൧. സേഖബലവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧. പഞ്ചകനിപാതസ്സ പഠമേ കാമം സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോപി ബലട്ഠോ ഏവ, പടിപക്ഖേഹി പന അകമ്പനീയത്തം സാതിസയം ബലട്ഠോതി വുത്തം – ‘‘അസ്സദ്ധിയേ ന കമ്പതീ’’തി.

സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൬. വിത്ഥതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൬. ദുതിയേ ഹിരീയതീതി ലജ്ജതി വിരജ്ജതി. യസ്മാ ഹിരീ പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ, തസ്മാ ‘‘ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഓത്തപ്പതീതി ഉത്രസതി. പാപുത്രാസലക്ഖണഞ്ഹി ഓത്തപ്പം.

പഗ്ഗഹിതവീരിയോതി സങ്കോചം അനാപന്നവീരിയോ. തേനാഹ ‘‘അനോസക്കിതമാനസോ’’തി. പഹാനത്ഥായാതി സമുച്ഛിന്നത്ഥായ. കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദാ നാമ സമധിഗമോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിലാഭത്ഥായാ’’തി.

ഗതിഅത്ഥാ ധാതുസദ്ദാ ബുദ്ധിഅത്ഥാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായാ’’തി. മിസ്സകനയേനായം ദേസനാ ഗതാതി ആഹ ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ചാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചാ’’തി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ വിക്ഖമ്ഭനകിരിയതോ സാ ച ഖോ പദേസികാതി നിപ്പദേസികം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിഭാവേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാതി യാഥാവതോ. അകുപ്പധമ്മതായ ഹി മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഖേപിതം ഖേപിതമേവ, നാസ്സ പുന ഖേപനകിച്ചം അത്ഥീതി ഉപായേന ഞായേന സാ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ നയേനാ’’തി. തതിയാദീസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

വിത്ഥതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. കാമസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ അസന്തി ലൂനന്തി തേനാതി അസിതം, ദാത്തം. വിവിധാ ആഭഞ്ജന്തി ഭാരം ഓലമ്ബേന്തി തേനാതി ബ്യാഭങ്ഗീ, വിധം. കുലപുത്തോതി ഏത്ഥ ദുവിധോ കുലപുത്തോ ജാതികുലപുത്തോ, ആചാരകുലപുത്തോ ച. തത്ഥ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലികസ്സ പുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൯൪) ഏവം ആഗതോ ഉച്ചകുലപ്പസുതോ ജാതികുലപുത്തോ നാമ. ‘‘യേ തേ കുലപുത്താ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൪) ഏവം ആഗതാ പന യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ പസുതാപി ആചാരസമ്പന്നാ ആചാരകുലപുത്തോ നാമ. ഇധ പന ആചാരകുലപുത്തോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘കുലപുത്തോതി ആചാരകുലപുത്തോ’’തി. യുത്തന്തി അനുച്ഛവികം, ഏവം വത്തബ്ബതം അരഹതീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

കാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ചവനസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സദ്ധായാതി ഇമിനാ അധിഗമസദ്ധാ ദസ്സിതാ. ചതുബ്ബിധാ ഹി സദ്ധാ – ആഗമനീയസദ്ധാ, അധിഗമസദ്ധാ, പസാദസദ്ധാ, ഓകപ്പനസദ്ധാതി. തത്ഥ ആഗമനീയസദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം പവത്താ ഹോതി. ആഗമനീയപ്പടിപദായ ആഗതാ ഹി സദ്ധാ സാതിസയാ മഹാബോധിസത്താനം പരോപദേസേന വിനാ സദ്ധേയ്യവത്ഥും അവിപരീതതോ ഗഹേത്വാ അധിമുച്ചനതോ. സച്ചപ്പടിവേധതോ ആഗതസദ്ധാ അധിഗമസദ്ധാ സുപ്പബുദ്ധാദീനം വിയ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധാദീസു ഉപ്പജ്ജനകപ്പസാദോ പസാദസദ്ധാ മഹാകപ്പിനരാജാദീനം വിയ. ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ സദ്ദഹനവസേന കപ്പനം ഓകപ്പനം, തദേവ സദ്ധാതി ഓകപ്പനസദ്ധാ. തത്ഥ പസാദസദ്ധാ പരനേയ്യരൂപാ ഹോതി, സവനമത്തേനപി പസീദനതോ. ഓകപ്പനസദ്ധാ സദ്ധേയ്യം വത്ഥും ഓഗാഹിത്വാ അനുപവിസിത്വാ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി പച്ചക്ഖം കരോന്തീ വിയ പവത്തതി.

ചവനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ അപ്പതിസ്സയോതി അപ്പതിസ്സവോ വ-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തോ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം, പതിസ്സവോ, പതിസ്സവഭൂതം, തംസഭാവഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗാരവം. നത്ഥി ഏതസ്മിം പതിസ്സവോതി അപ്പതിസ്സവോ, ഗാരവവിരഹിതോ. തേനാഹ ‘‘അജേട്ഠകോ അനീചവുത്തീ’’തി.

പഠമഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ വുദ്ധിന്തിആദീസു സീലേന വുദ്ധിം, മഗ്ഗേന വിരുള്ഹിം, നിബ്ബാനേന വേപുല്ലം. സീലസമാധീഹി വാ വുദ്ധിം, വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി വിരുള്ഹിം, ഫലനിബ്ബാനേഹി വേപുല്ലം. ഏത്ഥ ച യസ്സ ചതുബ്ബിധം സീലം അഖണ്ഡാദിഭാവപ്പവത്തിയാ സുപരിസുദ്ധം വിസേസഭാഗിയത്താ അപ്പകസിരേനേവ മഗ്ഗഫലാവഹം സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ വിയ, സോ താദിസേന സീലേന ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം ആപജ്ജിസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘സീലേന വുദ്ധി’’ന്തി. യസ്സ പന അരിയമഗ്ഗോ ഉപ്പന്നോ, സോ വിരൂള്ഹമൂലോ വിയ പാദപോ സുപ്പതിട്ഠിതത്താ സാസനേ വിരൂള്ഹിം ആപന്നോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘മഗ്ഗേന വിരൂള്ഹി’’ന്തി. യോ സബ്ബകിലേസനിബ്ബാനപ്പത്തോ, സോ അരഹാ സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ സതി വേപുല്ലപ്പത്തോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനേന വേപുല്ല’’ന്തി. ദുതിയവികപ്പേ അത്ഥോ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേഖബലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.