(൧൪) ൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. പഠമചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അത്ഥഞ്ഞൂതി ഹിതഞ്ഞൂ. ഹിതപരിയായോ ഹേത്ഥ അത്ഥ-സദ്ദോ ‘‘അത്തത്ഥോ പരത്ഥോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൬൯; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫) വിയ. യസ്മാ ചേസ പരേസം ഹിതം ജാനന്തോ തേ അത്തനി രഞ്ജേതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘രഞ്ജിതും ജാനാതീ’’തി. ദണ്ഡേതി അപരാധാനുരൂപേ ദണ്ഡനേ. ബലമ്ഹീതി ബലകായേ. പഞ്ച അത്ഥേതി അത്തത്ഥോ, പരത്ഥോ, ഉഭയത്ഥോ, ദിട്ഠധമ്മികോ അത്ഥോ, സമ്പരായികോ അത്ഥോതി ഏവം പഞ്ചപ്പഭേദേ അത്ഥേ. ചത്താരോ ധമ്മേതി ചതുസച്ചധമ്മേ, കാമരൂപാരൂപലോകുത്തരഭേദേ വാ ചത്താരോ ധമ്മേ. പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗമത്തഞ്ഞുതായ ഏവ പരിയേസനവിസ്സജ്ജനമത്തഞ്ഞുതാപി ബോധിതാ ഹോന്തീതി ‘‘പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗമത്തം ജാനാതി’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

ഉത്തരതി അതിക്കമതി, അഭിഭവതീതി വാ ഉത്തരം, നത്ഥി ഏത്ഥ ഉത്തരന്തി അനുത്തരം. അനതിസയം, അപ്പടിഭാഗം വാ അനേകാസു ദേവമനുസ്സപരിസാസു അനേകസതക്ഖത്തും തേസം അരിയസച്ചപ്പടിവേധസമ്പാദനവസേന പവത്താ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ ധമ്മചക്കം. അപിച സബ്ബപഠമം അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖായ അട്ഠാരസപരിസഗണായ ബ്രഹ്മകോടിയാ ചതുസച്ചസ്സ പടിവേധവിധായിനീ യാ ധമ്മദേസനാ, തസ്സാ സാതിസയാ ധമ്മചക്കസമഞ്ഞാ. തത്ഥ സതിപട്ഠാനാതിധമ്മോ ഏവ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. ചക്കന്തി വാ ആണാ ധമ്മതോ അനപേതത്താ, ധമ്മഞ്ച തം ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം. ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ ‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦-൪൧). അപ്പടിവത്തിയന്തി ധമ്മിസ്സരസ്സ ഭഗവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ അനുത്തരഭാവതോ അപ്പടിസേധനീയം. കേഹി പന അപ്പടിവത്തിയന്തി ആഹ – ‘‘സമണേന വാ’’തിആദി. തത്ഥ സമണേനാതി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതേന. ബ്രാഹ്മണേനാതി ജാതിബ്രാഹ്മണേന. സാസനപരമത്ഥസമണബ്രാഹ്മണാനഞ്ഹി പടിലോമചിത്തംയേവ നത്ഥി. ദേവേനാതി കാമാവചരദേവേന. കേനചീതി യേന കേനചി അവസിട്ഠപാരിസജ്ജേന. ഏത്താവതാ അട്ഠന്നമ്പി പരിസാനം അനവസേസപരിയാദാനം ദട്ഠബ്ബം. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ.

പഠമചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. ദുതിയേ ചക്കവത്തിവത്തന്തി ദസവിധം, ദ്വാദസവിധം വാ ചക്കവത്തിഭാവാവഹം വത്തം. തത്ഥ അന്തോജനസ്മിം ബലകായേ ധമ്മികായേവ രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ സംവിധാനം, ഖത്തിയേസു, അനുയന്തേസു, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു, അധമ്മികപടിക്ഖേപോ, അധനാനം ധനാനുപ്പദാനം, സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനന്തി ഇദം ദസവിധം ചക്കവത്തിവത്തം. ഇദമേവ ച ഗഹപതികേ പക്ഖിജാതേ ച വിസും കത്വാ ഗഹണവസേന ദ്വാദസവിധം. പിതരാ പവത്തിതമേവ അനുപ്പവത്തേതീതി ദസവിധം വാ ദ്വാദസവിധം വാ ചക്കവത്തിവത്തം പൂരേത്വാ നിസിന്നസ്സ പുത്തസ്സ അഞ്ഞം പാതുഭവതി, സോ തം പവത്തേതി. രതനമയത്താ പന സദിസട്ഠേന തദേവേതന്തി കത്വാ ‘‘പിതരാ പവത്തിത’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ വാ സോ ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ, ത്വം ദേവ, ഹോഹി, അഹമനുസാസിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തസ്മാ പിതരാ പവത്തിതം ആണാചക്കം അനുപ്പവത്തേതി നാമാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യഞ്ഹി അത്തനോ പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധം ചക്കരതനം, തം നിപ്പരിയായതോ തേന പവത്തിതം നാമ, നേതരന്തി പഠമനയോ വുത്തോ. യസ്മാ പവത്തിതസ്സേവ അനുവത്തനം, പഠമനയോ ച തംസദിസേ തബ്ബോഹാരവസേന വുത്തോതി തം അനാദിയിത്വാ ദുതിയനയോ വുത്തോ.

ദുതിയചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. യസ്സംദിസംസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ചതുത്ഥേ ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി സുജാതതാ പഞ്ഞാപേയ്യ, സുജാത-സദ്ദോ ച ‘‘സുജാതോ ചാരുദസ്സനോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൩; ഥേരഗാ. ൮൧൮) ആരോഹസമ്പത്തിപരിയായോതി ജാതിവസേന സുജാതതം വിഭാവേതും ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി വുത്തം. അനോരസപുത്തവസേനപി ലോകേ മാതുപിതുസമഞ്ഞാ ദിസ്സതി, ഇധ പന സാ ഓരസപുത്തവസേന ഇച്ഛിതാതി ദസ്സേതും ‘‘സംസുദ്ധഗ്ഗഹണികോ’’തി വുത്തം. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ, ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതോ മാതുകുച്ഛിപ്പദേസോ. തേനാഹ ‘‘സംസുദ്ധായ മാതുകുച്ഛിയാ സമന്നാഗതോ’’തി. യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപാചനവസേന ഗണ്ഹനതോ അഛഡ്ഡനതോ ഗഹണീ, തേജോധാതു. പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ. പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ. തേസം യുഗോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ, പിതാമഹദ്വന്ദാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ മാതാമഹോപി ഗഹിതോതി സോ അട്ഠകഥായം വിസും ന ഉദ്ധതോ. യുഗ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഏകസേസനയേന ദട്ഠബ്ബോ ‘‘യുഗോ ച യുഗോ ച യുഗോ’’തി. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ദ്വിന്നം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ’’തി. പുരിസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ‘‘മാതിതോ’’തി പാളിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

അക്ഖിത്തോതി അപ്പത്തക്ഖേപോ. അനവക്ഖിത്തോതി സമ്പത്തവിവാദാദീസു ന അവക്ഖിത്തോ ന ഛഡ്ഡിതോ. ജാതിവാദേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘കേന കാരണേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉഭതോ…പേ… പിതാമഹയുഗാ’’തി ഏതേന ഖത്തിയസ്സ യോനിദോസാഭാവോ ദസ്സിതോ സംസുദ്ധഗ്ഗഹണികഭാവകിത്തനതോ. ‘‘അക്ഖിത്തോ’’തി ഇമിനാ കിരിയാപരാധാഭാവോ. കിരിയാപരാധേന ഹി സത്താ ഖേപം പാപുണന്തി. ‘‘അനുപക്കുട്ഠോ’’തി ഇമിനാ അയുത്തസംസഗ്ഗാഭാവോ. അയുത്തസംസഗ്ഗഞ്ഹി പടിച്ച സത്താ അക്കോസം ലഭന്തി.

അഡ്ഢതാ നാമ വിഭവസമ്പന്നതാ, സാ തം തം ഉപാദായുപാദായ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘യോ കോചി അത്തനോ സന്തകേന വിഭവേന അഡ്ഢോ ഹോതീ’’തി. തഥാ മഹദ്ധനതാപീതി തം ഉക്കംസഗതം ദസ്സേതും ‘‘മഹതാ അപരിമാണസങ്ഖേന ധനേന സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തം. ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ വിസേസതോ കാമാ ഭോഗാ നാമാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണവസേനാ’’തി. കോട്ഠം വുച്ചതി ധഞ്ഞസ്സ ആവസനട്ഠാനം, കോട്ഠഭൂതം അഗാരം കോട്ഠാഗാരം. തേനാഹ ‘‘ധഞ്ഞേന ച പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരോ’’തി. ഏവം സാരഗബ്ഭം കോസോ, ധഞ്ഞപരിട്ഠപനട്ഠാനഞ്ച കോട്ഠാഗാരന്തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തതോ അഞ്ഞഥാ തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ അസിനോ തിക്ഖഭാവപരിഹാരകോ പടിച്ഛദോ ‘‘കോസോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം രഞ്ഞോ തിക്ഖഭാവപരിഹാരം കത്വാ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ കോസോതി ആഹ ‘‘ചതുബ്ബിധോ കോസോ ഹത്ഥീ അസ്സാ രഥാ പത്തീ’’തി. വത്ഥകോട്ഠാഗാരഗ്ഗഹണേനേവ സബ്ബസ്സപി ഭണ്ഡട്ഠപനട്ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘തിവിധം കോട്ഠാഗാര’’ന്തി വുത്തം.

യസ്സാ പഞ്ഞായ വസേന പുരിസോ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി വുച്ചതി, തം പണ്ഡിച്ചന്തി ആഹ ‘‘പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ’’തി. തംതംഇതികത്തബ്ബതാസു ഛേകഭാവോ ബ്യത്തഭാവോ വേയ്യത്തിയം. സമ്മോഹം ഹിംസതി വിധമതീതി മേധാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേധാവീ. ഠാനേ ഠാനേ ഉപ്പത്തി ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഠാനുപ്പത്തി, ഠാനസോ ഉപ്പജ്ജനപഞ്ഞാ. വഡ്ഢിഅത്ഥേതി വഡ്ഢിസങ്ഖാതേ അത്ഥേ.

യസ്സംദിസംസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൯. പത്ഥനാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൫-൯. പഞ്ചമേ ഹത്ഥിസ്മിന്തി ഹത്ഥിസിപ്പേ. ഹത്ഥീതി ഹി ഹത്ഥിവിസയത്താ ഹത്ഥിസന്നിസ്സിതത്താ ച ഹത്ഥിസിപ്പം ഗഹിതം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. വയതീതി വയോ, സോഭനേസു കത്ഥചി അപക്ഖലന്തോ അവിത്ഥായന്തോ താനി സന്ധാരേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. ന വയോ അവയോ, താനി അത്ഥതോ സദ്ദതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. അവയോ ന ഹോതീതി അനവയോ. ദ്വേ പടിസേധാ പകതിം ഗമേന്തീതി ആഹ ‘‘അനവയോതി സമത്ഥോ’’തി. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

പത്ഥനാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സോതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ തിബ്ബാനന്തി തിക്ഖാനം. ഖരാനന്തി കക്കസാനം. കടുകാനന്തി ദാരുണാനം. അസാതാനന്തി നസാതാനം അപ്പിയാനം. ന താസു മനോ അപ്പേതി, ന താ മനം അപ്പായന്തി വഡ്ഢേന്തീതി അമനാപാ.

സോതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രാജവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.