൧. സമാധിഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരത്ഥായ, നിക്കിലേസതായ നിരാമിസേന സുഖേന വിഹരണത്ഥായാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ചത്താരി ഫലസമാപത്തിജ്ഝാനാനി ഖീണാസവസ്സ ആസവക്ഖയാധിഗമതോ അപരഭാഗേ അധിഗതരൂപാരൂപജ്ഝാനാനി ച കഥിതാനി. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണപ്പടിലാഭത്ഥായ. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണഞ്ഹി രൂപഗതസ്സ ദിബ്ബസ്സ ഇതരസ്സ ച ദസ്സനട്ഠേന ഇധ ‘‘ഞാണദസ്സന’’ന്തി അധിപ്പേതം. ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതീതി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സൂരിയദീപചന്ദമണിഉക്കാവിജ്ജുലതാദീനം ആലോകോ ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധോ, യഥാലദ്ധവസേനേവ ആലോകം മനസി കരോതി ചിത്തേ ഠപേതി, തഥാ ച നം മനസി കരോതി, യഥാസ്സ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യഥിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി, യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേതി, ദിവാ വിയ വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി.

യഥാ ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ മനസി കതാ, തഥേവ നം രത്തിമ്പി മനസി കരോതീതി യഥാ ദിവാ ദിട്ഠോ ആലോകോ, തഥേവ തം രത്തിം മനസി കരോതി. ദുതിയപദേതി ‘‘യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ’’തി ഇമസ്മിം വാക്യേ. ഏസ നയോതി ഇമിനാ യഥാ രത്തിയം ചന്ദാലോകാദി ആലോകോ ദിട്ഠോ, ഏവമേവ രത്തിം ദിട്ഠാകാരേനേവ ദിവാ തം ആലോകം മനസി കരോതി ചിത്തേ ഠപേതീതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ഇതി വിവടേന ചേതസാതി ഏവം അപിഹിതേന ചിത്തേന, ഥിനമിദ്ധാപിധാനേന അപിഹിതചിത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. അപരിയോനദ്ധേനാതി സമന്തതോ അനദ്ധേന അസഞ്ഛാദിതേന. കിഞ്ചാപീതിആദിനാ അത്തനാ വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. ആലോകസദിസം കതം ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തിആദിനാ.

സത്തട്ഠാനികസ്സാതി ‘‘അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൪; ൨.൩൭൬; മ. നി. ൧.൧൦൯) വുത്തസ്സ സത്തട്ഠാനികസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ. പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥാരമ്മണതായാതി വത്ഥുനോ ആരമ്മണസ്സ ച യാഥാവതോ വിദിതഭാവേന. യഥാ ഹി സപ്പം പരിയേസന്തേന തസ്സ ആസയേ വിദിതേ സോപി വിദിതോ ഗഹിതോ ഏവ ച ഹോതി മന്താഗദബലേന തസ്സ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ, ഏവം വേദനായ ആസയഭൂതേ വത്ഥുമ്ഹി ആരമ്മണേ ച വിദിതേ ആദികമ്മികസ്സപി വേദനാ വിദിതാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച തസ്സാ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ. പഗേവ പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകസ്സ ഖീണാസവസ്സ. തസ്സ ഹി ഉപ്പാദക്ഖണേപി ഠിതിക്ഖണേപി ഭങ്ഗക്ഖണേപി വേദനാ വിദിതാ പാകടാ ഹോന്തി ‘‘താ വേദനാ ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ’’തിആദിനാ. ന കേവലഞ്ച വേദനാ ഏവ, ഇധ വുത്താ സഞ്ഞാദയോപി അവുത്താ ചേതനാദയോപി വിദിതാവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച നിരുജ്ഝന്തി ച. നിദസ്സനമത്തഞ്ഹേതം, യദിദം പാളിയം വേദനാസഞ്ഞാവിതക്കഗ്ഗഹണം. തേന അനവസേസതോ സബ്ബധമ്മാനമ്പി ഉപ്പാദാദിതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതി.

അപിച വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി, ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. കഥം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ സമുദയം പസ്സതി. ഏവം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. കഥം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഏവം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഇതി ഖയതോ ഭയതോ സുഞ്ഞതോ ജാനാതി. കഥം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാനിരോധാ വേദനാനിരോധോ…പേ… ഏവം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഇമിനാപി നയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ അനവസേസതോ രൂപസ്സ സരൂപനിദസ്സനത്ഥോതി തസ്സ ഇദം രൂപന്തി ഏതേന സാധാരണതോ സരൂപനിദസ്സനമാഹ, ഏത്തകം രൂപന്തി ഏതേന അനവസേസതോ, ന ഇതോ പരം രൂപം അത്ഥീതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവം. ഇതി വേദനാതിആദീസുപി അയം വേദനാ, ഏത്തകാ വേദനാ, ഇതോ പരം വേദനാ നത്ഥി. അയം സഞ്ഞാ…പേ… ഇമേ സങ്ഖാരാ…പേ… ഇദം വിഞ്ഞാണം, ഏത്തകം വിഞ്ഞാണം, ഇതോ പരം വിഞ്ഞാണം നത്ഥീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ’’തി.

ഞാണേന ജാനിത്വാ പരോപരാനി. പരോപരാനീതി പരാനി ച ഓപരാനി ച. ഉത്തമാധമാനീതി പരത്തഭാവസകത്തഭാവാദീനി ഉത്തമാധമാനി. ചലിതന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം. അനീഘോതി രാഗാദിഈഘരഹിതോ. അതാരി സോതി സോ ഏവരൂപോ അരഹാ ജാതിജരം അതരി.

സമാധിഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.