൨. ബലവഗ്ഗോ

൧. അനനുസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അഭിജാനിത്വാതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനിത്വാ. അട്ഠഹി കാരണേഹി തഥാഗതസ്സാതി ‘‘തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ. തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ. തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ. തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ. തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ. തഥാവാദിതായ തഥാഗതോ. തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ. അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ’’തി ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാന’’ന്തി. പരതോ ദസ്സിതബലയോഗേന ‘‘ദസബലോഹ’’ന്തി അഭീതനാദം നദതി. ബ്രഹ്മചക്കന്തി ഏത്ഥ സേട്ഠപരിയായോ. ബ്രഹ്മസദ്ദോതി ആഹ ‘‘സേട്ഠചക്ക’’ന്തി. ചക്കഞ്ചേതം ധമ്മചക്കം അധിപ്പേതം.

അനനുസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ കാമം സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോപി ബലട്ഠോ ഏവ, പടിപക്ഖേഹി പന അകമ്പനീയത്തം സാതിസയം ബലട്ഠോതി വുത്തം ‘‘മുട്ഠസ്സച്ചേ ന കമ്പതീ’’തി.

സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിത്ഥതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കേന, തിക്ഖവിസദസൂരഭാവേനാതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന നേപക്കം നാമ പഞ്ഞാതി അധിപ്പായേന ‘‘നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. ഏവം സതി അഞ്ഞോ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. സതിമാതി ച ഇമിനാ സവിസേസാ സതി ഗഹിതാതി പരതോപി ‘‘ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ’’തി സതികിച്ചമേവ നിദ്ദിട്ഠം, ന പഞ്ഞാകിച്ചം, തസ്മാ സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കഭാവേനാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ലബ്ഭതേവ. പച്ചയവിസേസവസേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖോ സതിയാ ബലവഭാവോ. തഥാ ഹി ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി സജ്ഝായനസമ്മസനാനി സമ്ഭവന്തി.

ചിരകതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ കായേന ചിരകതം ചേതിയങ്ഗണവത്താദിമഹാവത്തപ്പടിപത്തിപൂരണം. ചിരഭാസിതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ വാചായ ചിരഭാസിതം സക്കച്ചം ഉദ്ദിസനഉദ്ദിസാപനധമ്മാസാരണധമ്മദേസനാഉപനിസിന്നകപരികഥാഅനുമോദനീയാദിവസേന പവത്തിതം വചീകമ്മം. സരിതാ അനുസ്സരിതാതി തസ്മിം കായേന ചിരകതേ കായോ നാമ കായവിഞ്ഞത്തി, ചിരഭാസിതേ വാചാ നാമ വചീവിഞ്ഞത്തി, തദുഭയമ്പി രൂപം, തംസമുട്ഠാപകാ ചിത്തചേതസികാ അരൂപം. ഇതി ഇമേ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നിരുദ്ധാതി സരതി ചേവ അനുസ്സരതി ച, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപികാ ഹി സതി ഇധ അധിപ്പേതാ. തായ സതിയാ ഏസ സകിം സരണേന സരിതാ, പുനപ്പുനം സരണേന അനുസ്സരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

വിത്ഥതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൧൦. ദട്ഠബ്ബസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫-൨൦. പഞ്ചമേ സവിസയസ്മിംയേവാതി അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏവ. ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേ കഥേതുന്തി ലോകിയധമ്മേ ലോകുത്തരധമ്മേ ച തേന തേന പവത്തിവിസേസേന കഥേതും. ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതി സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തീതി ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിമഗ്ഗകാരണേസു. കാമഞ്ച തേസു സതിആദയോപി ധമ്മാ ഇച്ഛിതബ്ബാവ തേഹി വിനാ തേസം അസമ്ഭവതോ, തഥാപി ചേത്ഥ സദ്ധാ വിസേസതോ കിച്ചകാരീതി വേദിതബ്ബാ. സദ്ധോ ഏവ ഹി സപ്പുരിസേ പയിരുപാസതി, സദ്ധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ ച അനിച്ചാദിതോ മനസി കരോതി, അരിയമഗ്ഗസ്സ ച അനുധമ്മം പടിപജ്ജതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധാബലം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ഇമിനാ നയേന സേസബലേസുപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസൂതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനഭാവനായ. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സോതാപത്തിഅങ്ഗേസു സദ്ധാ വിയ, സമ്മപ്പധാനഭാവനായ വീരിയം വിയ ച സതിപട്ഠാനഭാവനായ യസ്മാ ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬) വചനതോ പുബ്ബഭാഗേ കിച്ചതോ സതി അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, ഏവം സമാധികമ്മികസ്സ സമാധി, ‘‘അരിയസച്ചഭാവനാ പഞ്ഞാഭാവനാ’’തി കത്വാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പുബ്ബഭാഗേ അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി പാകടോയമത്ഥോ. അധിഗമക്ഖണേ പന സമാധിപഞ്ഞാനം വിയ സബ്ബേസമ്പി ബലാനം സദ്ധാദീനം സമതാവ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധാബല’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഏത്ഥഗ്ഗഹണം കതം.

ഇദാനി സദ്ധാദീനം തത്ഥ തത്ഥ അതിരേകകിച്ചതം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്രിദം ഉപമാ സംസന്ദനം – രാജപഞ്ചമസഹായാ വിയ വിമുത്തിപരിപാചകാനി പഞ്ച ബലാനി. നേസം കീളനത്ഥം ഏകജ്ഝം വീഥിഓതരണം വിയ ബലാനം ഏകജ്ഝം വിപസ്സനാവീഥിഓതരണം, സഹായേസു പഠമാദീനം യഥാസകം ഗേഹേവ വിചാരണാ വിയ സദ്ധാദീനം സോതാപത്തിഅങ്ഗാദീനി പത്വാ പുബ്ബങ്ഗമതാ. സഹായേസു ഇതരേസം തത്ഥ തത്ഥ തുണ്ഹീഭാവോ വിയ സേസബലാനം തത്ഥ തത്ഥ തദന്വയതാ, തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമസ്സ ബലസ്സ കിച്ചാനുഗതാ. ന ഹി തദാ തേസം സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദീനം വിയ കിച്ചം പാകടം ഹോതി, സദ്ധാദീനംയേവ പന കിച്ചം വിഭൂതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി പുരേതരം തഥാപച്ചയേഹി ചിത്തസന്താനസ്സ അഭിസങ്ഖതത്താ. ഏത്ഥ ച വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ ഭാവനാ വിസേസതോ പഞ്ഞുത്തരാതി ദസ്സനത്ഥം രാജാനം നിദസ്സനം കത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വുത്തം. ഛട്ഠാദീനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.

ദട്ഠബ്ബസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.