠു പടിവിദ്ധം. യഥാ തേന പടിവിദ്ധേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഹത്ഥഗതം അഹോസി, തഥാ പടിവിദ്ധം. യസ്സ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ സദ്ധാ അചലാ അസമ്പവേധി, തസ്സ ധമ്മസുധമ്മതായ സങ്ഘസുപ്പടിപന്നതായ തേന പടിവേധേന സദ്ധാ ന തഥാതി അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധേ പസന്നോ ധമ്മേ പസന്നോ സങ്ഘേ പസന്നോ’’തിആദി. പധാനവീരിയം ഇജ്ഝതി ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി സക്കച്ചം പദഹനതോ.

അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോ ‘‘അപ്പസദ്ദസ്സ…പേ… ഖോ പനാ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ ‘‘അരോഗോ’’തി. സമവേപാകിനിയാതി യഥാഭുത്തമാഹാരം സമാകാരേനേവ പചനസീലായ. ദള്ഹം കത്വാ പചന്തീ ഹി ഗഹണീ ഘോരഭാവേന പിത്തവികാരാദിവസേന രോഗം ജനേതി, സിഥിലം കത്വാ പചന്തീ മന്ദഭാവേന വാതവികാരാദിവസേന തേനാഹ ‘‘നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായാ’’തി. ഗഹണിതേജസ്സ മന്ദപടുതാവസേന സത്താനം യഥാക്കമം സീതുണ്ഹസഹതാതി ആഹ ‘‘അതിസീതലഗ്ഗഹണികോ’’തിആദി. യാഥാവതോ അച്ചയദേസനാ അത്തനോ ആവികരണം നാമാതി ആഹ ‘‘യഥാഭൂതം അത്തനോ അഗുണം പകാസേതാ’’തി. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി സങ്ഖാരാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝന്തിയാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഉദയഞ്ചാ’’തിആദി. പരിസുദ്ധായാതി നിരുപക്കിലേസായ. നിബ്ബിജ്ഝിതും സമത്ഥായാതി തദങ്ഗവസേന സവിസേസം പജഹിതും സമത്ഥായ. തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഖയഗാമിനിയാതി യം ദുക്ഖം ഇമസ്മിം ഞാണേ അനധിഗതേ പവത്തിരഹം, അധിഗതേ ന പവത്തി, തം സന്ധായ വദതി. തഥാഹേസ യോഗാവചരോ ‘‘ചൂളസോതാപന്നോ’’തി വുച്ചതി. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ.

പധാനിയങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാതാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ വിസ്സാസോതി വിസച്ഛായസന്താനോ ഭാവോ. ഓതാരോതി തത്ഥ ചിത്തസ്സ അനുപ്പവേസോ. ഗഹേത്വാതി അത്തനോ ഏവ ഓകാസം ഗഹേത്വാ. ഖേപേത്വാതി കുസലവാരം ഖേപേത്വാ.

ഘട്ടേയ്യാതി അക്കമനാദിവസേന ബാധേയ്യ. തീഹി പരിഞ്ഞാഹീതി ഞാതതീരണപ്പഹാനസങ്ഖാതാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി. നത്ഥി ഏതേസം കുതോചി ഭയന്തി അകുതോഭയാ, നിബ്ഭയാതി അത്ഥോ. ചതുന്നം ഓഘാനം, സംസാരമഹോഘസ്സേവ വാ പാരം പരിയന്തം ഗതാ. തേനാഹ ‘‘പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തിആദി.

മാതാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ മധുരകഭാവോ നാമ സരീരസ്സ ഥമ്ഭിതത്തം, തം പന ഗരുഭാവപുബ്ബകന്തി ആഹ ‘‘സഞ്ജാതഗരുഭാവോ’’തി. ന പക്ഖായന്തീതി നപ്പകാസേന്തി, നാനാകാരണതോ ന ഉപട്ഠഹന്തി. തേനാഹ ‘‘ചതസ്സോ ദിസാ ച അനുദിസാ ച മയ്ഹം ന ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഉപജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ ജരാധമ്മോതി ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘അസമ്മോസധമ്മോ നിബ്ബാന’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൭൬൩) വിയ പകതിപരിയായോ, തസ്മാ ജരാപകതികോ ജിണ്ണസഭാവോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജരാസഭാവോ’’തിആദി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. കമ്മുനാ ദാതബ്ബം ആദിയതീതി കമ്മദായാദോ, അത്തനാ യഥൂപചിതകമ്മഫലഭാഗീതി അത്ഥോ. തം പന ദായജ്ജം കാരണൂപചാരേന വദന്തോ ‘‘കമ്മം മയ്ഹം ദായജ്ജം സന്തകന്തി അത്ഥോ’’തി ആഹ യഥാ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു, ഏവമിദം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൮൦). യോനീഹി ഫലം സഭാവതോ ഭിന്നമ്പി അഭിന്നം വിയ മിസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘കമ്മം മയ്ഹം യോനി കാരണ’’ന്തി. മമത്തവസേന ബജ്ഝന്തീതി ബന്ധൂ, ഞാതി സാലോഹിതോ ച, കമ്മം പന ഏകന്തസമ്ബന്ധവാതി ആഹ ‘‘കമ്മം മയ്ഹം ബന്ധൂ’’തി. പതിട്ഠാതി അവസ്സയോ. കമ്മസദിസോ ഹി സത്താനം അവസ്സയോ നത്ഥി.

യോബ്ബനം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നമദോതി ‘‘മഹല്ലകകാലേ പുഞ്ഞം കരിസ്സാമ, ദഹരമ്ഹ താവാ’’തി യോബ്ബനം അപസ്സായ മാനകരണം. ‘‘അഹം നിരോഗോ സട്ഠി വാ സത്തതി വാ വസ്സാനി അതിക്കന്താനി, ന മേ ഹരീതകഖണ്ഡമ്പി ഖാദിതബ്ബം, ഇമേ പനഞ്ഞേ ‘അസുകം നോ ഠാനം രുജ്ജതി, ഭേസജ്ജം ഖാദാമാ’തി വിചരന്തി, കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ നിരോഗോ നാമാ’’തി ഏവം മാനകരണം ആരോഗ്യമദോ. സബ്ബേസമ്പി ജീവിതം നാമ പഭങ്ഗുരം ദുക്ഖാനുബന്ധഞ്ച, തദുഭയം അനോലോകേത്വാ പബന്ധട്ഠിതിം പച്ചയസുലഭതഞ്ച നിസ്സായ ‘‘ചിരം ജീവിം, ചിരം ജീവാമി, ചിരം ജീവിസ്സാമി, സുഖം ജീവിം, സുഖം ജീവാമി, സുഖം ജീവിസ്സാമീ’’തി ഏവം മാനകരണം ജീവിതമദോ.

ഉപധിരഹിതന്തി കാമൂപധിരഹിതം. ചത്താരോ ഹി ഉപധീ – കാമൂപധി, ഖന്ധൂപധി, കിലേസൂപധി, അഭിസങ്ഖാരൂപധീതി. കാമാപി ‘‘യം പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം കാമാനം അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬) ഏവം വുത്തസ്സ സുഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ‘‘ഉപധിയതി ഏത്ഥ സുഖ’’ന്തി ഇമിനാ വചനത്ഥേന ‘‘ഉപധീ’’തി വുച്ചതി, ഖന്ധാപി ഖന്ധമൂലകസ്സ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, കിലേസാപി അപായദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, അഭിസങ്ഖാരാപി ഭവദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൧൦. ലിച്ഛവികുമാരകസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൮-൬൦. അട്ഠമേ സാപതേയ്യന്തി ഏത്ഥ സം വുച്ചതി ധനം, തസ്സ പതീതി സപതി, ധനസാമികോ. തസ്സ ഹിതാവഹത്താ സാപതേയ്യം, ദ്രബ്യം, ധനന്തി അത്ഥോ. അത്തനോ രുചിവസേന ഗാമകിച്ചം നേതീതി ഗാമനിയോ, ഗാമനിയോയേവ ഗാമണികോ.

അന്വായ ഉപനിസ്സായ ജീവനസീലാ അനുജീവിനോതി ആഹ ‘‘യേ ച ഏതം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീ’’തി. ഏകം മഹാകുലം നിസ്സായ പണ്ണാസമ്പി സട്ഠിപി കുലാനി ജീവന്തി, തേ മനുസ്സേ സന്ധായേതം വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. നവമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

ലിച്ഛവികുമാരകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നീവരണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.