൪. സുമനവഗ്ഗോ

൧. സുമനസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സതക്കകൂതി സതസിഖരോ, അനേകകൂടോതി അത്ഥോ. ഇദം തസ്സ മഹാമേഘഭാവദസ്സനം. സോ ഹി മഹാവസ്സം വസ്സതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇതോ ചിതോ ച ഉട്ഠിതേന വലാഹകകൂടസതേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി. ദസ്സനസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ ദസ്സനം നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. സോ ഹി പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി. യദിപി തം ഗോത്രഭു പഠമതരം പസ്സതി, ദിസ്വാ പന കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ കിലേസപ്പഹാനസ്സ അകരണതോ ന തം ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി. ആവജ്ജനട്ഠാനിയഞ്ഹി തം ഞാണം. മഗ്ഗസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണതാസാമഞ്ഞേന ചേതം വുത്തം, ന നിബ്ബാനപ്പടിവിജ്ഝനേന, തസ്മാ ധമ്മചക്ഖും പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേന ഭാവനം അപ്പത്തം ദസ്സനം, ധമ്മചക്ഖുഞ്ച പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണേന ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം തദഭിസമയോതി നത്ഥേത്ഥ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുമനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചുന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ ‘‘അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൧൭൯) അരിയകന്താനീതി പഞ്ചസീലാനി ആഗതാനി. അരിയകന്താനി ഹി പഞ്ചസീലാനി അരിയാനം കന്താനി പിയാനി, ഭവന്തരഗതാപി അരിയാ താനി ന വിജഹന്തി. ഇധ പന ‘‘യാവതാ, ചുന്ദ, സീലാനി അരിയകന്താനി സീലാനി, തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി…പേ… അഗ്ഗേ തേ പരിപൂരകാരിനോ’’തി വുത്തത്താ മഗ്ഗഫലാനി സീലാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘അരിയകന്താനി സീലാനീതി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനി സീലാനീ’’തി.

ചുന്ദീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സബ്ബപഠമം ഉട്ഠാനസീലാതി രത്തിയാ വിഭായനവേലായ സാമികേ പരിജനേ സേയ്യായ അവുട്ഠിതേ സബ്ബപഠമം ഉട്ഠാനസീലാ. സാമികം ദിസ്വാ നിസിന്നാസനതോ അഗ്ഗിദഡ്ഢാ വിയ പഠമമേവ വുട്ഠഹന്തീതി വാ പുബ്ബുട്ഠായിനിയോ. കിംകാരന്തി കിംകരണീയം, കിംകരണഭാവേന പുച്ഛിത്വാ കാതബ്ബവേയ്യാവച്ചന്തി അത്ഥോ. തം പടിസ്സുണന്താ വിചരന്തീതി കിംകാരപ്പടിസ്സാവിനിയോ. മനാപംയേവ കിരിയം കരോന്തി സീലേനാതി മനാപചാരിനിയോ. പിയമേവ വദന്തി സീലേനാതി പിയവാദിനിയോ.

തത്രുപായായാതി തത്ര കമ്മേ സാധേതബ്ബഉപായഭൂതായ വീമംസായ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം ഉണ്ണാകപ്പാസസംവിധാനേ’’തിആദി. അലം കാതുന്തി കാതും സമത്ഥാ. അലം സംവിധാതുന്തി വിചാരേതും സമത്ഥാ. തേനാഹ ‘‘അലം കാതും അലം സംവിധാതുന്തി അത്തനാ കാതുമ്പി പരേഹി കാരാപേതുമ്പീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൪-൩൫. ചതുത്ഥേ സന്ദിട്ഠികന്തി അസമ്പരായികതായ സാമം ദട്ഠബ്ബം. സയം അനുഭവിതബ്ബം അത്തപച്ചക്ഖം ദിട്ഠധമ്മികന്തി അത്ഥോ. ന സദ്ധാമത്തകേനേവ തിട്ഠതീതി ‘‘ദാനം നാമ സാധു സുന്ദരം, ബുദ്ധാദീഹി പണ്ഡിതേഹി പസത്ഥ’’ന്തി ഏവം സദ്ധാമത്തകേനേവ ന തിട്ഠതി. യം ദാനം ദേതീതി യം ദേയ്യധമ്മം പരസ്സ ദേതി. തസ്സ പതി ഹുത്വാതി തബ്ബിസയം ലോഭം സുട്ഠു അഭിഭവന്തോ തസ്സ അധിപതി ഹുത്വാ ദേതി. തേന അനധിഭവനീയത്താ ന ദാസോ ന സഹായോതി. തത്ഥ തദുഭയം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി തണ്ഹാദാസബ്യസ്സ ഉപഗതത്താ. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി തസ്സ പിയഭാവാവിസ്സജ്ജനതോ. സാമീ ഹുത്വാ ദേതി തത്ഥ തണ്ഹാദാസബ്യതോ അത്താനം മോചേത്വാ അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. അഥ വാ യോ ദാനസീലതായ ദായകോ പുഗ്ഗലോ, സോ ദാനേ പവത്തിഭേദേന ദാനദാസോ, ദാനസഹായോ, ദാനപതീതി തിപ്പകാരോ ഹോതി. തദസ്സ തിപ്പകാരതം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാതബ്ബട്ഠേന ദാനം, അന്നപാനാദി.

തത്ഥ യം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, തണ്ഹാധിപന്നതായ തസ്സ വസേന വത്തനതോ ദാസോ വിയ ഹോതി. യം പരേസം ദീയതി, തത്ഥാപി അന്നപാനസാമഞ്ഞേന ഇദം വുത്തം ‘‘ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ’’തി. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ പരേസം ദാതബ്ബസ്സ ച സമസമം ഠപനതോ. പതി ഹുത്വാ ദേതി സയം ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേ അവത്തിത്വാ തസ്സ അത്തനോ വസേ വത്താപനതോ. അപരോ നയോ – യോ അത്തനാ പണീതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം നിഹീനം ദേതി, സോ ദാനദാസോ നാമ തന്നിമിത്തനിഹീനഭാവാപത്തിതോ. യോ യാദിസം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, താദിസമേവ പരേസം ദേതി, സോ ദാനസഹായോ നാമ തന്നിമിത്തഹീനാധികഭാവവിവജ്ജനേന സദിസഭാവാപത്തിതോ. യോ അത്തനാ നിഹീനം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം പണീതം ദേതി, സോ ദാനപതി നാമ തന്നിമിത്തസേട്ഠഭാവാപത്തിതോ.

നിത്തേജഭൂതോ തേജഹാനിപ്പത്തിയാ. സഹ ബ്യതി ഗച്ഛതീതി സഹബ്യോ, സഹപവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, സഹപവത്തീതി ആഹ ‘‘സഹഭാവം ഏകീഭാവം ഗതാ’’തി. അസിതസ്സാതി വാ അബന്ധസ്സ, തണ്ഹാബന്ധനേന അബന്ധസ്സാതി അത്ഥോ. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. കാലദാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൬-൩൭. ഛട്ഠേ ആരാമതോതി ഫലാരാമതോ. പഠമുപ്പന്നാനീതി സബ്ബപഠമം സുജാതാനി. ഭാസിതഞ്ഞൂതി ഭിക്ഖൂ ഘരദ്വാരേ ഠിതാ കിഞ്ചാപി തുണ്ഹീ ഹോന്തി, അത്ഥതോ പന ‘‘ഭിക്ഖം ദേഥാ’’തി വദന്തി നാമ അരിയായ യാചനായ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഉദ്ധിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാനം യാചനാ’’തി. തത്ര യേ ‘‘മയം പചാമ, ഇമേ ന പചന്തി, പചമാനേ പത്വാ അലഭന്താ കുഹിം ലഭിസ്സന്തീ’’തി ദേയ്യധമ്മം സംവിഭജന്തി, തേ ഭാസിതഞ്ഞൂ നാമ ഞത്വാ കത്തബ്ബസ്സ കരണതോ. യുത്തപ്പത്തകാലേതി ദാതും യുത്തപ്പത്തകാലേ. അപ്പടിവാനചിത്തോതി അനിവത്തനചിത്തോ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

കാലദാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അനുകമ്പന്തീതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ’’തി ഏവം ഹിതഫരണേന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി. അപിച ഉപട്ഠാകാനം ഗേഹം അഞ്ഞേ സീലവന്തേ സബ്രഹ്മചാരിനോ ഗഹേത്വാ പവിസന്താപി അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി നാമ. നീചവുത്തിന്തി പണിപാതസീലം. കോധമാനഥദ്ധതായ രഹിതന്തി കോധമാനവസേന ഉപ്പന്നോ യോ ഥദ്ധഭാവോ ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതലക്ഖണോ, തേന വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. സോരച്ചേനാതി ‘‘തത്ഥ കതമം സോരച്ചം? യോ കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, ഇദം വുച്ചതി സോരച്ചം. സബ്ബോപി സീലസംവരോ സോരച്ച’’ന്തി ഏവമാഗതേന സീലസംവരസങ്ഖാതേന സോരതഭാവേന. സഖിലന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യം? യാ സാ വാചാ ഥദ്ധകാ കക്കസാ ഫരുസാ കടുകാ അഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം പഹായ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. യാ തത്ഥ സണ്ഹവാചതാ സഖിലവാചതാ അഫരുസവാചതാ, ഇദം വുച്ചതി സാഖല്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൫൦) ഏവം വുത്തേന സമ്മോദകമുദുഭാവേന സമന്നാഗതം. തേനാഹ ‘‘സഖിലന്തി സമ്മോദക’’ന്തി.

സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൦. നവമേ ഭതോതി പോസിതോ. തം പന ഭരണം ജാതകാലതോ പട്ഠായ സുഖപച്ചയൂപഹരണേന ദുക്ഖപച്ചയാപഹരണേന ച പവത്തിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘അമ്ഹേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഹത്ഥപാദവഡ്ഢനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന മുഖേന സിങ്ഘാനികാപനയനനഹാപനമണ്ഡനാദിഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. മാതാപിതൂനം സന്തകം ഖേത്താദിം അവിനാസേത്വാ രക്ഖിതം തേസം പരമ്പരായ ഠിതിയാ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകം…പേ… കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതീ’’തി. സലാകഭത്താദീനി അനുപച്ഛിന്ദിത്വാതി സലാകഭത്താദീനി അവിച്ഛിന്ദിത്വാ. യസ്മാ ദായജ്ജപ്പടിലാഭസ്സ യോഗ്യഭാവേന വത്തമാനോയേവ ദായസ്സ പടിപജ്ജിസ്സതി, ന ഇതരോതി ആഹ ‘‘കുലവംസാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ’’തിആദി. അത്തനാ ദായജ്ജാരഹം കരോന്തോതി അത്താനം ദായജ്ജാരഹം കരോന്തോ. മാതാപിതരോ ഹി അത്തനോ ഓവാദേ അവത്തമാനേ മിച്ഛാപടിപന്നേ ദാരകേ വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ അപുത്തേ കരോന്തി, തേ ദായജ്ജാരഹാ ന ഹോന്തി. ഓവാദേ വത്തമാനേ പന കുലസന്തകസ്സ സാമികേ കരോന്തി. തതിയദിവസതോ പട്ഠായാതി മതദിവസതോ തതിയദിവസതോ പട്ഠായ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദസമം ഉത്താനമേവ.

പുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുമനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.