(൬) ൧. പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാതി വാ പുഞ്ഞനദിയോ. അവിച്ഛേദേന നിച്ചം പവത്തിയമാനാനി ഹി പുഞ്ഞാനി അഭിസന്ദനട്ഠേന ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ’’തി വുത്താ. അപരിമിതന്തി ആള്ഹകഗണനായ അപരിമിതം, യോജനവസേന പനസ്സ പരിമാണം അത്ഥി. തഥാ ഹി ഹേട്ഠാ മഹാപഥവിയാ ഉപരി ആകാസേന പരതോ ചക്കവാളപബ്ബതേന മജ്ഝേ തത്ഥ തത്ഥ ഠിതേഹി ദീപപബ്ബതപരിയന്തേഹി പരിച്ഛിന്നത്താ യോജനതോ സക്കാ പമാണം കാതും. ഭേരവാരമ്മണേഹീതി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകേഹി ഭേരവാരമ്മണേഹി. തഥാ ഹി തം മഹാസരീരമച്ഛകുമ്ഭീലയക്ഖരക്ഖസമഹാനാഗദാനവാദീനം സവിഞ്ഞാണകാനം വളവാമുഖപാതാലാദീനം അവിഞ്ഞാണകാനഞ്ച ഭേരവാരമ്മണാനം വസേന ‘‘ബഹുഭേരവ’’ന്തി വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

പഠമപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ സോതാപന്നസ്സ സദ്ധാ അധിപ്പേതാതി സോതാപന്നസ്സ മഗ്ഗേനാഗതാ സദ്ധാ അധിപ്പേതാ.

ദുതിയപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. പഠമസംവാസസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൩-൫൪. തതിയേ യഥാകമ്മം താ താ ഗതിയോ അരന്തി ഉപഗച്ഛന്തീതി അരിയാ, സത്താ. ഇമേ പന കുച്ഛിതാ അരിയാതി കദരിയാ. ഥദ്ധമച്ഛരിനോ, ഥദ്ധേന മച്ഛരേന സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. ഥദ്ധമച്ഛരിയസദിസഞ്ഹി കുച്ഛിതം സബ്ബദാ നിഹീനം നത്ഥി സബ്ബഗുണാനം ആദിഭൂതസ്സ ഭോഗസമ്പത്തിആദിസബ്ബസമ്പത്തീനം മൂലഭൂതസ്സ ദാനസ്സ നിസേധനതോ. തേനാഹ ‘‘കദരിയാതി ഥദ്ധമച്ഛരിനോ’’തി. ഏകച്ചോ ഹി അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥം പസാരേത്വാപി ന വന്ദതി. അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ വിഹാരം പവിസിത്വാ സക്കച്ചം വന്ദിത്വാ മധുരപ്പടിസന്ഥാരം കരോതി ‘‘കിം, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം നാഗച്ഛഥ, സമ്പന്നോ പദേസോ, പടിബലാഹം അയ്യാനം യാഗുഭത്താദീഹി ഉപട്ഠാനം കാതു’’ന്തി. ഭിക്ഖു ‘‘സദ്ധോ അയം ഉപാസകോ’’തി യാഗുഭത്താദീഹി സങ്ഗണ്ഹാതി.

അഥേകോ ഥേരോ തസ്സ ഗാമം ഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരതി. സോ തം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന വാ ഗച്ഛതി, ഘരം വാ പവിസതി. സചേപി സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛതി, ഹത്ഥേന വന്ദിത്വാ ‘‘അയ്യസ്സ ഭിക്ഖം ദേഥ, അഹം ഏകേന കമ്മേന ഗച്ഛാമീ’’തി പക്കമതി. ഥേരോ സകലഗാമം ചരിത്വാ തുച്ഛപത്തോവ നിക്ഖമതി. ഇദം താവ മുദുമച്ഛരിയം നാമ. യേന അദായകോപി ദായകോ വിയ പഞ്ഞായതി. ഇധ പന ഥദ്ധമച്ഛരിയം അധിപ്പേതം. യേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖൂസു പിണ്ഡായ പവിട്ഠേസു ‘‘ഥേരാ ഠിതാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം മയ്ഹം പാദാ രുജ്ജന്തീ’’തിആദീനി വത്വാ സിലാഥമ്ഭോ വിയ ഖാണുകോ വിയ ച ഥദ്ധോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, സാമീചിമ്പി ന കരോതി, കുതോ ദാനം. അയമിധ അധിപ്പേതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഥദ്ധമച്ഛരിനോതി ഥദ്ധേന മച്ഛരേന സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ’’തി. മച്ഛരം മച്ഛേരം മച്ഛരിയന്തി അത്ഥതോ ഏകം.

പരിഭാസകാതി ഭിക്ഖൂ ഘരദ്വാരേ ഠിതേ ദിസ്വാ ‘‘കിം തുമ്ഹേ കസിത്വാ ആഗതാ വപിത്വാ ലായിത്വാ, മയം അത്തനോപി ന ലഭാമ, കുതോ തുമ്ഹാകം, സീഘം നിക്ഖമഥാ’’തിആദീഹി സന്തജ്ജകാ. യാചകാനം വചനസ്സ അത്ഥം ജാനന്തീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭിക്ഖൂ ഘരദ്വാരേ ഠിതാ തുണ്ഹീ ഹോന്തി, അത്ഥതോ പന ‘‘ഭിക്ഖം ദേഥാ’’തി വദന്തി നാമ അരിയായ യാചനായ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’’തി (മി. പ. ൪.൫.൯). തത്ര യേ ‘‘മയം പചാമ, ഇമേ ന പചന്തി, പചമാനേ പത്വാ അലഭന്താ കുഹിം ലഭിസ്സതീ’’തി ദേയ്യധമ്മം സംവിഭജന്തി, തേ വദഞ്ഞൂ യാചകാനം വചനസ്സ അത്ഥം ജാനന്തി നാമ ഞത്വാ കത്തബ്ബകരണതോ. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ.

പഠമസംവാസസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. സമജീവീസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൫-൫൬. പഞ്ചമേ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥന്തി നകുലമാതാ നകുലപിതാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം സങ്ഗഹത്ഥായ. നകുലസ്സ ദാരകസ്സ പിതാ നകുലപിതാ. നകുലമാതാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛട്ഠേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

സമജീവീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. സുപ്പവാസാസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൭-൬൦. സത്തമേ ആയുഭാഗപടിലാഭിനീ ഹോതീതി ആയുകോട്ഠാസസ്സ പടിലാഭിനീ ഹോതി. തിവിധലോകന്തി സത്തസങ്ഖാരഭാജനസങ്ഖാതം തിവിധം ലോകം. വിദിതം കത്വാതി വിഭൂതം കത്വാ. ലോകവിദൂനന്തി കരണത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധേഹി പസത്ഥാ’’തി. അട്ഠമനവമദസമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സുപ്പവാസാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.