൫. രോഹിതസ്സവഗ്ഗോ
൧. സമാധിഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ
൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരത്ഥായ, നിക്കിലേസതായ നിരാമിസേന സുഖേന വിഹരണത്ഥായാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ചത്താരി ഫലസമാപത്തിജ്ഝാനാനി ഖീണാസവസ്സ ആസവക്ഖയാധിഗമതോ അപരഭാഗേ അധിഗതരൂപാരൂപജ്ഝാനാനി ച കഥിതാനി. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണപ്പടിലാഭത്ഥായ. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണഞ്ഹി രൂപഗതസ്സ ദിബ്ബസ്സ ഇതരസ്സ ച ദസ്സനട്ഠേന ഇധ ‘‘ഞാണദസ്സന’’ന്തി അധിപ്പേതം. ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതീതി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സൂരിയദീപചന്ദമണിഉക്കാവിജ്ജുലതാദീനം ആലോകോ ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധോ, യഥാലദ്ധവസേനേവ ആലോകം മനസി കരോതി ചിത്തേ ഠപേതി, തഥാ ച നം മനസി കരോതി, യഥാസ്സ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യഥിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി, യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേതി, ദിവാ വിയ വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി.
യഥാ ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ മനസി കതാ, തഥേവ നം രത്തിമ്പി മനസി കരോതീതി യഥാ ദിവാ ദിട്ഠോ ആലോകോ, തഥേവ തം രത്തിം മനസി കരോതി. ദുതിയപദേതി ‘‘യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ’’തി ഇമസ്മിം വാക്യേ. ഏസ നയോതി ഇമിനാ യഥാ രത്തിയം ചന്ദാലോകാദി ആലോകോ ദിട്ഠോ, ഏവമേവ രത്തിം ദിട്ഠാകാരേനേവ ദിവാ തം ആലോകം മനസി കരോതി ചിത്തേ ഠപേതീതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ഇതി വിവടേന ചേതസാതി ഏവം അപിഹിതേന ചിത്തേന, ഥിനമിദ്ധാപിധാനേന അപിഹിതചിത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. അപരിയോനദ്ധേനാതി സമന്തതോ അനദ്ധേന അസഞ്ഛാദിതേന. കിഞ്ചാപീതിആദിനാ അത്തനാ വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. ആലോകസദിസം കതം ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തിആദിനാ.
സത്തട്ഠാനികസ്സാതി ‘‘അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൪; ൨.൩൭൬; മ. നി. ൧.൧൦൯) വുത്തസ്സ സത്തട്ഠാനികസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ. പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥാരമ്മണതായാതി വത്ഥുനോ ആരമ്മണസ്സ ച യാഥാവതോ വിദിതഭാവേന. യഥാ ഹി സപ്പം പരിയേസന്തേന തസ്സ ആസയേ വിദിതേ സോപി വിദിതോ ഗഹിതോ ഏവ ച ഹോതി മന്താഗദബലേന തസ്സ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ, ഏവം വേദനായ ആസയഭൂതേ വത്ഥുമ്ഹി ആരമ്മണേ ച വിദിതേ ആദികമ്മികസ്സപി വേദനാ വിദിതാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച തസ്സാ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ. പഗേവ പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകസ്സ ഖീണാസവസ്സ. തസ്സ ഹി ഉപ്പാദക്ഖണേപി ഠിതിക്ഖണേപി ഭങ്ഗക്ഖണേപി വേദനാ വിദിതാ പാകടാ ഹോന്തി ‘‘താ വേദനാ ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ’’തിആദിനാ. ന കേവലഞ്ച വേദനാ ഏവ, ഇധ വുത്താ സഞ്ഞാദയോപി അവുത്താ ചേതനാദയോപി വിദിതാവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച നിരുജ്ഝന്തി ച. നിദസ്സനമത്തഞ്ഹേതം, യദിദം പാളിയം വേദനാസഞ്ഞാവിതക്കഗ്ഗഹണം. തേന അനവസേസതോ സബ്ബധമ്മാനമ്പി ഉപ്പാദാദിതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതി.
അപിച വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി, ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. കഥം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ സമുദയം പസ്സതി. ഏവം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. കഥം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഏവം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഇതി ഖയതോ ഭയതോ സുഞ്ഞതോ ജാനാതി. കഥം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാനിരോധാ വേദനാനിരോധോ…പേ… ഏവം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഇമിനാപി നയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ഇതി രൂപന്തി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ അനവസേസതോ രൂപസ്സ സരൂപനിദസ്സനത്ഥോതി തസ്സ ഇദം രൂപന്തി ഏതേന സാധാരണതോ സരൂപനിദസ്സനമാഹ, ഏത്തകം രൂപന്തി ഏതേന അനവസേസതോ, ന ഇതോ പരം രൂപം അത്ഥീതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവം. ഇതി വേദനാതിആദീസുപി അയം വേദനാ, ഏത്തകാ വേദനാ, ഇതോ പരം വേദനാ നത്ഥി. അയം സഞ്ഞാ…പേ… ഇമേ സങ്ഖാരാ…പേ… ഇദം വിഞ്ഞാണം, ഏത്തകം വിഞ്ഞാണം, ഇതോ പരം വിഞ്ഞാണം നത്ഥീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ’’തി.
ഞാണേന ജാനിത്വാ പരോപരാനി. പരോപരാനീതി പരാനി ച ഓപരാനി ച. ഉത്തമാധമാനീതി പരത്തഭാവസകത്തഭാവാദീനി ഉത്തമാധമാനി. ചലിതന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം. അനീഘോതി രാഗാദിഈഘരഹിതോ. അതാരി സോതി സോ ഏവരൂപോ അരഹാ ജാതിജരം അതരി.
സമാധിഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨-൪. പഞ്ഹബ്യാകരണസുത്താദിവണ്ണനാ
൪൨-൪൪. ദുതിയേ ഏതേസം പഞ്ഹാനന്തി ഏകംസബ്യാകരണാദീനം ചതുന്നം പഞ്ഹാനം. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ബ്യാകരണം ജാനാതീതി ‘‘ചക്ഖും അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി ഏകംസേനേവ ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘അനിച്ചാ നാമ ചക്ഖു’’ന്തി പുട്ഠേ പന ‘‘ന കേവലം ചക്ഖുമേവ, സോതമ്പി അനിച്ച’’ന്തി ഏവം വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘യഥാ ചക്ഖും തഥാ സോതം, യഥാ സോതം തഥാ ചക്ഖു’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘കേനട്ഠേന പുച്ഛസീ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘ദസ്സനട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഹീ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘അനിച്ചട്ഠേന പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആമാ’’തി ബ്യാകാതബ്ബം. ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തിആദീനി പുട്ഠേന പന ‘‘അബ്യാകതമേതം ഭഗവതാ’’തി ഠപേതബ്ബോ, ഏസ പഞ്ഹോ ന ബ്യാകാതബ്ബോതി ഏവം ജാനാതീതി അത്ഥോ. അത്ഥസമാഗമേനാതി അത്ഥസ്സ പടിലാഭേന ലദ്ധബ്ബേന. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമയോ ഏവ അഭിസമയോ, അഭിമുഖഭാവേന വാ സമയോ അഭിസമയോതി ഏവമേത്ഥ പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. തതിയചതുത്ഥാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.
പഞ്ഹബ്യാകരണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫-൬. രോഹിതസ്സസുത്താദിവണ്ണനാ
൪൫-൪൬. പഞ്ചമേ (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൦൭) ഏകോകാസേതി ചക്കവാളസ്സ പരിയന്തസഞ്ഞിതേ ഏകസ്മിം ഓകാസേ. ഭുമ്മന്തി ‘‘യത്ഥാ’’തി ഇദം ഭുമ്മവചനം. സാമഞ്ഞതോ വുത്തമ്പി ‘‘സോ ലോകസ്സ അന്തോ’’തി വചനതോ വിസിട്ഠവിസയമേവ ഹോതി. ‘‘ന ജായതി, ന മീയതീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന ചവതി, ന ഉപപജ്ജതീ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദം അപരാപരം…പേ… ഗഹിത’’ന്തി. പദഗമനേനാതി പദസാ ഗമനേന. സത്ഥാ സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം സന്ധായ വദതി ഉപരി സബ്ബാനി പകാസേതുകാമോ. സങ്ഖാരലോകസ്സ ഹി അന്തോ നിബ്ബാനം.
ദള്ഹം ഥിരം ധനു ഏതസ്സാതി ദള്ഹധന്വാ, സോ ഏവ ‘‘ദള്ഹധമ്മാ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ദള്ഹധനൂ’’തി. ഉത്തമപ്പമാണം നാമ സഹസ്സഥാമധനു. ധനുഗ്ഗണ്ഹനസിപ്പചിത്തകതായ ധനുഗ്ഗഹോ, ന ധനുഗ്ഗഹണമത്തേനാതി ആഹ ‘‘ധനുഗ്ഗഹോതി ധനുആചരിയോ’’തി. ‘‘ധനുഗ്ഗഹോ’’തി വത്വാ ‘‘സിക്ഖിതോ’’തി വുത്തേ ധനുസിക്ഖായ സിക്ഖിതോതി വിഞ്ഞായതി. സിക്ഖാ ച ഏത്തകേന കാലേന സിക്ഖന്തസ്സ ഉക്കംസഗതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദ്വാദസ വസ്സാനി ധനുസിപ്പം സിക്ഖിതോ’’തി. ഉസഭപ്പമാണേതി വീസതി യട്ഠിയോ ഉസഭം, തസ്മിം ഉസഭപ്പമാണേ പദേസേ. വാലഗ്ഗന്തി വാലകോടിം. കതഹത്ഥോതി പരിചിതഹത്ഥോ. കതസരക്ഖേപോതി ഥിരലക്ഖേ ച ചലലക്ഖേ ച പരേസം ദസ്സനവസേന സരക്ഖേപസ്സ കതാപീ. തേനാഹ ‘‘ദസ്സിതസിപ്പോ’’തി, ‘‘കതയോഗ്ഗോ’’തി കേചി. അസന്തി ഏതേനാതി അസനം, കണ്ഡോ. താലച്ഛാദിന്തി താലച്ഛായം. സാ പന രതനമത്താ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലാ.
പുരത്ഥിമാ സമുദ്ദാതി ഏകസ്മിം ചക്കവാളേ പുരത്ഥിമാ സമുദ്ദാ. സമുദ്ദസീസേന പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിം വദതി. പച്ഛിമസമുദ്ദോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നിപ്പപഞ്ചതന്തി അദന്തകാരിതം. സമ്പത്തേതി താദിസേന ജവേന ഗച്ഛന്തേന സമ്പത്തേ. അനോതത്തേതി ഏത്ഥാപി ‘‘സമ്പത്തേ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ, തഥാ ‘‘നാഗലതാദന്തകട്ഠ’’ന്തി ഏത്ഥാപി. തദാതി യദാ സോ ലോകന്തഗവേസകോ അഹോസി, തദാ. ദീഘായുകകാലോതി അനേകവസ്സസഹസ്സായുകകാലോ. ചക്കവാളലോകസ്സാതി സാമഞ്ഞവസേന ഏകവചനം, ചക്കവാളലോകാനന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ നിബ്ബത്തിപുബ്ബപരിചയസിദ്ധായ നികന്തിയാ.
സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേതി ന രൂപധമ്മമത്തകേ, അഥ ഖോ പഞ്ചക്ഖന്ധസമുദായേതി ദസ്സേതി. സമിതപാപോതി സമുച്ഛിന്നസംകിലേസധമ്മോ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.
രോഹിതസ്സസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. സുവിദൂരസുത്തവണ്ണനാ
൪൭. സത്തമേ സുവിദൂരവിദൂര-സദ്ദാനം സമാനത്ഥാനംയേവ ഏകത്ഥ ഗഹണം ഇധ നിദ്ദേസോ ദൂരാസന്നഭാവസ്സ അപേക്ഖാസിദ്ധത്താ ഇധാധിപ്പേതസ്സ ദൂരഭാവസ്സ കേനചി പരിയായേന അനാസന്നഭാവദസ്സനത്ഥം കതന്തി ആഹ ‘‘കേനചി പരിയായേന അനാസന്നാനി ഹുത്വാ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
സുവിദൂരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. വിസാഖസുത്തവണ്ണനാ
൪൮. അട്ഠമേ വാക്കരണചാതുരിയതോ വചനഗുണഹേതൂനം പൂരിയാ പോരീ, പോരിയം ഭവാതി പോരീ, തായ പോരിയാ. തേനാഹ ‘‘പരിപുണ്ണവാചായാ’’തി, അക്ഖരപദപരിപുണ്ണായ വാചായാതി അത്ഥോ. അപലിബുദ്ധായാതി പിത്താദീഹി ന വിബദ്ധായ അനനുബുന്ധിതായ. അനേലഗലായാതി അനേലായ അഗലായ നിദ്ദോസായ അഗളിതപദബ്യഞ്ജനായ ച. ഥേരസ്സ ഹി കഥയതോ പദം വാ ബ്യഞ്ജനം വാ ന പരിഹായതി. തേനാഹ ‘‘അനേലഗലായാതി നിദ്ദോസായ ചേവ അഗളിതായ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ നിദ്ദോസായാതി അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച വിഗതദോസായ. അപതിതപദബ്യഞ്ജനായാതി അവിരഹിതപദബ്യഞ്ജനായ. അഥ വാ അനേലഗലായാതി ന ഏലം ദോസം ഗലതീതി അനേലഗലാ. അവിച്ഛിന്നവാചായ അനേലഗലായ യഥാ ദന്ധമനുസ്സാ മുഖേന ഖേളം ഗളന്തേന വാചം ഭാസന്തി, ന ഏവരൂപായ. അഥ ഖോ നിദ്ദോസായ വിസദവാചായാതി അത്ഥോ. വിവട്ടപ്പകാസിനീ വാചാ ന കദാചി വിവട്ടമുത്താതി കത്വാ ആഹ ‘‘വിവട്ടപരിയാപന്നായാ’’തി, വിവട്ടം അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തായാതി അത്ഥോ. വിവട്ടപ്പകാസിനീ ഹി വാചാ വിവട്ടം പരിച്ഛിജ്ജ ആപാദേന്തീ പവത്തതി. നവലോകുത്തരധമ്മോ സബ്ബധമ്മേഹി സമുസ്സിതട്ഠേന അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന ച ധജോ നാമാതി ആഹ ‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേനാ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
വിസാഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. വിപല്ലാസസുത്തവണ്ണനാ
൪൯. നവമേ അനിച്ചാദീനി വത്ഥൂനി നിച്ചന്തിആദിനാ വിപരീതതോ അസന്തീതി വിപല്ലാസാ, സഞ്ഞായ വിപല്ലാസോ സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ. ഇതരേസുപി തീസു ഏസേവ നയോ. ഏവമേതേ ചതുന്നം വത്ഥൂനം വസേന ചത്താരോ, തേസു വത്ഥൂസു സഞ്ഞാദീനം വസേന ദ്വാദസ ഹോന്തി. തേസു അട്ഠ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി. അസുഭേ സുഭന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന തനുകാ ഹോന്തി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി. ദുക്ഖേ സുഖന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീയന്തീതി വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
വിപല്ലാസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനാ
൫൦. ദസമേ ഉപക്കിലിട്ഠഭാവകരണേനാതി മലീനഭാവകരണേന. പഞ്ചവിധായ സുരായ ചതുബ്ബിധസ്സ ച മേരയസ്സാതി ഏത്ഥ പൂവസുരാ, പിട്ഠസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ച സുരാ. പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, മധ്വാസവോ, ഗുളാസവോതി ചത്താരോ ആസവാ, ചതുബ്ബിധം മേരയം നാമ. തത്ഥ പൂവേ ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ തജ്ജം ഉദകം ദത്വാ മദ്ദിത്വാ കതാ പൂവസുരാ. ഏവം സേസസുരാപി. കിണ്ണാതി പന തസ്സാ സുരായ ബീജം വുച്ചതി. യേ സുരാ ‘‘മോദകാ’’തിപി വുച്ചന്തി, തേ പക്ഖിപിത്വാ കതാ കിണ്ണപക്ഖിത്താ. ധാതകിആസവാദിനാനാസമ്ഭാരേഹി സംയോജിതാ സമ്ഭാരസംയുത്താ.മധുകതാലനാളികേരാദിപുപ്ഫരസോ ചിരപരിവാസിതോ പുപ്ഫാസവോ. പനസാദിഫലരസോ ഫലാസവോ. മുദ്ദികാരസോ മധ്വാസവോ. ഉച്ഛുരസോ ഗുളാസവോ.
ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
രോഹിതസ്സവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.