(൭) ൨. പത്തകമ്മവഗ്ഗോ

൧-൪. പത്തകമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൧-൬൪. ദുതിയസ്സ പഠമേ യേ അനിട്ഠാ ന ഹോന്തി, തേ ഇട്ഠാതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അനിട്ഠപടിക്ഖേപേന ഇട്ഠാ’’തി. ഇട്ഠാതി ച പരിയിട്ഠാ വാ ഹോതു മാ വാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. ഗവേസിതമ്പി ഹി ഇട്ഠന്തി വുച്ചതി, തം ഇധ നാധിപ്പേതം. മനേതി മനസ്മിം. കന്താതി വാ കമനീയാ, കാമേതബ്ബാതി അത്ഥോ. മനം അപ്പായന്തീതി ഇട്ഠഭാവേന മനം വഡ്ഢേന്തി. കമ്മസാധനോ ഇധ ഭോഗ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഭോഗാതി ഭുഞ്ജിതബ്ബാ’’തിആദി. ധമ്മൂപഘാതം കത്വാ കുസലധമ്മം വിനോദേത്വാ. ഉപനിജ്ഝായീയന്തീതി ഉപജ്ഝായാതി ആഹ ‘‘സുഖദുക്ഖേസു ഉപനിജ്ഝായിതബ്ബത്താ’’തി, സുഖദുക്ഖേസു ഉപ്പന്നേസു അനുസ്സരിതബ്ബത്താതി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തേഹീതി ഏത്ഥ തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഗമ്മ ദിട്ഠമത്താ നാതിദള്ഹമിത്താ സന്ദിട്ഠാ, സുട്ഠു ഭത്താ സിനേഹവന്തോ ദള്ഹമിത്താ സമ്ഭത്താ.

വിസമലോഭന്തി ബലവലോഭം. സുഖിതന്തി സഞ്ജാതസുഖം. പീണിതന്തി ധാതം സുഹിതം. തഥാഭൂതോ പന യസ്മാ ബലസമ്പന്നോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ബലസമ്പന്നം കരോതീ’’തി വുത്തം.

സോഭനേ കായികവാചസികകമ്മേ രതോതി സൂരതോ ഉകാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. സോ പന അത്ഥതോ സുസീലഭാവോതി ആഹ ‘‘ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാതി അധിവാസനക്ഖന്തിയഞ്ച സുസീലതായ ച നിവിട്ഠാ’’തി. ഏകമത്താനന്തി ഏകം ചിത്തന്തി അത്ഥോ. രാഗാദീനഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗിയം ദമനാദി പച്ചേകം ഇച്ഛിതബ്ബം, ന മഗ്ഗക്ഖണേ വിയ ഏകജ്ഝം പടിസങ്ഖാനമുഖേന പജഹനതോ. ഏകമത്താനന്തി വാ വിവേകവസേന ഏകം ഏകാകിനം അത്താനം. തേനേവാഹ ‘‘ഏകം അത്തനോവ അത്തഭാവ’’ന്തിആദി. ഉപരൂപരിഭൂമീസൂതി ഛകാമസഗ്ഗസങ്ഖാതാസു ഉപരൂപരികാമഭൂമീസു. കമ്മസ്സ ഫലം അഗ്ഗം നാമ. തം പനേത്ഥ ഉച്ചഗാമീതി ആഹ ‘‘ഉദ്ധമഗ്ഗമസ്സാ’’തി. സുവഗ്ഗേ നിയുത്താ, സുവഗ്ഗപ്പയോജനാതി വാ സോവഗ്ഗികാ. ദസന്നം വിസേസാനന്തി ദിബ്ബആയുവണ്ണയസസുഖആധിപതേയ്യാനഞ്ചേവ ഇട്ഠരൂപാദീനഞ്ച ഫലവിസേസാനം. വണ്ണഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സകോ അത്തഭാവവണ്ണോ ഗഹിതോ, രൂപഗ്ഗഹണേന ബഹിദ്ധാ രൂപാരമ്മണം. ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

പത്തകമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. രൂപസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ പമിനോതി ഉളാരതാദിവിസേസം ഏതേനാതി പമാണം, രുപകായോ പമാണം ഏതസ്സാതി രൂപപ്പമാണോ. തതോ ഏവ രൂപേ പസന്നോതി രൂപപ്പസന്നോ. ഘോസോതി ചേത്ഥ ഥുതിഘോസോ. ലൂഖന്തി പച്ചയലൂഖതാ. ധമ്മാതി സീലാദയോ ഗുണധമ്മാ അധിപ്പേതാ. ഇമേസം പന ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം നാനാകരണം പാളിയംയേവ ആഗതം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരോഹം വാ പസ്സിത്വാ പരിണാഹം വാ പസ്സിത്വാ സണ്ഠാനം വാ പസ്സിത്വാ പാരിപൂരിം വാ പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ.

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരവണ്ണനായ പരഥോമനായ പരപസംസനായ പരവണ്ണഹാരികായ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ.

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ചീവരലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ പത്തലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ സേനാസനലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ വിവിധം വാ ദുക്കരകാരികം പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ.

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലം വാ പസ്സിത്വാ സമാധിം വാ പസ്സിത്വാ പഞ്ഞം വാ പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോ’’തി (പു. പ. ൧൭൧-൧൭൨).

തത്ഥ ആരോഹന്തി ഉച്ചതം. സാ ച ഖോ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ പമാണയുത്താ ദട്ഠബ്ബാ. പരിണാഹന്തി നാതികിസഥൂലതാവസേന പീണതം. സണ്ഠാനന്തി തേസം തേസം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സുസണ്ഠിതതം ദീഘരസ്സവട്ടാദിയുത്തട്ഠാനേസു തഥാഭാവം. പാരിപൂരിന്തി സബ്ബേസം സരീരാവയവാനം പരിപുണ്ണതം അവികലതം. തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാതി തസ്മിം രൂപേ രൂപസമ്പത്തിയം പമാണഭാവം ഉപാദായ. പസാദം ജനേതീതി അധിമോക്ഖം ജനേതി ഉപ്പാദേതി.

പരവണ്ണനായാതി ‘‘അസുകോ ഏദിസോ ച ഏദിസോ ചാ’’തി പരസ്സ ഗുണവചനേന. പരഥോമനായാതി പരമ്മുഖാ പരസ്സ സിലാഘുപ്പാദകേന അഭിത്ഥവനേന പരേന ഥുതിവസേന, ഗാഥാദിഉപനിബന്ധനേന വുത്തായ ഥോമനായാതി വുത്തം ഹോതി. പരപസംസനായാതി പരമ്മുഖാ പരസ്സ ഗുണസംകിത്തനേന. പരവണ്ണഹാരികായാതി പരമ്പരവണ്ണഹാരികായ പരമ്പരായ പരസ്സ കിത്തനസദ്ദസ്സ ഉപസംഹാരേന. തത്ഥാതി തസ്മിം ഥുതിഘോസേ.

ചീവരലൂഖന്തി ഥൂലജിണ്ണബഹുതുന്നകതാദിചീവരസ്സ ലൂഖഭാവം. പത്തലൂഖന്തി അനേകഗന്ഥികാഹടതാദിപത്തസ്സ ലൂഖഭാവം. വിവിധം വാ ദുക്കരകാരികന്തി ധുതങ്ഗാദിവസേന പവത്തനാനാവിധം ദുക്കരചരിയം. സീലം വാ പസ്സിത്വാതി സീലപാരിപൂരിവസേന വിസുദ്ധം കായവചീസുചരിതം ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സിത്വാ, ഝാനാദിഅധിഗമസുദ്ധിസമാധിം വാ വിപസ്സനാഭിഞ്ഞാസങ്ഖാതം പഞ്ഞം വാ പസ്സിത്വാതി അത്ഥോ.

ഏവമേതസ്മിം ചതുപ്പമാണേ ലോകസന്നിവാസേ ബുദ്ധേസു അപ്പസന്നാ മന്ദാ, പസന്നാ ബഹുകാ. രൂപപ്പമാണസ്സ ഹി ബുദ്ധരൂപതോ ഉത്തരി പസാദാവഹം രൂപം നാമ നത്ഥി. ഘോസപ്പമാണസ്സ ബുദ്ധാനം കിത്തിഘോസതോ ഉത്തരി പസാദാവഹോ ഘോസോ നാമ നത്ഥി. ലൂഖപ്പമാണസ്സ കാസികാനി വത്ഥാനി മഹാരഹാനി കഞ്ചനഭാജനാനി തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേ സബ്ബസമ്പത്തിയുത്തേ പാസാദവരേ പഹായ പംസുകൂലചീവരസേലമയപത്തരുക്ഖമൂലാദിസേനാസനസേവിനോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ലൂഖതോ ഉത്തരി പസാദാവഹം അഞ്ഞം ലൂഖം നാമ നത്ഥി. ധമ്മപ്പമാണസ്സ സദേവകേ ലോകേ അസാധാരണസീലാദിഗുണസ്സ തഥാഗതസ്സ സീലാദിഗുണതോ ഉത്തരി പസാദാവഹോ അഞ്ഞോ സീലാദിഗുണോ നാമ നത്ഥി. ഇതി ഭഗവാ ഇമം ചതുപ്പമാണികം ലോകസന്നിവാസം മുട്ഠിനാ ഗഹേത്വാ വിയ ഠിതോതി.

പമാണിംസൂതി പമാണം അഗ്ഗഹേസും. നിയകജ്ഝത്തേ തസ്സ ഗുണം ന ജാനാതീതി തസ്സ അബ്ഭന്തരേ പവത്തമാനം സീലാദിഗുണം ന ജാനാതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

രൂപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അഹിരാജസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ ദട്ഠവിസാനേവാതി അവധാരണേന ദിട്ഠവിസാദയോ നിവത്തേതി. കട്ഠമുഖാദയോ ഹി ചത്താരോ ആസീവിസാ ദട്ഠവിസോ, ദിട്ഠവിസോ, ഫുട്ഠവിസോ, വാതവിസോതി പച്ചേകം ചതുബ്ബിധാ ഹോന്തീതി വിസവേഗവികാരവസേന സോളസ വുത്താ. തേസു ദട്ഠവിസാനംയേവ ഇധ ഗഹണം, ന ഇതരേസന്തി ദസ്സേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അഹിരാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. അട്ഠമേ കാലേ സമ്പത്തേതി ഗബ്ഭസ്സ പരിപാകഗതത്താ വിജായനകാലേ സമ്പത്തേ. പോതകന്തി അസ്സതരിയാ പുത്തം. ‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തീ’’തിആദിഗാഥായ കുക്കുജകേനേവ പത്തവട്ടിപസവസ്സ ഉച്ഛിന്നത്താ ഫലുപ്പത്തി കദലിയാ പരാഭവായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തീ’’തി. കുക്കുജകം നാമ കദലിയാ പുപ്ഫനാളം. തഥാ ഫലപാകപരിയോസാനത്താ ഓസധീനം ‘‘ഫലം വേളും നള’’ന്തി വുത്തം. അയം പനേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ – യഥാ അത്തനോ ഫലം കദലിവേളുനളേ വിനാസേതി, ഗബ്ഭോ ച അസ്സതരിം, ഏവം അത്തനോ കമ്മഭൂതോ സക്കാരോ അസപ്പുരിസം വിനാസേതീതി.

ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ പദഹതി ഏതേഹീതി പധാനാനി. ഉത്തമവീരിയാനി സേട്ഠവീരിയാനി വിസിട്ഠസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനതോ. കിലേസാനം സംവരത്ഥായാതി യഥാ അഭിജ്ഝാദയോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം സതിയാ ഉപട്ഠാനേന കിലേസാനം സംവരണത്ഥായ. പജഹനത്ഥായാതി കാമവിതക്കാദീനം വിനോദനത്ഥായ. പധാനന്തി തസ്സേവ പജഹനസ്സ സാധനവസേന പവത്തവീരിയം. കുസലാനം ധമ്മാനം ബ്രൂഹനത്ഥായാതി ബോജ്ഝങ്ഗസങ്ഖാതാനം കുസലധമ്മാനം വഡ്ഢനത്ഥായ. പധാനന്തി തസ്സേവ വഡ്ഢനസ്സ സാധനവസേന പവത്തവീരിയം.

പധാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ വിസമന്തി ഭാവനപുംസകമേതം. തേനാഹ ‘‘വിസമാ ഹുത്വാ’’തി. അസമയേനാതി അകാലേ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹേതം കരണവചനം. പകട്ഠം പധാനം അഞ്ജസം ഏതേസന്തി പഞ്ജസാ, അഞ്ജസം പഗതാ പടിപന്നാതി വാ പഞ്ജസാ, പകതിമഗ്ഗഗാമിനോ. ന പഞ്ജസാ അപഞ്ജസാ, അമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ. തേ പന യസ്മാ മഗ്ഗതോ അപഗതാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മഗ്ഗതോ അപഗതാ’’തിആദി.

ഗാഥാസു പന ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഗുന്നം ചേ തരമാനാനന്തി ഗാവീസു മഹോഘം തരന്തീസു. ജിമ്ഹം ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോതി യദി യൂഥപതി ഉസഭോ കുടിലം ഗച്ഛതി. സബ്ബാ താ ജിമ്ഹം ഗച്ഛന്തീതി സബ്ബാ താ ഗാവിയോ കുടിലമേവ ഗച്ഛന്തി. കസ്മാ? നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ സതി തസ്സ കുടിലഗതത്താ. സോ ഹി താസം പച്ചയികോ ഉപദ്ദവഹരോ ച. ഏവമേവന്തി യഥാ ചേതം, ഏവമേവ യോ മനുസ്സേസു പധാനസമ്മതോ, യദി സോ അധമ്മചാരീ സിയാ, യേ തസ്സ അനുജീവിനോ, സബ്ബേപി അധമ്മികാ ഹോന്തി. സാമിസമ്പദാ ഹി പകതിസമ്പദം സമ്പാദേതി. യസ്മാ ഏതദേവം, തസ്മാ സബ്ബം രട്ഠം ദുക്ഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി അധമ്മികോ.

അധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പത്തകമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.