൩. പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗോ

൧-൨. പഠമഅഗാരവസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧-൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ ആഭിസമാചാരികന്തി അഭിസമാചാരേ ഉത്തമസമാചാരേ ഭവം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘വത്തവസേന പഞ്ഞത്തസീല’’ന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദുതിയേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഠമഅഗാരവസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. ഉപക്കിലേസസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩-൨൪. തതിയേ ന ച പഭാവന്തന്തി ന ച പഭാസമ്പന്നം. പഭിജ്ജനസഭാവന്തി താപേത്വാ താളകജ്ജനപഭങ്ഗുരം. അവസേസം ലോഹന്തി വുത്താവസേസം സജാതിലോഹം, വിജാതിലോഹം, പിസാചലോഹം, കിത്തിമലോഹന്തി ഏവംപഭേദം സബ്ബമ്പി ലോഹം. ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനാതി ഏത്ഥ നനു ലോകിയകുസലചിത്തസ്സപി സുവിസുദ്ധസ്സപി ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനേവ ഉപക്കിലേസതാതി? സച്ചമേതം, യസ്മിം പന സന്താനേ നീവരണാനി ലദ്ധപ്പതിട്ഠാനി, തത്ഥ മഹഗ്ഗതകുസലസ്സപി അസമ്ഭവോ, പഗേവ ലോകുത്തരകുസലസ്സ. പരിത്തകുസലം പന യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജമാനം നീവരണേഹി ഉപഹതേ സന്താനേ ഉപ്പത്തിയാ അപരിസുദ്ധം ഹോന്തം ഉപക്കിലിട്ഠം നാമ ഹോതി അപരിസുദ്ധദീപകപല്ലികവട്ടിതേലാദിസന്നിസ്സയോ പദീപോ വിയ. അപിച നിപ്പരിയായതോ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനേവ തേസം ഉപക്കിലേസതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദഗ്ഗേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ആരമ്മണേ വിക്ഖിത്തപ്പവത്തിവസേന ചുണ്ണവിചുണ്ണതാ വേദിതബ്ബാ. ചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ഉപക്കിലേസസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനുഗ്ഗഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ സമ്മാദിട്ഠീതി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠീതിആദിനാ അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം മതേന അയം അത്ഥവണ്ണനാ ആരദ്ധാ, മജ്ഝിമഭാണകാ പനേത്ഥ അഞ്ഞഥാ അത്ഥം വദന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം മജ്ഝിമട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൫൨) –

‘‘അനുഗ്ഗഹിതാ’’തി ലദ്ധൂപകാരാ. സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേ നിബ്ബത്താ ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാ. തദേവ ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ചതുത്ഥഫലപഞ്ഞാ പഞ്ഞാവിമുത്തി നാമ, അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സീലാനുഗ്ഗഹിതാ’’തിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതന്തി സപ്പായധമ്മസ്സവനം. സാകച്ഛാതി കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനകഥാ. സമഥോതി വിപസ്സനാപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. വിപസ്സനാതി സത്തവിധാ അനുപസ്സനാ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലഞ്ഹി പൂരേന്തസ്സ, സപ്പായധമ്മസ്സവനം സുണന്തസ്സ, കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനം ഛിന്ദന്തസ്സ വിപസ്സനാപാദികാസു അട്ഠസു സമാപത്തീസു കമ്മം കരോന്തസ്സ, സത്തവിധം അനുപസ്സനം ഭാവേന്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഫലം ദേതി.

‘‘യഥാ ഹി മധുരം അമ്ബപക്കം പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അമ്ബപോതകസ്സ സമന്താ ഉദകകോട്ഠകം ഥിരം കത്വാ ബന്ധതി, ഘടം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം ഉദകം ആസിഞ്ചതി, ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം മരിയാദം ഥിരം കരോതി. യാ ഹോതി സമീപേ വല്ലി വാ സുക്ഖദണ്ഡകോ വാ കിപില്ലികപുടോ വാ മക്കടകജാലം വാ, തം അപനേതി, ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം മൂലാനി പരിഖണതി, ഏവമസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ഇമാനി പഞ്ച കാരണാനി കരോതോ സോ അമ്ബോ വഡ്ഢിത്വാ ഫലം ദേതി, ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. രുക്ഖസ്സ സമന്തതോ കോട്ഠകബന്ധനം വിയ ഹി സീലം ദട്ഠബ്ബം, കാലേന കാലം ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം, മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ, സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം, കാലേന കാലം ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ, തേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അനുഗ്ഗഹിതസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ മധുരഫലദാനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി അനുഗ്ഗഹിതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അരഹത്തഫലദാനം വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ലദ്ധൂപകാരാതി യഥാരഹം നിസ്സയാദിവസേന ലദ്ധപച്ചയാ. വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ അനുഗ്ഗഹിതഭാവേന ഗഹിതത്താ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീസു ച അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. അനന്തരസ്സ ഹി വിധി പടിസേധോ വാ, അഗ്ഗഫലസമാധിമ്ഹി തപ്പരിക്ഖാരധമ്മേസുയേവ ച കേവലോ ചേതോപരിയായോ നിരുള്ഹോതി സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേതി അനന്തരം കാലന്തരേ ചാതി ദുവിധേപി ഫലക്ഖണേ. പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന സബ്ബസംകിലേസേഹി ചേതോവിമുച്ചതി ഏതായാതി ചേതോവിമുത്തി, അഗ്ഗഫലപഞ്ഞം ഠപേത്വാ അവസേസാ ഫലധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി, ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ’’തി. സബ്ബകിലേസേഹി ചേതസോ വിമുച്ചനസങ്ഖാതം പടിപ്പസ്സമ്ഭനസഞ്ഞിതം പഹാനം ഫലം ആനിസംസോ ചാതി യോജനാ. ഇധ ചേതോവിമുത്തിസദ്ദേന പഹാനമത്തം ഗഹിതം, പുബ്ബേ പഹായകധമ്മാ. അഞ്ഞഥാ ഫലധമ്മാ ഏവ ആനിസംസോതി ഗയ്ഹമാനേ പുനവചനം നിരത്ഥകം സിയാ. പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാതി ഏത്ഥാപി ഏവമേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ സീലസഭാവത്താ വിസേസതോ സമാധിസ്സ ഉപകാരാ, തഥാ സമ്മാസങ്കപ്പോ ഝാനസഭാവത്താ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. സമ്മാസതിസമ്മാവായാമാ പന സമാധിപക്ഖിയാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ’’തി.

ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിആരോചനവസേന സഹ കഥനം സംകഥാ, സംകഥാവ സാകച്ഛാ. ഇധ പന കമ്മട്ഠാനപ്പടിബദ്ധാതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനേ…പേ… കഥാ’’തി. തസ്സ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഏകവാരം വിധിയാ അപ്പടിപജ്ജനം ഖലനം, അനേകവാരം പക്ഖലനം, തദുഭയസ്സ വിച്ഛേദനീ അപനയനീ കഥാ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനകഥാ. പൂരേന്തസ്സാതി വിവട്ടസന്നിസ്സിതം കത്വാ പാലേന്തസ്സ ബ്രൂഹേന്തസ്സ ച. സുണന്തസ്സാതി ‘‘യഥാഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം സുണന്തസ്സ. തേനേവ ഹി ‘‘സപ്പായധമ്മസ്സവന’’ന്തി വുത്തം. കമ്മം കരോന്തസ്സാതി ഭാവനാനുയോഗകമ്മം കരോന്തസ്സ. പഞ്ചസുപി ഠാനേസു അന്ത-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥജോതനോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനാ അമ്ബൂപമാ യുജ്ജേയ്യ.

ഉദകകോട്ഠകന്തി ജലാവാടം. ഥിരം കത്വാ ബന്ധതീതി അസിഥിലം ദള്ഹം നാതിമഹന്തം നാതിഖുദ്ദകം കത്വാ യോജേതി. ഥിരം കരോതീതി ഉദകസിഞ്ചനകാലേ തതോ തതോ പവത്തിത്വാ ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം ജലാവാടപാളിം ഥിരതരം കരോതി. സുക്ഖദണ്ഡകോതി തസ്സേവ അമ്ബഗച്ഛസ്സ സുക്ഖകോ സാഖാസീസകോ. കിപില്ലികപുടോതി തമ്ബകിപില്ലികപുടോ. ഖണിത്തിന്തി കുദാലം. കോട്ഠകബന്ധനം വിയ സീലം സമ്മാദിട്ഠിയാ വഡ്ഢനൂപായസ്സ മൂലഭാവതോ. ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം ഭാവനായ പരിബ്രൂഹനതോ. മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ യഥാവുത്തായ ഭാവനാധിട്ഠാനായ സീലമരിയാദായ ദള്ഹീഭാവാപാദനതോ. സമാഹിതസ്സ ഹി സീലം ഥിരതരം ഹോതി. സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം ഇച്ഛിതബ്ബഭാവനായ വിബന്ധനാപനയനതോ. മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ തസ്സാ വിബന്ധസ്സ മൂലഭൂതാനം തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം പലിഖണനതോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ സപ്പായധമ്മസ്സവനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തതോ യഥാസുതേ അത്ഥേ സാകച്ഛാസമാപജ്ജനം, തതോ കമ്മട്ഠാനവിസോധനേന സമഥനിബ്ബത്തി, തതോ സമാഹിതസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാപാരിപൂരി, പരിപുണ്ണാ വിപസ്സനാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിം ബ്രൂഹേതീതി ഏവമേതേസം അങ്ഗാനം പരമ്പരായ സമ്മുഖാ അനുഗ്ഗണ്ഹനതോ അയമാനുപുബ്ബീ കഥിതാതി വേദിതബ്ബം.

അനുഗ്ഗഹിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വിമുത്തായതനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ വിമുത്തിയാ വട്ടദുക്ഖതോ വിമുച്ചനസ്സ ആയതനാനി കാരണാനി വിമുത്തായതനാനീതി ആഹ – ‘‘വിമുച്ചനകാരണാനീ’’തി. പാളിഅത്ഥം ജാനന്തസ്സാതി ‘‘ഇധ സീലം ആഗതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ’’തിആദിനാ തംതംപാളിഅത്ഥം യാഥാവതോ ജാനന്തസ്സ. പാളിം ജാനന്തസ്സാതി തദത്ഥബോധിനിം പാളിം യാഥാവതോ ഉപധാരേന്തസ്സ. തരുണപീതീതി സഞ്ജാതമത്താ മുദുകാ പീതി ജായതി. കഥം ജായതി? യഥാദേസിതം ധമ്മം ഉപധാരേന്തസ്സ തദനുച്ഛവികമേവ അത്തനോ കായവാചാമനോസമാചാരം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സോമനസ്സം പത്തസ്സ പമോദലക്ഖണം പാമോജ്ജം ജായതി. തുട്ഠാകാരഭൂതാ ബലവപീതീതി പുരിമുപ്പന്നായ പീതിയാ വസേന ലദ്ധാസേവനത്താ അതിവിയ തുട്ഠാകാരഭൂതാ കായചിത്തദരഥസ്സ പസ്സമ്ഭനസമത്ഥതായ പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥാ ബലപ്പത്താ പീതി ജായതി. യസ്മാ നാമകായേ പസ്സദ്ധേ രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘നാമകായോ പസ്സമ്ഭതി’’ച്ചേവ വുത്തം.

സുഖം പടിലഭതീതി വക്ഖമാനസ്സ ചിത്തസമാധാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം ചേതസികം നിരാമിസസുഖം പടിലഭതി വിന്ദതി. സമാധിയതീതി ഏത്ഥ പന ന യോ കോചി സമാധി അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ അനുത്തരസമാധീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഹത്ത…പേ… സമാധിയതീ’’തി ആഹ. ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി തസ്സം ദേസനായം താദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാവുത്തസമാധിപടിലാഭസ്സ കാരണഭാവവിഭാവനം, യം തഥാ വിമുത്തായതനഭാവോ. ഓസക്കിതുന്തി ദസ്സിതും. സമാധിയേവ സമാധിനിമിത്തന്തി കമ്മട്ഠാനപാളിയാ ആരുള്ഹോ സമാധി ഏവ പരതോ ഉപ്പജ്ജനകഭാവനാസമാധിസ്സ കാരണഭാവതോ സമാധിനിമിത്തം. തേനാഹ ‘‘ആചരിയസ്സ സന്തികേ’’തിആദി.

വിമുത്തായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ സബ്ബസോ കിലേസദുക്ഖദരഥപരിളാഹാനം വിഗതത്താ സാതിസയമേത്ഥ സുഖന്തി വുത്തം ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖത്താ പച്ചുപ്പന്നസുഖോ’’തി. പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ വസേന പച്ഛിമം പച്ഛിമം ലദ്ധാസേവനതായ സന്തപണീതതരഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുരിമോ…പേ… സുഖവിപാകോ’’തി. കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനേന ലദ്ധത്താ. ‘‘കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവന്തി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനഭാവം. ലദ്ധത്താ പത്തത്താ തബ്ഭാവം ഉപഗതത്താ. ലോകിയസമാധിസ്സ പച്ചനീകാനി നീവരണപഠമജ്ഝാനനികന്തിആദീനി നിഗ്ഗഹേതബ്ബാനി, അഞ്ഞേ കിലേസാ വാരേതബ്ബാ. ഇമസ്സ പന അരഹത്തസമാധിസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബകിലേസത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബം വാരേതബ്ബഞ്ച അത്ഥീതി മഗ്ഗാനന്തരം സമാപത്തിക്ഖണേ ച അപ്പയോഗേന അധിഗതത്താ അപ്പിതത്താ ച അപരിഹാനിവസേന വാ അപ്പിതത്താ ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ. സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താതി ഏതേന അപ്പവത്തമാനായപി സതിയാ സതിബഹുലതായ സതോ ഏവ നാമാതി ദസ്സേതി. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാതി ഏതേന പരിച്ഛിന്നസ്സതിയാ സതോതി ദസ്സേതി. സേസേസൂതി ഞാണേസു.

സമാധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. പഞ്ചങ്ഗികസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൮-൨൯. അട്ഠമേ കരോ വുച്ചതി പുപ്ഫസമ്ഭവം ‘‘ഗബ്ഭാസയേ കിരീയതീ’’തി കത്വാ. കരതോ ജാതോ കായോ കരജകായോ, തദുപനിസ്സയോ ചതുസന്തതിരൂപസമുദായോ. കാമം നാമകായോപി വിവേകജേന പീതിസുഖേന തഥാലദ്ധൂപകാരോ, ‘‘അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിവചനതോ പന രൂപകായോ ഇധ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഇമം കരജകായ’’ന്തി. അഭിസന്ദേതീതി അഭിസന്ദനം കരോതി. തം പന അഭിസന്ദനം ഝാനമയേന പീതിസുഖേന കരജകായസ്സ തിന്തഭാവാപാദനം സബ്ബത്ഥകമേവ ലൂഖഭാവാപനയനന്തി ആഹ ‘‘തേമേതീ’’തിആദി. തയിദം അഭിസന്ദനം അത്ഥതോ യഥാവുത്തപീതിസുഖസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി കായസ്സ പരിപ്ഫരണം ദട്ഠബ്ബം. പരിസന്ദേതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബം ഏതസ്സ അത്ഥീതി സബ്ബാവാ, തസ്സ സബ്ബാവതോ. അവയവാവയവിസമ്ബന്ധേ അവയവിനി സാമിവചനന്തി അവയവവിസയോ സബ്ബ-സദ്ദോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സബ്ബകോട്ഠാസവതോ’’തി. അഫുടം നാമ ന ഹോതി യത്ഥ യത്ഥ കമ്മജരൂപം, തത്ഥ തത്ഥ ചിത്തജരൂപസ്സ അഭിബ്യാപനതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപാദിന്നകസന്തതീ’’തിആദി.

ഛേകോതി കുസലോ. തം പനസ്സ കോസല്ലം നഹാനീയചുണ്ണാനം കരണേ പിണ്ഡികരണേ ച സമത്ഥതാവസേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പടിബലോ’’തിആദി. കംസ-സദ്ദോ ‘‘മഹതിയാ കംസപാതിയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൬൧) സുവണ്ണേ ആഗതോ.‘‘കംസോ ഉപഹതോ യഥാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൩൪) കിത്തിമലോഹേ. കത്ഥചി പണ്ണത്തിമത്തേ ‘‘ഉപകംസോ നാമ രാജാസി, മഹാകംസസ്സ അത്രജോ’’തിആദി (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൦.൧൬൪ ഘടപണ്ഡിതജാതകവണ്ണനാ). ഇധ പന യത്ഥ കത്ഥചി ലോഹേതി ആഹ ‘‘യേന കേനചി ലോഹേന കതഭാജനേ’’തി. സ്നേഹാനുഗതാതി ഉദകസിനേഹേന അനുപ്പവിസനവസേന ഗതാ ഉപഗതാ. സ്നേഹപരേതാതി ഉദകസിനേഹേന പരിതോ ഗതാ സമന്തതോ ഫുടാ. തതോ ഏവ സന്തരബാഹിരാ ഫുടാ സ്നേഹേന. ഏതേന സബ്ബസോ ഉദകേന തേമിതഭാവമാഹ. ന ച പഗ്ഘരിണീതി ഏതേന തിന്തസ്സപി തസ്സ ഘനഥദ്ധഭാവം വദതി. തേനാഹ ‘‘ന ബിന്ദുബിന്ദൂ’’തിആദി.

താഹി താഹി ഉദകസിരാഹി ഉബ്ഭിജ്ജതീതി ഉബ്ഭിദം, ഉബ്ഭിദം ഉദകം ഏതസ്സാതി ഉബ്ഭിദോദകോ. ഉബ്ഭിന്നഉദകോതി നദീതീരേ ഖതകൂപകോ വിയ ഉബ്ഭിജ്ജനകഉദകോ. ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകോതി ധാരാവസേന ഉട്ഠഹനഉദകോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഉബ്ഭിദോദകോവ രഹദോ ഗഹിതോ, ന ഇതരോതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകഞ്ഹീ’’തിആദി. ധാരാനിപാതബുബ്ബുളകേഹീതി ധാരാനിപാതേഹി ച ഉദകബുബ്ബുളേഹി ച. ‘‘ഫേണപടലേഹി ചാ’’തി വത്തബ്ബം, സന്നിസിന്നമേവ അപരിക്ഖോഭതായ നിച്ചലമേവ, സുപ്പസന്നമേവാതി അധിപ്പായോ. സേസന്തി ‘‘അഭിസന്ദേതീ’’തിആദികം.

ഉപ്പലാനീതി ഉപ്പലഗച്ഛാനി. സേതരത്തനീലേസൂതി ഉപ്പലേസു, സേതുപ്പലരത്തുപ്പലനീലുപ്പലേസൂതി അത്ഥോ. യം കിഞ്ചി ഉപ്പലം ഉപ്പലമേവ സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണതോ. സതപത്തന്തി ഏത്ഥ സത-സദ്ദോ ബഹുപരിയായോ ‘‘സതഗ്ഘീ’’തിആദീസു വിയ. തേന അനേകസതപത്തസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. ലോകേ പന രത്തം പദുമം, സേതം പുണ്ഡരീകന്തി വുച്ചതി. യാവ അഗ്ഗാ യാവ ച മൂലാ ഉദകേന അഭിസന്ദനാദിസമ്ഭവദസ്സനത്ഥം ഉദകാനുഗ്ഗതഗ്ഗഹണം. ഇധ ഉപ്പലാദീനി വിയ കരജകായോ, ഉദകം വിയ തതിയജ്ഝാനസുഖം.

യസ്മാ പരിസുദ്ധേന ചേതസാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തമാഹ, തഞ്ച രാഗാദിഉപക്കിലേസമലാപഗമതോ നിരുപക്കിലേസം നിമ്മലം, തസ്മാ ആഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസട്ഠേന പരിസുദ്ധ’’ന്തി. യസ്മാ പന പാരിസുദ്ധിയാ ഏവ പച്ചയവിസേസേന പവത്തിവിസേസോ പരിയോദാതതാ സുധന്തസുവണ്ണസ്സ നിഘംസനേന പഭസ്സരതാ വിയ, തസ്മാ ആഹ ‘‘പഭസ്സരട്ഠേന പരിയോദാതം വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ഇദന്തി ഓദാതവചനം. ഉതുഫരണത്ഥന്തി ഉതുനോ ഫരണദസ്സനത്ഥം. ഉതുഫരണം ന ഹോതി സേസന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തങ്ഖണ …പേ… ബലവം ഹോതീ’’തി. വത്ഥം വിയ കരജകായോതി യോഗിനോ കരജകായോ വത്ഥം വിയ ദട്ഠബ്ബോ ഉതുഫരണസദിസേന ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖേന ഫരിതബ്ബത്താ. പുരിസസ്സ സരീരം വിയ ചതുത്ഥജ്ഝാനം ദട്ഠബ്ബം ഉതുഫരണട്ഠാനിയസ്സ സുഖസ്സ നിസ്സയഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ ച ‘‘പരിസുദ്ധേന ചേതസാ’’തി ചേതോഗഹണേന ഝാനസുഖം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഉതുഫരണം വിയ ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖ’’ന്തി. നനു ച ചതുത്ഥജ്ഝാനേ സുഖമേവ നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, സാതലക്ഖണസന്തസഭാവത്താ പനേത്ഥ ഉപേക്ഖാ ‘‘സുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨) ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി.

തസ്സ തസ്സ സമാധിസ്സ സരൂപദസ്സനസ്സ പച്ചയത്താ പച്ചവേക്ഖണഞാണം പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തം. സമഭരിതോതി സമപുണ്ണോ.

മണ്ഡഭൂമീതി പപാവണ്ണഭൂമി. യത്ഥ സലിലസിഞ്ചനേന വിനാവ സസ്സാനി ഠിതാനി സമ്പജ്ജന്തി. യുഗേ യോജേതബ്ബാനി യോഗ്ഗാനി, തേസം ആചരിയോ യോഗ്ഗാചരിയോ. തേസം സിക്ഖാപനതോ ഹത്ഥിആദയോപി ‘‘യോഗ്ഗാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ പാളിയം ‘‘അസ്സദമ്മസാരഥീ’’തി. യേന യേനാതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു യേന യേന മഗ്ഗേന. യം യം ഗതിന്തി ജവസമജവാദിഭേദാസു ഗതീസു യം യം ഗതിം. നവമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഞ്ചങ്ഗികസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതത്താ ഉച്ചോ പത്ഥടോ മഹന്തോ വിനിബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യോ സദ്ദോ ഏതേസന്തി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ. വചീഘോസോപി ഹി ബഹൂഹി ഏകജ്ഝം പവത്തിതോ അത്ഥതോ സദ്ദതോ ച ദുരവബോധോ കേവലം മഹാനിഗ്ഘോസോ ഏവ ഹുത്വാ സോതപഥമാഗച്ഛതി. മച്ഛവിലോപേതി മച്ഛാനം വിലുമ്പിത്വാ വിയ ഗഹണേ, മച്ഛാനം വാ വിലുമ്പനേ. കേവട്ടാനഞ്ഹി മച്ഛപച്ഛിഠപിതട്ഠാനേ മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇധ അഞ്ഞം ഏകം മച്ഛം ദേഹി, ഏകം മച്ഛഫാലം ദേഹീ’’തി, ‘‘ഏതസ്സ തേ മഹാ ദിന്നോ, മയ്ഹം ഖുദ്ദകോ’’തി ഏവം ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം കരോന്തി. മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ജാലേ പക്ഖിത്തേപി തസ്മിം ഠാനേ കേവട്ടാ ചേവ അഞ്ഞേ ച ‘‘പവിട്ഠോ ഗഹിതോ’’തി മഹാസദ്ദം കരോന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അസുചിസുഖന്തി കായാസുചിസന്നിസ്സിതത്താ കിലേസാസുചിസന്നിസ്സിതത്താ ച അസുചിസന്നിസ്സിതസുഖം. നേക്ഖമ്മസുഖസ്സാതി കാമതോ നിക്ഖമന്തസ്സ സുഖസ്സ. പവിവേകസുഖസ്സാതി ഗണസങ്ഗണികതോ കിലേസസങ്ഗണികതോ ച വിഗതസ്സ സുഖസ്സ. ഉപസമസുഖസ്സാതി രാഗാദിവൂപസമാവഹസ്സ സുഖസ്സ. സമ്ബോധസുഖന്തി മഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ സമ്ബോധസ്സ നിട്ഠപ്പത്തത്ഥായ സുഖം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.