(൧൫) ൫. തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ
൧. അവജാനാതിസുത്തവണ്ണനാ
൧൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ദത്വാ അവജാനാതീതി ഏത്ഥ ഏകോ ഭിക്ഖു മഹാപുഞ്ഞോ ചതുപച്ചയലാഭീ ഹോതി, സോ ചീവരാദീനി ലഭിത്വാ അഞ്ഞം അപ്പപുഞ്ഞം ആപുച്ഛതി. സോപി തസ്മിം പുനപ്പുനം ആപുച്ഛന്തേപി ഗണ്ഹാതിയേവ. അഥസ്സ ഇതരോ ഥോകം കുപിതോ ഹുത്വാ മങ്കുഭാവം ഉപ്പാദേതുകാമോ വദതി ‘‘അയം അത്തനോ ധമ്മതായ ചീവരാദീനി ന ലഭതി, അമ്ഹേ നിസ്സായ ലഭതീ’’തി. ഏവമ്പി ദത്വാ അവജാനാതി നാമ. ഏകോ പന ഏകേന സദ്ധിം ദ്വേ തീണി വസ്സാനി വസന്തോ പുബ്ബേ തം പുഗ്ഗലം ഗരും കത്വാ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ചിത്തീകാരം ന കരോതി, ആസനനിസിന്നട്ഠാനമ്പി ന ഗച്ഛതി. അയമ്പി പുഗ്ഗലോ സംവാസേന അവജാനാതി നാമ. ആധേയ്യമുഖോതി ആദിതോ ധേയ്യമുഖോ, പഠമവചനസ്മിംയേവ ഠപിതമുഖോതി അത്ഥോ. തത്ഥായം നയോ – ഏകോ പുഗ്ഗലോ സാരുപ്പംയേവ ഭിക്ഖും ‘‘അസാരുപ്പോ ഏസോ’’തി കഥേതി. തം സുത്വാ ഏസ നിട്ഠം ഗച്ഛതി, പുന അഞ്ഞേന സഭാഗേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘സാരുപ്പോ അയ’’ന്തി വുത്തേപി തസ്സ വചനം ന ഗണ്ഹാതി. അസുകേന നാമ ‘‘അസാരുപ്പോ അയ’’ന്തി അമ്ഹാകം കഥിതന്തി പുരിമഭിക്ഖുനോവ കഥം ഗണ്ഹാതി. അപരോപിസ്സ ദുസ്സീലം ‘‘സീലവാ’’തി കഥേതി. തസ്സ വചനം സദ്ദഹിത്വാ പുന അഞ്ഞേന ‘‘അസാരുപ്പോ ഏസോ ഭിക്ഖു, നായം തുമ്ഹാകം സന്തികം ഉപസങ്കമിതും യുത്തോ’’തി വുത്തേപി തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ പുരിമംയേവ കഥം ഗണ്ഹാതി. അപരോ വണ്ണമ്പി കഥിതം ഗണ്ഹാതി, അവണ്ണമ്പി കഥിതം ഗണ്ഹാതിയേവ. അയമ്പി ആധേയ്യമുഖോയേവ നാമ ആധാതബ്ബമുഖോ, യം യം സുണാതി, തത്ഥ തത്ഥ ഠപിതമുഖോതി അത്ഥോ.
ലോലോതി സദ്ധാദീനം ഇത്തരകാലപ്പതിതത്താ അസ്സദ്ധിയാദീഹി ലുലിതഭാവേന ലോലോ. ഇത്തരഭത്തീതിആദീസു പുനപ്പുനം ഭജനേന സദ്ധാവ ഭത്തിപേമം. സദ്ധാപേമമ്പി ഗേഹസ്സിതപേമമ്പി വട്ടതി, പസാദോ സദ്ധാപസാദോ. ഏവം പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതീതി ഏവം ഇത്തരസദ്ധാദിതായ പുഗ്ഗലോ ലോലോ നാമ ഹോതി. ഹലിദ്ദിരാഗോ വിയ, ഥുസരാസിമ്ഹി കോട്ടിതഖാനുകോ വിയ, അസ്സപിട്ഠിയം ഠപിതകുമ്ഭണ്ഡം വിയ ച അനിബദ്ധട്ഠാനേ മുഹുത്തേന കുപ്പതി. മന്ദോ മോമൂഹോതി അഞ്ഞാണഭാവേന മന്ദോ, അവിസയതായ മോമൂഹോ, മഹാമൂള്ഹോതി അത്ഥോ.
അവജാനാതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨-൩. ആരഭതിസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൪൨-൩. ദുതിയേ ആരഭതീതി ഏത്ഥ ആരമ്ഭ-സദ്ദോ കമ്മകിരിയഹിംസനവീരിയകോപനാപത്തിവീതിക്കമേസു വത്തതി. തഥാ ഹേസ ‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആരമ്ഭപച്ചയാ’’തി (സു. നി. ൭൪൯) കമ്മേ ആഗതോ. ‘‘മഹാരമ്ഭാ മഹായഞ്ഞാ, ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൦; അ. നി. ൪.൩൯) കിരിയായ. ‘‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭന്തീ’’തി (മ. നി. ൨.൫൧) ഹിംസനേ. ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്ഖമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫; നേത്തി. ൨൯; പേടകോ. ൩൮; മി. പ. ൫.൧.൪) വീരിയേ. ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൫; മ. നി. ൧.൨൯൩) കോപനേ. ‘‘ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൨; പു. പ. ൧൯൧) അയം പന ആപത്തിവീതിക്കമേ ആഗതോ, തസ്മാ ആപത്തിവീതിക്കമവസേന ആരഭതി ചേവ, തപ്പച്ചയാ ച വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീതി അനധിഗതത്താ യഥാസഭാവതോ ന ജാനാതി. യത്ഥസ്സാതി യസ്മിം അസ്സ, യം ഠാനം പത്വാ ഏതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീതി അത്ഥോ. കിം പന പത്വാ തേ നിരുജ്ഝന്തീതി? അരഹത്തമഗ്ഗം, ഫലപ്പത്തസ്സ പന നിരുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. ഏവം സന്തേപി ഇധ മഗ്ഗകിച്ചവസേന പന ഫലമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.
ആരഭതീ ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തം പനേസ ദേസേതും സഭാഗപുഗ്ഗലം പരിയേസതി, തസ്മാ ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. ന ആരഭതി വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ആപത്തിം ന ആപജ്ജതി, വിനയപഞ്ഞത്തിയം പന അകോവിദത്താ അനാപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ന ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീ’’തി യോ വുത്തോ, കതരോ സോ പുഗ്ഗലോ? ഓസ്സട്ഠവീരിയപുഗ്ഗലോ. സോ ഹി ‘‘കിം മേ ഇമസ്മിം കാലേ പരിനിബ്ബാനേന, അനാഗതേ മേത്തേയ്യസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വിസുദ്ധസീലോപി പടിപത്തിം ന പൂരേതി. സോ ഹി ‘‘കിമത്ഥം ആയസ്മാ പമത്തോ വിഹരതി, പുഥുജ്ജനസ്സ നാമ ഗതി അനിബദ്ധാ, തസ്മാ ഹി മേത്തേയ്യസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ലഭേയ്യാസി, അരഹത്തത്ഥായ വിപസ്സനം ഭാവേഹീ’’തി ഓവദിതബ്ബോവ.
സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാവ അപരദ്ധം വത ആയസ്മതാ, ഏവം സന്തേപി മയം ആയസ്മന്തം യാചാമ, ദേസേതബ്ബയുത്തകസ്സ ദേസനായ, വുട്ഠാതബ്ബയുത്തകസ്സ വുട്ഠാനേന, ആവികാതബ്ബയുത്തകസ്സ ആവികിരിയായ ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായ സുദ്ധന്തേ ഠിതഭാവപച്ചവേക്ഖണേന വിപ്പടിസാരജേ ആസവേ പടിവിനോദേത്വാ നീഹരിത്വാ വിപസ്സനാചിത്തഞ്ചേവ വിപസ്സനാപഞ്ഞഞ്ച വഡ്ഢേതൂതി. അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേനാതി ഏതേന പഞ്ചമേന ഖീണാസവപുഗ്ഗലേന. സമസമോ ഭവിസ്സതീതി ലോകുത്തരഗുണേഹി സമഭാവേനേവ സമോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം ഖീണാസവേന ഓവദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. തതിയം ഉത്താനമേവ.
ആരഭതിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪-൬. തികണ്ഡകീസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൪൪-൬. ചതുത്ഥേ പടികൂലേതി അമനുഞ്ഞേ അനിട്ഠേ. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീതി ഇട്ഠാകാരേനേവ പവത്തചിത്തോ. ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി ഉപനേതി പവത്തേതി. അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി അനിട്ഠേ സത്തസഞ്ഞിതേ ആരമ്മണേ. മേത്തായ വാ ഫരതീതി മേത്തം ഹിതേസിതം ഉപസംഹരന്തോ സബ്ബത്ഥകമേവ വാ തത്ഥ ഫരതി. ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതീതി ധമ്മസഭാവചിന്തനേന ധാതുതോ പച്ചവേക്ഖണായ ധാതുമനസികാരം വാ തത്ഥ പവത്തേതി. തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാതി സഭാവതോ ആനുഭാവതോ ച ഉപതിട്ഠന്തം ആരമ്മണേ പടികൂലഭാവം അപ്പടികൂലഭാവഞ്ചാതി തം ഉഭയം പഹായ അഗ്ഗഹേത്വാ, സബ്ബസ്മിം പന തസ്മിം മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരിതുകാമോ പന കിം കരോതീതി? ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ആപാഥം ഗതേസു നേവ സോമനസ്സിതോ ഹോതി, ന ദോമനസ്സിതോ ഹോതി. ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യാതി ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തോ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തോ യഥാ അഞ്ഞേ അസമപേക്ഖനേന മോഹം ഉപ്പാദേന്തി, ഏവം അനുപ്പാദേന്തോ ഛസു ആരമ്മണേസു ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യ. തേനേവാഹ ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന പഞ്ചമോ’’തി. ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനലക്ഖണായ ഛസു ദ്വാരേസു പവത്തനതോ ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ’’തി ലദ്ധനാമായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ വസേന പഞ്ചമോ വാരോ വുത്തോതി അത്ഥോ. പഞ്ചമം ഛട്ഠഞ്ച ഉത്താനമേവ.
തികണ്ഡകീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭-൧൦. അസപ്പുരിസദാനസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൪൭-൧൫൦. സത്തമേ അസക്കച്ചന്തി അനാദരം കത്വാ. ദേയ്യധമ്മസ്സ അസക്കച്ചകരണം നാമ അസമ്പന്നം കരോതീതി ആഹ ‘‘ന സക്കരിത്വാ സുചിം കത്വാ ദേതീ’’തി, ഉത്തണ്ഡുലാദിദോസവിരഹിതം സുചിസമ്പന്നം കത്വാ ന ദേതീതി അത്ഥോ. അചിത്തീകത്വാതി ന ചിത്തേ കത്വാ, ന പൂജേത്വാതി അത്ഥോ. പൂജേന്തോ ഹി പൂജേതബ്ബവത്ഥും ചിത്തേ ഠപേതി, ന തതോ ബഹി കരോതി. ചിത്തം വാ അച്ഛരിയം കത്വാ പടിപത്തിവികരണം സമ്ഭാവനകിരിയാ, തപ്പടിക്ഖേപതോ അചിത്തീകരണം അസമ്ഭാവനകിരിയാ. അഗാരവേന ദേതീതി പുഗ്ഗലേ അഗരും കരോന്തോ നിസീദനട്ഠാനേ അസമ്മജ്ജിത്വാ യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ നിസീദാപേത്വാ യം വാ തം വാ ആധാരകം ഠപേത്വാ ദാനം ദേതി. അസഹത്ഥാതി ന അത്തനോ ഹത്ഥേന ദേതി, ദാസകമ്മകരോദീഹി ദാപേതി. അപവിദ്ധം ദേതീതി അന്തരാ അപവിദ്ധം വിച്ഛേദം കത്വാ ദേതി. തേനാഹ ‘‘ന നിരന്തരം ദേതീ’’തി. അഥ വാ അപവിദ്ധം ദേതീതി ഉച്ഛിട്ഠാദിഛഡ്ഡനീയധമ്മം വിയ അവക്ഖിത്തകം കത്വാ ദേതി. തേനാഹ ‘‘ഛഡ്ഡേതുകാമോ വിയ ദേതീ’’തി. ‘‘അദ്ധാ ഇമസ്സ ദാനസ്സ ഫലമേവ ആഗച്ഛതീ’’തി ഏവം യസ്സ കമ്മസ്സകതാദിട്ഠി അത്ഥി, സോ ആഗമനദിട്ഠികോ, അയം പന ന താദിസോതി അനാഗമനദിട്ഠികോ. തേനാഹ ‘‘കതസ്സ നാമ ഫലം ആഗമിസ്സതീ’’തിആദി. അട്ഠമാദീസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.
അസപ്പുരിസദാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
തികണ്ഡകീവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.