൩. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സീഹോതി പരിസ്സയസഹനതോ പടിപക്ഖഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’’തി ലദ്ധനാമോ മിഗാധിപതി. ചത്താരോതി സമാനേപി സീഹജാതിഭാവേ വണ്ണവിസേസാദിസിദ്ധേന വിസേസേന ചത്താരോ സീഹാ. തേ ഇദാനി നാമതോ വണ്ണതോ ആഹാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതസീഹം നാനപ്പകാരതോ വിഭാവേതും ‘‘തിണസീഹോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തിണഭക്ഖോ സീഹോ തിണസീഹോ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘സാകപത്ഥിവോ’’തി (പാണിനി ൨.൧.൬൦). കാളവണ്ണതായ കാളസീഹോ. തഥാ പണ്ഡുസീഹോ. തേനാഹ ‘‘കാളഗാവിസദിസോ, പണ്ഡുപലാസവണ്ണഗാവിസദിസോ’’തി ച. രത്തകമ്ബലസ്സ വിയ കേസരോ കേസരകലോമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കേസരീ. ലാഖാപരികമ്മകതേഹി വിയ പാദപരിയന്തേഹീതി ച യോജനാ.

കമ്മാനുഭാവസിദ്ധഅധിപച്ചമഹേസക്ഖതാഹി സബ്ബമിഗഗണസ്സ രാജാ. സുവണ്ണഗുഹതോ വാതിആദി ‘‘സീഹസ്സ വിഹാരോ കിരിയാ ഏവം ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം.

സമം പതിട്ഠാപേത്വാതി സബ്ബഭാഗേഹി സമമേവ ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ. ആകഡ്ഢിത്വാതി പുരതോ ആകഡ്ഢിത്വാ. അഭിഹരിത്വാതി അഭിമുഖം ഹരിത്വാ. സങ്ഘാതന്തി വിനാസം. വീസതിയട്ഠികം ഠാനം ഉസഭം.

സമസീഹോതി സമജാതികോ സമപ്പഭാവോ ച സീഹോ. സമാനോസ്മീതി ദേസനാമത്തം, സമപ്പഭാവതായ ഏവ ന ഭായതി. സക്കായദിട്ഠിബലവതായാതി ‘‘കേ അഞ്ഞേ അമ്ഹേഹി ഉത്തരിതരാ, അഥ ഖോ മയമേവ മഹാബലാ’’തി ഏവം ബലാതിമാനനിമിത്തായ അഹംകാരഹേതുഭൂതായ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലവഭാവേന. സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താതി നിരഹംകാരത്താ അത്തസിനേഹസ്സ സുട്ഠു സമുഗ്ഘാതത്താ ന ഭായതി.

തഥാ തഥാതി സീഹസദിസതാദിനാ തേന തേന പകാരേന അത്താനം കഥേസീതി വത്വാ തമത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സീഹോതി ഖോ’’തിആദി വുത്തം.

കതമഹാഭിനീഹാരസ്സ ലോകനാഥസ്സ ബോധിയാ നിയതഭാവപ്പത്തിയാ ഏകന്തഭാവീ ബുദ്ധഭാവോതി കത്വാ ‘‘തീസു പാസാദേസു നിവാസകാലോ, മഗധരഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാദാനകാലോ, പായാസസ്സ പരിഭുത്തകാലോ’’തിആദിനാ അഭിസമ്ബോധിതോ പുരിമാവത്ഥാപി സീഹസദിസാ കത്വാ ദസ്സിതാ. ഭാവിനി ഭൂതൂപചാരോപി ഹി ലോകവോഹാരോ. വിജ്ജാഭാവസാമഞ്ഞതോ ദ്വിവിജ്ജം ഇതരവിജ്ജമ്പി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പടിച്ചസമുപ്പാദസമ്മസനതോ തം പുരേതരസിദ്ധം വിയ കത്വാ ആഹ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ സോധേത്വാ’’തി. അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തഞാണസ്സ വസേന ‘‘യമകഞാണമന്ഥനേനാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ വിഹരന്തസ്സാതി അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ വിഹരന്തസ്സ. ഏകാദസമേ ദിവസേതി സത്തസത്താഹതോ പരം ഏകാദസമേ ദിവസേ. അചലപല്ലങ്കേതി ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസിന്നപല്ലങ്കേ. തമ്പി ഹി കേനചി അപ്പടിവത്തിയം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസജ്ജാതി കത്വാ വജിരാസനം വിയ അചലപല്ലങ്കം വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന പദേതി ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ ച ഇമസ്മിം സദ്ധമ്മകോട്ഠാസേ. ധമ്മഘോസോ…പേ… ദസസഹസ്സിലോകധാതും പടിച്ഛാദേസി ‘‘സബ്ബത്ഥ ഠിതാ സുണന്തൂ’’തി അധിട്ഠാനേന. സോളസഹാകാരേഹീതി ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, സമുദയപ്പഹാനം, നിരോധസച്ഛികിരിയാ, മഗ്ഗഭാവനാതി ഏകേകസ്മിം മഗ്ഗേ ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ സോളസഹി ആകാരേഹി.

പഠമേന നയേന അഭിസമ്ബോധിതോ പുരിമതരാവത്ഥാപി അവസ്സംഭാവിതായ ഗഹേത്വാ സീഹസദിസതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഭിസമ്ബുദ്ധാവത്ഥാസു ഏവ സീഹസദിസതം ദസ്സേതും ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദി ആരദ്ധം. അട്ഠഹി കാരണേഹീതി ‘‘തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൭൮; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൩; ബു. വം. അട്ഠ. ൧.൨ നിദാനകഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൪; പടി. മ. ൧.൩൭) ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി തഥാഗതസാധകേഹി കാരണേഹി. യദിപി ഭഗവാ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നമത്തേവ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ന ജാതോ, തഥാപി തായ നിസജ്ജായ നിസിന്നോവ പനുജ്ജ സബ്ബം പരിസ്സയം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘അപരാജിതപല്ലങ്ക’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘യാവ ബോധിപല്ലങ്കാ വാ’’തി വത്വാ തേന അപരിതുസ്സന്തോ ‘‘യാവ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാ വാ’’തി ആഹ.

ഇതി സക്കായോതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ. തേന സക്കായോ സരൂപതോ പരിമാണതോ പരിച്ഛേദതോ ച ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘അയം സക്കായോ’’തിആദി. ‘‘അയം സക്കായോ’’തി ഇമിനാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ സരൂപതോ ദസ്സിതാ. ‘‘ഏത്തകോ സക്കായോ’’തി ഇമിനാ തേ പരിമാണതോ ദസ്സിതാ. തസ്സ ച പരിമാണസ്സ ഏകന്തികഭാവം ദസ്സേന്തേന ‘‘ന ഇതോ ഭിയ്യോ സക്കായോ അത്ഥീ’’തി വുത്തം. സഭാവതോതി സലക്ഖണതോ. സരസതോതി സകിച്ചതോ. പരിയന്തതോതി പരിമാണപരിയന്തതോ. പരിച്ഛേദതോതി യത്തകേ ഠാനേ തസ്സ പവത്തിതസ്സ പരിച്ഛിന്ദനതോ. പരിവടുമതോതി പരിയോസാനപ്പവത്തിതോ. സബ്ബേപി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി യഥാവുത്തേന വിഭാഗേന. അയം സക്കായസ്സ സമുദയോ നാമാതി അയം ആഹാരാദിസക്കായസ്സ സമുദയോ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. അത്ഥങ്ഗമോതി നിരോധോ. ‘‘ആഹാരസമുദയാ ആഹാരനിരോധാ’’തി ച അസാധാരണമേവ തം ഗഹേത്വാ സേസേസു ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി.

പണ്ണാസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതന്തി പണ്ണാസഉദയവയലക്ഖണവിഭൂസിതം സമുദയത്ഥങ്ഗമഗ്ഗഹണതോ. ഖീണാസവത്താതി അനവസേസം സാവസേസഞ്ച ആസവാനം പരിക്ഖീണത്താ. അനാഗാമീനമ്പി ഹി ഭയം ചിത്തുത്രാസഞ്ച ന ഹോതീതി. ഞാണസംവേഗോ ഭയതുപട്ഠാനപഞ്ഞാ. ഇതരാസം പന ദേവതാനന്തി അഖീണാസവദേവേ സന്ധായ വദതി. ഭോതി ധമ്മാലപനമത്തന്തി സഭാവകഥനമത്തം.

ചക്കന്തി സത്ഥു ആണാചക്കം. തം പന ധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. തത്ഥ അരിയസാവകാനം പടിവേധധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ഇതരേസം ദേസനാധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ദുവിധേപി ഞാണം പധാനന്തി ഞാണസീസേന വുത്തം ‘‘പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പീ’’തി. ഇദാനി തം ഞാണം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘പടിവേധഞാണം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ തസ്സ ഞാണസ്സ പടിവിദ്ധത്താ ഭഗവാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി വേനേയ്യാനം ദസ്സേതും സമത്ഥോ അഹോസി, തസ്മാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി തേന ഞാണേന സദ്ധിംയേവ സിദ്ധാനീതി കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി പടിവിജ്ഝീ’’തി ആഹ. തിപരിവട്ടന്തി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ച ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ച ‘‘പരിഞ്ഞാത’’ന്തി ച ഏവം തിപരിവട്ടം, തംയേവ ദ്വാദസാകാരം. തന്തി ദേസനാഞാണം. ഏസ ഭഗവാ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പടിനിധിഭൂതപുഗ്ഗലരഹിതോ. ഏകസദിസസ്സാതി നിബ്ബികാരസ്സ.

സീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.