൪. ചക്കവഗ്ഗോ

൧. ചക്കസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ചത്താരി ചക്കാനീതി ഏത്ഥ ചക്കം നാമ ദാരുചക്കം, രതനചക്കം, ധമ്മചക്കം, ഇരിയാപഥചക്കം, സമ്പത്തിചക്കന്തി പഞ്ചവിധം. തത്ഥ ‘‘യം പനിദം, സമ്മ, രഥകാരചക്കം ഛഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം ഛാരത്തൂനേഹീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൫) ഇദം ദാരുചക്കം. ‘‘പിതരാ പവത്തിതം ചക്കം അനുവത്തേതീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൧൫) ഇദം രതനചക്കം. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨; ബു. വം. ൨൭.൧൭; ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൦, ൧൦൩) ഇദം ധമ്മചക്കം. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯, ൧൦൯) ഇദം ഇരിയാപഥചക്കം. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം പവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) ഇദം സമ്പത്തിചക്കം. ഇധാപി ഏതദേവ അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരി സമ്പത്തിചക്കാനി വത്തന്തീ’’തി. അനുച്ഛവികേ ദേസേതി പുഞ്ഞകിരിയായ സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുരൂപദേസേ. സേവനം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം. ഭജനം ഭത്തിവസേന പയിരുപാസനം. അത്തനോ സമ്മാ ഠപനന്തി അത്തനോ ചിത്തസന്താനസ്സ യോനിസോ ഠപനം. സദ്ധാദീസു നിവേസനന്തി ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഇദമേവ ചേത്ഥ പമാണന്തി ഇദമേവ പുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാസങ്ഖാതം സമ്പത്തിചക്കം ഏവ ഏതേസു സമ്പത്തിചക്കേസു പമാണഭൂതം ഇതരേസം കാരണഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘യേന ഹീ’’തിആദി. സോ ഏവ ച കതപുഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ അത്താനം സമ്മാ ഠപേതി അകതപുഞ്ഞസ്സ തദഭാവതോ.

ചക്കസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സങ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ തസ്സ ദാനമേവ ദാതബ്ബന്തി പബ്ബജിതസ്സ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരം പത്തചീവരാദി, ഗിഹിനോ ഗിഹിപരിക്ഖാരം വത്ഥാവുധയാനസയനാദി ദാതബ്ബം. സബ്ബന്തി സബ്ബം ഉപകാരം. മക്ഖേത്വാ നാസേതി മക്ഖിഭാവേ ഠത്വാ. തേലേന വിയ മക്ഖേതീതി സതധോതതേലേന മക്ഖേതി വിയ. അത്ഥവഡ്ഢനകഥാതി ഹിതാവഹകഥാ. കഥാഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം, പരേസം ഹിതാവഹോ കായപ്പയോഗോപി അത്ഥചരിയാ. അട്ഠകഥായം പന വചിപ്പയോഗവസേനേവ അത്ഥചരിയാ വുത്താ. സമാനത്തതാതി സദിസഭാവോ, സമാനട്ഠാനേ ഠപനം, തം പനസ്സ സമാനട്ഠപനം അത്തസദിസതാകരണമുഖേന ഏകസമ്ഭോഗതാ. അത്തനോ സുഖുപ്പത്തിയം തസ്സ ച ദുക്ഖുപ്പത്തിയം തേന ദുക്ഖേന അത്തനാ ഏകസമ്ഭോഗതാതി ആഹ ‘‘സമാനസുഖദുക്ഖഭാവോ’’തി. സാ ച സമാനസുഖദുക്ഖതാ ഏകതോ നിസജ്ജാദിനാ പാകടാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകാസനേ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ജാതിയാ ഹീനോ ഭോഗേന അധികോ ദുസ്സങ്ഗഹോ ഹോതി. ന ഹി സക്കാ തേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗോ കാതും ജാതിയാ ഹീനത്താ. തസ്സ തഥാ അകരിയമാനേ ച സോ കുജ്ഝതി ഭോഗേന അധികത്താ, തസ്മാ സോ ദുസ്സങ്ഗഹോ. ഭോഗേന ഹീനോ ജാതിയാ അധികോപി ദുസ്സങ്ഗഹോ ഹോതി. സോ ഹി ‘‘അഹം ജാതിമാ’’തി ഭോഗസമ്പന്നേന സദ്ധി ഏകപരിഭോഗം ഇച്ഛതി, തസ്മിം അകരിയമാനേ കുജ്ഝതി. ഉഭോഹിപി ഹീനോ സുസങ്ഗഹോ ഹോതി. ന ഹി സോ ഇതരേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗം ഇച്ഛതി ജാതിയാ ഹീനഭാവതോ, ന അകരിയമാനോ കുജ്ഝതി ഭോഗേന ഹീനഭാവതോ. ഉഭോഹി സദിസോപി സുസങ്ഗഹോയേവ. സദിസഭാവേനേവ ഇതരേന സഹ ഏകപരിഭോഗസ്സ പച്ചാസീസായ, അകരണേ ച തസ്സ കുജ്ഝനസ്സ അഭാവതോ. ഭിക്ഖു ദുസ്സീലോ ദുസ്സങ്ഗഹോ ഹോതി. ന ഹി സക്കാ തേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗം കാതും, അകരിയമാനേ ച കുജ്ഝതി. സീലവാ പന സുസങ്ഗഹോ ഹോതി. സീലവാ ഹി അദീയമാനേപി കിസ്മിഞ്ചി ആമിസേ അകരിയമാനേപി സങ്ഗഹേ ന കുജ്ഝതി, അഞ്ഞം അത്തനാ സദ്ധിം പരിഭോഗം അകരോന്തമ്പി ന പാപകേന ചിത്തേന പസ്സതി പേസലഭാവതോ. തതോ ഏവ പരിഭോഗോപി അനേന സദ്ധിം സുകരോ ഹോതി, തസ്മാ ഗിഹി ചേ, ഉഭോഹി സദിസോ. പബ്ബജിതോ ചേ, സീലവാ പുഗ്ഗലോ. ഏവം സമാനത്തതായ സങ്ഗഹേതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘സോ സചേ ഗഹട്ഠസ്സ ജാതിയാ പബ്ബജിതസ്സ സീലേന സദിസോ ഹോതി, തസ്സായം സമാനത്തതാ കാതബ്ബാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സങ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സീഹോതി പരിസ്സയസഹനതോ പടിപക്ഖഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’’തി ലദ്ധനാമോ മിഗാധിപതി. ചത്താരോതി സമാനേപി സീഹജാതിഭാവേ വണ്ണവിസേസാദിസിദ്ധേന വിസേസേന ചത്താരോ സീഹാ. തേ ഇദാനി നാമതോ വണ്ണതോ ആഹാരതോ ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതസീഹം നാനപ്പകാരതോ വിഭാവേതും ‘‘തിണസീഹോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തിണഭക്ഖോ സീഹോ തിണസീഹോ പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘സാകപത്ഥിവോ’’തി (പാണിനി ൨.൧.൬൦). കാളവണ്ണതായ കാളസീഹോ. തഥാ പണ്ഡുസീഹോ. തേനാഹ ‘‘കാളഗാവിസദിസോ, പണ്ഡുപലാസവണ്ണഗാവിസദിസോ’’തി ച. രത്തകമ്ബലസ്സ വിയ കേസരോ കേസരകലോമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കേസരീ. ലാഖാപരികമ്മകതേഹി വിയ പാദപരിയന്തേഹീതി ച യോജനാ.

കമ്മാനുഭാവസിദ്ധഅധിപച്ചമഹേസക്ഖതാഹി സബ്ബമിഗഗണസ്സ രാജാ. സുവണ്ണഗുഹതോ വാതിആദി ‘‘സീഹസ്സ വിഹാരോ കിരിയാ ഏവം ഹോതീ’’തി കത്വാ വുത്തം.

സമം പതിട്ഠാപേത്വാതി സബ്ബഭാഗേഹി സമമേവ ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ. ആകഡ്ഢിത്വാതി പുരതോ ആകഡ്ഢിത്വാ. അഭിഹരിത്വാതി അഭിമുഖം ഹരിത്വാ. സങ്ഘാതന്തി വിനാസം. വീസതിയട്ഠികം ഠാനം ഉസഭം.

സമസീഹോതി സമജാതികോ സമപ്പഭാവോ ച സീഹോ. സമാനോസ്മീതി ദേസനാമത്തം, സമപ്പഭാവതായ ഏവ ന ഭായതി. സക്കായദിട്ഠിബലവതായാതി ‘‘കേ അഞ്ഞേ അമ്ഹേഹി ഉത്തരിതരാ, അഥ ഖോ മയമേവ മഹാബലാ’’തി ഏവം ബലാതിമാനനിമിത്തായ അഹംകാരഹേതുഭൂതായ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലവഭാവേന. സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താതി നിരഹംകാരത്താ അത്തസിനേഹസ്സ സുട്ഠു സമുഗ്ഘാതത്താ ന ഭായതി.

തഥാ തഥാതി സീഹസദിസതാദിനാ തേന തേന പകാരേന അത്താനം കഥേസീതി വത്വാ തമത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സീഹോതി ഖോ’’തിആദി വുത്തം.

കതമഹാഭിനീഹാരസ്സ ലോകനാഥസ്സ ബോധിയാ നിയതഭാവപ്പത്തിയാ ഏകന്തഭാവീ ബുദ്ധഭാവോതി കത്വാ ‘‘തീസു പാസാദേസു നിവാസകാലോ, മഗധരഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാദാനകാലോ, പായാസസ്സ പരിഭുത്തകാലോ’’തിആദിനാ അഭിസമ്ബോധിതോ പുരിമാവത്ഥാപി സീഹസദിസാ കത്വാ ദസ്സിതാ. ഭാവിനി ഭൂതൂപചാരോപി ഹി ലോകവോഹാരോ. വിജ്ജാഭാവസാമഞ്ഞതോ ദ്വിവിജ്ജം ഇതരവിജ്ജമ്പി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പടിച്ചസമുപ്പാദസമ്മസനതോ തം പുരേതരസിദ്ധം വിയ കത്വാ ആഹ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ സോധേത്വാ’’തി. അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തഞാണസ്സ വസേന ‘‘യമകഞാണമന്ഥനേനാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ വിഹരന്തസ്സാതി അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ വിഹരന്തസ്സ. ഏകാദസമേ ദിവസേതി സത്തസത്താഹതോ പരം ഏകാദസമേ ദിവസേ. അചലപല്ലങ്കേതി ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസിന്നപല്ലങ്കേ. തമ്പി ഹി കേനചി അപ്പടിവത്തിയം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസജ്ജാതി കത്വാ വജിരാസനം വിയ അചലപല്ലങ്കം വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന പദേതി ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തേ ച ഇമസ്മിം സദ്ധമ്മകോട്ഠാസേ. ധമ്മഘോസോ…പേ… ദസസഹസ്സിലോകധാതും പടിച്ഛാദേസി ‘‘സബ്ബത്ഥ ഠിതാ സുണന്തൂ’’തി അധിട്ഠാനേന. സോളസഹാകാരേഹീതി ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, സമുദയപ്പഹാനം, നിരോധസച്ഛികിരിയാ, മഗ്ഗഭാവനാതി ഏകേകസ്മിം മഗ്ഗേ ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ സോളസഹി ആകാരേഹി.

പഠമേന നയേന അഭിസമ്ബോധിതോ പുരിമതരാവത്ഥാപി അവസ്സംഭാവിതായ ഗഹേത്വാ സീഹസദിസതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഭിസമ്ബുദ്ധാവത്ഥാസു ഏവ സീഹസദിസതം ദസ്സേതും ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദി ആരദ്ധം. അട്ഠഹി കാരണേഹീതി ‘‘തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൭൮; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൧൮; ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൩; ബു. വം. അട്ഠ. ൧.൨ നിദാനകഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൪; പടി. മ. ൧.൩൭) ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി തഥാഗതസാധകേഹി കാരണേഹി. യദിപി ഭഗവാ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നമത്തേവ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ന ജാതോ, തഥാപി തായ നിസജ്ജായ നിസിന്നോവ പനുജ്ജ സബ്ബം പരിസ്സയം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ. തഥാ ഹി തം ‘‘അപരാജിതപല്ലങ്ക’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘യാവ ബോധിപല്ലങ്കാ വാ’’തി വത്വാ തേന അപരിതുസ്സന്തോ ‘‘യാവ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാ വാ’’തി ആഹ.

ഇതി സക്കായോതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ. തേന സക്കായോ സരൂപതോ പരിമാണതോ പരിച്ഛേദതോ ച ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘അയം സക്കായോ’’തിആദി. ‘‘അയം സക്കായോ’’തി ഇമിനാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ സരൂപതോ ദസ്സിതാ. ‘‘ഏത്തകോ സക്കായോ’’തി ഇമിനാ തേ പരിമാണതോ ദസ്സിതാ. തസ്സ ച പരിമാണസ്സ ഏകന്തികഭാവം ദസ്സേന്തേന ‘‘ന ഇതോ ഭിയ്യോ സക്കായോ അത്ഥീ’’തി വുത്തം. സഭാവതോതി സലക്ഖണതോ. സരസതോതി സകിച്ചതോ. പരിയന്തതോതി പരിമാണപരിയന്തതോ. പരിച്ഛേദതോതി യത്തകേ ഠാനേ തസ്സ പവത്തിതസ്സ പരിച്ഛിന്ദനതോ. പരിവടുമതോതി പരിയോസാനപ്പവത്തിതോ. സബ്ബേപി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി യഥാവുത്തേന വിഭാഗേന. അയം സക്കായസ്സ സമുദയോ നാമാതി അയം ആഹാരാദിസക്കായസ്സ സമുദയോ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി. അത്ഥങ്ഗമോതി നിരോധോ. ‘‘ആഹാരസമുദയാ ആഹാരനിരോധാ’’തി ച അസാധാരണമേവ തം ഗഹേത്വാ സേസേസു ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി.

പണ്ണാസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതന്തി പണ്ണാസഉദയവയലക്ഖണവിഭൂസിതം സമുദയത്ഥങ്ഗമഗ്ഗഹണതോ. ഖീണാസവത്താതി അനവസേസം സാവസേസഞ്ച ആസവാനം പരിക്ഖീണത്താ. അനാഗാമീനമ്പി ഹി ഭയം ചിത്തുത്രാസഞ്ച ന ഹോതീതി. ഞാണസംവേഗോ ഭയതുപട്ഠാനപഞ്ഞാ. ഇതരാസം പന ദേവതാനന്തി അഖീണാസവദേവേ സന്ധായ വദതി. ഭോതി ധമ്മാലപനമത്തന്തി സഭാവകഥനമത്തം.

ചക്കന്തി സത്ഥു ആണാചക്കം. തം പന ധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. തത്ഥ അരിയസാവകാനം പടിവേധധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ഇതരേസം ദേസനാധമ്മതോ ആഗതന്തി ധമ്മചക്കം. ദുവിധേപി ഞാണം പധാനന്തി ഞാണസീസേന വുത്തം ‘‘പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പീ’’തി. ഇദാനി തം ഞാണം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘പടിവേധഞാണം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ തസ്സ ഞാണസ്സ പടിവിദ്ധത്താ ഭഗവാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി വേനേയ്യാനം ദസ്സേതും സമത്ഥോ അഹോസി, തസ്മാ താനി സട്ഠി നയസഹസ്സാനി തേന ഞാണേന സദ്ധിംയേവ സിദ്ധാനീതി കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി പടിവിജ്ഝീ’’തി ആഹ. തിപരിവട്ടന്തി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ച ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ച ‘‘പരിഞ്ഞാത’’ന്തി ച ഏവം തിപരിവട്ടം, തംയേവ ദ്വാദസാകാരം. തന്തി ദേസനാഞാണം. ഏസ ഭഗവാ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പടിനിധിഭൂതപുഗ്ഗലരഹിതോ. ഏകസദിസസ്സാതി നിബ്ബികാരസ്സ.

സീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഗ്ഗപസാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ അഗ്ഗേസു പസാദാതി സേട്ഠേസു പസാദാ. അഗ്ഗാ വാ പസാദാതി സേട്ഠഭൂതാ പസാദാ. സേട്ഠവചനോ ഹേത്ഥ അഗ്ഗസദ്ദോ. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ അഗ്ഗസദ്ദേന ബുദ്ധാദിരതനത്തയം വുച്ചതി. തേസു ഭഗവാ താവ അസദിസട്ഠേന, ഗുണവിസിട്ഠട്ഠേന, അസമസമട്ഠേന ച അഗ്ഗോ. സോ ഹി മഹാഭിനീഹാരം ദസന്നം പാരമീനം പവിചയഞ്ച ആദിം കത്വാ ബോധിസമ്ഭാരഗുണേഹി ചേവ ബുദ്ധഗുണേഹി ച പയോജനേഹി ച സേസജനേഹി അസദിസോതി അസദിസട്ഠേനപി അഗ്ഗോ. യേ ചസ്സ തേ ഗുണാ മഹാകരുണാദയോ, തേഹി സേസസത്താനം ഗുണേഹി വിസിട്ഠട്ഠേനപി സബ്ബസത്തുത്തമതായ അഗ്ഗോ. യേ പന പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബസത്തേഹി അസമാ, തേഹി സദ്ധിം അയമേവ രൂപകായഗുണേഹി ചേവ ധമ്മകായഗുണേഹി ച സമോതി അസമസമട്ഠേനപി അഗ്ഗോ. തഥാ ദുല്ലഭപാതുഭാവതോ അച്ഛരിയമനുസ്സഭാവതോ ബഹുജനഹിതസുഖാവഹതോ അദുതിയഅസഹായാദിഭാവതോ ച ഭഗവാ ലോകേ അഗ്ഗോതി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. കതമസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സ? തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്മുദ്ധസ്സ. ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയമനുസ്സോ. ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജന…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അദുതിയോ അസഹായോ അപ്പടിമോ അപ്പടിഭാഗോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ അസമോ അസമസമോ ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോ. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൧-൧൭൩).

ധമ്മസങ്ഘാ അഞ്ഞധമ്മസങ്ഘേഹി അസദിസട്ഠേന വിസിട്ഠഗുണതായ ദുല്ലഭപാതുഭാവാദിനാ ച അഗ്ഗാ. തഥാ ഹി തേസം സ്വാക്ഖാതതാദിസുപ്പടിപന്നതാദിഗുണവിസേസേഹി അഞ്ഞേ ധമ്മസങ്ഘസദിസാ അപ്പതരം നിഹീനാ വാ നത്ഥി, കുതോ സേട്ഠാ. സയമേവ തേഹി വിസിട്ഠഗുണതായ സേട്ഠാ. തഥാ ദുല്ലഭുപ്പാദഅച്ഛരിയഭാവബഹുജനഹിതസുഖാവഹഅദുതിയാസഹായാദിസഭാവാ ച തേ. യദഗ്ഗേന ഹി ഭഗവാ ദുല്ലഭപാതുഭാവോ, തദഗ്ഗേന ധമ്മസങ്ഘാപീതി. അച്ഛരിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അഗ്ഗേസു സേട്ഠേസു ഉത്തമേസു പവരേസു ഗുണവിസിട്ഠേസു പസാദാതി അഗ്ഗപ്പസദാ.

ദുതിയസ്മിം പനത്ഥേ യഥാവുത്തേസു അഗ്ഗേസു ബുദ്ധാദീസു ഉപ്പത്തിയാ അഗ്ഗഭൂതാ പസാദാ അഗ്ഗപ്പസാദാ. യേ പന അരിയമഗ്ഗേന ആഗതാ അവേച്ചപ്പസാദാ, തേ ഏകന്തേനേവ അഗ്ഗഭൂതാ പസാദാതി അഗ്ഗപ്പസാദാ. യഥാഹ – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൧൦൩൭-൧൦൩൮). അഗ്ഗവിപാകത്താപി ചേതേ അഗ്ഗപ്പസാദാ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘അഗ്ഗേ ഖോ പന പസന്നാനം അഗ്ഗോ വിപാകോ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦).

അപദാ വാതിആദീസു വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, ന വികപ്പത്ഥോ. യഥാ ‘‘അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ പവഡ്ഢതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭) ഏത്ഥ അനുപ്പന്നോ ച ഉപ്പന്നോ ചാതി അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാ’’തി ഏത്ഥ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അത്ഥോ. യഥാ ച ‘‘അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദതോ വാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൨) ഏത്ഥ അഗ്ഗിതോ ച ഉദകതോ ച മിഥുഭേദതോ ചാതി അത്ഥോ, ഏവം ‘‘അപദാ വാ…പേ… അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ഏത്ഥാപി അപദാ ച ദ്വിപദാ ചാതി സമ്പിണ്ഡനവസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, ന വികപ്പത്ഥോ’’തി.

രൂപിനോതി രൂപവന്തോ. ന രൂപിനോതി അരൂപിനോ. സഞ്ഞിനോതി സഞ്ഞവന്തോ. ന സഞ്ഞിനോതി അസഞ്ഞിനോ. ‘‘അപദാ വാ’’തിആദിസബ്ബപദേഹി കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ, ഏകവോകാരഭവോ, ചതുവോകാരഭവോ, പഞ്ചവോകാരഭവോ, സഞ്ഞിഭവോ, അസഞ്ഞിഭവോ, നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിഭവോതി നവവിധേപി ഭവേ സത്തേപി അനവസേസതോ പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ഹി രൂപിഗ്ഗഹണേന കാമഭവോ, രൂപഭവോ, പഞ്ചവോകാരഭവോ, ഏകവോകാരഭവോ ച ദസ്സിതോ, അരൂപിഗ്ഗഹണേന അരൂപഭവോ, ചതുവോകാരഭവോ ച ദസ്സിതോ, സഞ്ഞിഭവാദയോ പന സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. അപദാദിഗ്ഗഹണേന കാമഭവപഞ്ചവോകാരഭവസഞ്ഞിഭവാനം ഏകദേസോവ ദസ്സിതോ.

കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ അദുതിയസുത്തേ ‘‘ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോ’’തി ദ്വിപദാ ഏവ ഗഹിതാ, ഏവം ദ്വിപദഗ്ഗഹണമേവ അകത്വാ അപദാദിഗ്ഗഹണം കതന്തി? വുച്ചതേ – അദുതിയസുത്തേ താവ സേട്ഠതരവസേന ദ്വിപദഗ്ഗഹണമേവ കതം. ഇമസ്മിഞ്ഹി ലോകേ സേട്ഠോ നാമ ഉപ്പജ്ജമാനോ അപദചതുപ്പദബഹുപദേസു ന ഉപ്പജ്ജതി, ദ്വിപദേസുയേവ ഉപ്പജ്ജതി. കതരേസു ദ്വിപദേസു? മനുസ്സേസു ചേവ ദേവേസു ച. മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ സകലലോകം വസേ വത്തേതും സമത്ഥോ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, ദേവേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും വസേ വത്തനകോ മഹാബ്രഹ്മാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തസ്സ കപ്പിയകാരകോ വാ ആരാമികോ വാ സമ്പജ്ജതി. ഇതി തതോപി സേട്ഠതരവസേനേസ ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോതി തത്ഥ വുത്തം. ഇധ പന അനവസേസപരിയാദാനവസേന ഏവം വുത്തം ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ…പേ… നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിനോ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അഗ്ഗോ അക്ഖായതീതി പദവിഭാഗോ. തേനേവാഹ ‘‘ഗുണേഹി അഗ്ഗോ’’തിആദി.

അഗ്ഗോ വിപാകോ ഹോതീതി അഗ്ഗേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പസന്നാനം യോ പസാദോ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമകോടിഭൂതോ വാ, തസ്മാ തസ്സ വിപാകോപി അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമകോടിഭൂതോ ഉളാരതമോ പണീതതമോ ഹോതി. സോ പന പസാദോ ദുവിധോ ലോകിയലോകുത്തരഭേദതോ. തേസു ലോകിയസ്സ താവ –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ,

ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം,

ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; ഇതിവു. അട്ഠ. ൯൦; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘ബുദ്ധോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാ പീതി, കസിണേനപി ജമ്ബുദീപസ്സ. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬; ഇതിവു. അട്ഠ. ൯൦);

‘‘സതം ഹത്ഥീ സതം അസ്സാ, സതം അസ്സതരീരഥാ;

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ;

ഏകസ്സ പദവീതിഹാരസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം’’. (ചൂളവ. ൩൦൫);

‘‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ബുദ്ധം സരണഗമനം ഹോതി, ബുദ്ധം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. തേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന, ദിബ്ബേന യസേന, ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന, ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി, ദിബ്ബേഹി സദ്ദേഹി, ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി, ദിബ്ബേഹി രസേഹി, ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) –

ഏവമാദീനം സുത്തപദാനം വസേന പസാദഫലവിസേസയോഗോ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ സോ അപായദുക്ഖവിനിവത്തനേന സദ്ധിം സമ്പത്തിഭവേസു സുഖവിസേസദായകോവ ദട്ഠബ്ബോ.

ലോകുത്തരോ പന സാമഞ്ഞഫലവിപാകദായകോ വട്ടദുക്ഖവിനിവത്തകോ. സബ്ബോപി ചായം പസാദോ പരമ്പരായ വട്ടദുക്ഖം വിനിവത്തേതിയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അത്തനോ സദ്ധം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം…പേ… ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതചിത്തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി.

ധമ്മാതി സഭാവധമ്മാ. സങ്ഖതാതി സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതാതി സങ്ഖതാ, സപച്ചയാ ധമ്മാ. ഹേതൂഹി പച്ചയേഹി ച ന കേഹിചി കതാ സങ്ഖതാതി അസങ്ഖതാ, അപച്ചയോ നിബ്ബാനം. സങ്ഖതാനം പരിയോസിതഭാവേന ‘‘അസങ്ഖതാ’’തി പുഥുവചനം. വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി തേസം സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മാനം യോ വിരാഗസങ്ഖാതോ അസങ്ഖതധമ്മോ, സോ സഭാവേനേവ സണ്ഹസുഖുമഭാവതോ സന്തതരപണീതതരഭാവതോ ഗമ്ഭീരാദിഭാവതോ മദനിമ്മദനാദിഭാവതോ അഗ്ഗം സേട്ഠം ഉത്തമം പവരന്തി വുച്ചതി. യദിദന്തി നിപാതോ, യോ അയന്തി അത്ഥോ. മദനിമ്മദനോതിആദീനി സബ്ബാനി നിബ്ബാനവേവചനാനി. തേനേവാഹ ‘‘വിരാഗോതിആദീനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനീ’’തി. രാഗമദാദയോതി ആദി-സദ്ദേന മാനമദപുരിസമദാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബാ പിപാസാതി കാമപിപാസാദികാ സബ്ബാ പിപാസാ. സബ്ബേ ആലയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീതി കാമാലയാദികാ സബ്ബേപി ആലയാ സമുഗ്ഘാതം യന്തി. വട്ടാനീതി കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടാനി. തണ്ഹാതി അട്ഠസതപ്പഭേദാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ.

അഗ്ഗോ വിപാകോ ഹോതീതി ഏത്ഥാപി –

‘‘യേ കേചി ധമ്മം സരണം ഗതാസേ…പേ…’’. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം നി. ൧.൩൭);

‘‘ധമ്മോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി…പേ…’’. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬; ഇതിവു. അട്ഠ. ൯൦);

‘‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ധമ്മം സരണഗമനം ഹോതി, ധമ്മം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഏവമിധേകച്ചേ…പേ… ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) –

ഏവമാദീനം സുത്തപദാനം വസേന ധമ്മേ പസാദസ്സ ഫലവിസേസയോഗോ വേദിതബ്ബോ.

സങ്ഘാ വാ ഗണാ വാതി ജനസമൂഹസങ്ഖാതാ യാവതാ ലോകേ സങ്ഘാ വാ ഗണാ വാ. തഥാഗതസാവകസങ്ഘോതി അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹസങ്ഖാതോ ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോ തഥാഗതസ്സ സാവകസങ്ഘോ. അഗ്ഗമക്ഖായതീതി അത്തനോ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിആദിഗുണവിസേസേന തേസം സങ്ഘാനം അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ പവരോതി വുച്ചതി. യദിദന്തി യാനി ഇമാനി. ചത്താരി പുരിസയുഗാനി യുഗളവസേന, പഠമമഗ്ഗട്ഠോ പഠമഫലട്ഠോതി ഇദമേകം യുഗളം, യാവ ചതുത്ഥമഗ്ഗട്ഠോ ചതുത്ഥഫലട്ഠോതി ഇദമേകം യുഗളന്തി ഏവം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി. അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാതി പുരിസപുഗ്ഗലവസേന ഏകോ പഠമമഗ്ഗട്ഠോ, ഏകോ പഠമഫലട്ഠോതി ഇമിനാ നയേന അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ. ഏത്ഥ ച പുരിസോതി വാ പുഗ്ഗലോതി വാ ഏകത്ഥാനി ഏതാനി പദാനി, വേനേയ്യവസേന പനേവം വുത്തം. ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതി യാനിമാനി യുഗളവസേന ചത്താരി യുഗാനി പാടിയേക്കതോ അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ. ആഹുനേയ്യോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഇധാപി –

‘‘യേ കേചി സങ്ഘം സരണം ഗതാസേ…പേ…’’. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘സങ്ഘോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി…പേ…’’. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൬; ഇതിവു. അട്ഠ. ൯൦);

‘‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, സങ്ഘം സരണഗമനം ഹോതി, സങ്ഘം സരണഗമനഹേതു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ…പേ… ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) –

ആദീനം സുത്തപദാനം വസേന സങ്ഘേ പസാദസ്സ ഫലവിസേസയോഗോ തസ്സ അഗ്ഗവിപാകതാ ച വേദിതബ്ബാ. തഥാ അനുത്തരിയപടിലാഭോ സത്തമഭവാദിതോ പട്ഠായ വട്ടദുക്ഖസമുച്ഛേദോ അനുത്തരസുഖാധിഗമോതി ഏവമാദിഉളാരഫലനിപ്ഫാദനവസേന അഗ്ഗവിപാകതാ വേദിതബ്ബാ.

ഗാഥാസു അഗ്ഗതോതി അഗ്ഗേ രതനത്തയേ, അഗ്ഗഭാവതോ വാ പസന്നാനം. അഗ്ഗം ധമ്മന്തി അഗ്ഗസഭാവം ബുദ്ധസുബോധിം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിം, രതനത്തയസ്സ അനഞ്ഞസാധാരണം ഉത്തമസഭാവം, ദസബലാദിസ്വാക്ഖാതതാദിസുപ്പടിപന്നതാദിഗുണസഭാവം വാ. വിജാനതന്തി വിജാനന്താനം. ഏവം സാധാരണതോ അഗ്ഗപ്പസാദവത്ഥും ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അസാധാരണതോ തം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘അഗ്ഗേ ബുദ്ധേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പസന്നാനന്തി അവേച്ചപ്പസാദേന ച ഇതരപ്പസാദേന ച പസന്നാനം അധിമുത്താനം. വിരാഗൂപസമേതി വിരാഗേ ഉപസമേ ച, സബ്ബസ്സ രാഗസ്സ സബ്ബേസം കിലേസാനം അച്ചന്തവിരാഗഹേതുഭൂതേ അച്ചന്തഉപസമഹേതുഭൂതേ ചാതി അത്ഥോ. സുഖേതി വട്ടദുക്ഖക്ഖയഭാവേന സങ്ഖാരൂപസമസുഖഭാവേന സുഖേ.

അഗ്ഗസ്മിം ദാനം ദദതന്തി അഗ്ഗേ രതനത്തയേ ദാനം ദദന്താനം ദേയ്യധമ്മം പരിച്ചജന്താനം. തത്ഥ ധരമാനം ഭഗവന്തം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ, പരിനിബ്ബുതം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ധാതുചേതിയാദികേ ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ ബുദ്ധേ ദാനം ദദന്തി നാമ. ‘‘ധമ്മം പൂജേസ്സാമാ’’തി ധമ്മധരേ പുഗ്ഗലേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ ധമ്മഞ്ച ചിരട്ഠിതികം കരോന്താ ധമ്മേ ദാനം ദദന്തി നാമ. തഥാ അരിയസങ്ഘം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്താ പൂജേന്താ സക്കരോന്താ തം ഉദ്ദിസ്സ ഇതരസ്മിമ്പി തഥാ പടിപജ്ജന്താ സങ്ഘേ ദാനം ദദന്തി നാമ. അഗ്ഗം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ഏവം രതനത്തയേ പസന്നേന ചേതസാ ഉളാരം പരിച്ചാഗം ഉളാരഞ്ച പൂജാസക്കാരം പവത്തേന്താനം ദിവസേ ദിവസേ അഗ്ഗം ഉളാരം കുസലം ഉപചീയതി. ഇദാനി തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അഗ്ഗവിപാകതായ അഗ്ഗഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അഗ്ഗം ആയൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആയൂതി ദിബ്ബം വാ മാനുസം വാ അഗ്ഗം ഉളാരം പരമം ആയു പവഡ്ഢതി ഉപരൂപരി ബ്രൂഹതി. വണ്ണോതി രൂപസമ്പദാ. യസോതി പരിവാരസമ്പദാ. കിത്തീതി ഥുതിഘോസോ. സുഖന്തി കായികം ചേതസികഞ്ച സുഖം. ബലന്തി കായബലഞ്ചേവ ഞാണബലഞ്ച.

അഗ്ഗസ്സ രതനത്തയസ്സ ദാനം ദാതാ. അഥ വാ അഗ്ഗസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാനം ഉളാരം കത്വാ തത്ഥ പുഞ്ഞം പവത്തേതാ. അഗ്ഗധമ്മസമാഹിതോതി അഗ്ഗേന പസാദധമ്മേന ദാനാദിധമ്മേന ച സംഹിതോ സമന്നാഗതോ അചലപ്പസാദയുത്തോ, തസ്സ വാ വിപാകഭൂതേഹി ബഹുജനസ്സ പിയമനാപതാദിധമ്മേഹി യുത്തോ. അഗ്ഗപ്പത്തോ പമോദതീതി യത്ഥ യത്ഥ സത്തനികായേ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ തത്ഥ അഗ്ഗഭാവം സേട്ഠഭാവം അധിഗതോ, അഗ്ഗഭാവം വാ ലോകുത്തരമഗ്ഗഫലം അധിഗതോ പമോദതി അഭിരമതി പരിതുസ്സതീതി.

അഗ്ഗപസാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ അരിയേ ഞായേതി സംകിലേസതോ ആരകത്താ അരിയേ നിദ്ദോസേ പരിസുദ്ധേ നിയ്യാനികധമ്മഭാവതോ ഞായേ കാരണേതി അത്ഥോ. ഞായതി നിച്ഛയേന കമതി നിബ്ബാനം, തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝീയതി ഏതേനാതീ ഞായോ, അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഏവ ച സമ്പാപകഹേതുഭാവതോ കാരണന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന സഹ വിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനകേ മഗ്ഗേ’’തി. ഗാഥാസു ‘‘ഞായം ധമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദോണസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ ഉക്കാഹി ധാരിയമാനാഹീതി ദീപികാഹി ധാരിയമാനാഹി, ദണ്ഡദീപികാസു ജാലേത്വാ ധാരിയമാനാസു മാപിതത്താതി വുത്തം ഹോതി. തഞ്ഹി നഗരം ‘‘മങ്ഗലദിവസേ സുഖണേ സുനക്ഖത്തം മാ അതിക്കമീ’’തി രത്തിമ്പി ഉക്കാസു ധാരിയമാനാസു മാപിതം. ഉക്കാസു ഠാതി ഉക്കട്ഠാ, ഉക്കാസു വിജ്ജോതയന്തീസു ഠിതാ പതിട്ഠിതാതി മൂലവിഭൂജാദിപക്ഖേപേന (പാണിനി ൩.൨.൫) സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. നിരുത്തിനയേന വാ ഉക്കാസു ഠിതാസു ഠിതാ ആസീതി ഉക്കട്ഠാ. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ മനുസ്സസമ്പത്തിയാ ഉപകരണസമ്പത്തിയാ ച സാ നഗരീ ഉക്കട്ഠഗുണയോഗതോ ഉക്കട്ഠാതി നാമം ലഭതീ’’തി. സേതബ്യന്തി തസ്സ നഗരസ്സ നാമം. തം പന കസ്സപദസബലസ്സ ജാതനഗരന്തി ആഹ ‘‘അതീതേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ജാതനഗര’’ന്തി.

വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുനിച്ഛരണക്ഖണേ. അന്തരതോതി ഹദയേ. അന്തരാതി ആരമ്ഭനിബ്ബത്തീനം വേമജ്ഝേ. അന്തരികായാതി അന്തരാളേ. ഏത്ഥ ച ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ (അ. നി. ൬.൪൪; ൧൦.൭൫), ഏതേസം അന്തരാ കപ്പാ ഗണനതോ അസങ്ഖ്യേയ്യാ (ബു. വം. ൨൮.൩), അന്തരന്തരാ കഥം ഓപപാതേതീ’’തി (മ. നി. ൨.൪൨൬) ച ആദീസു വിയ കാരണവേമജ്ഝേസു വത്തമാനാ അന്തരാസദ്ദാ ഏവ ഉദാഹരിതബ്ബാ സിയും, ന പന ചിത്തക്ഖണവിവരേസു വത്തമാനാ അന്തരഅന്തരികസദ്ദാ. അന്തരാസദ്ദസ്സ ഹി അയമത്ഥുദ്ധാരോതി.

അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ സിയാ – യേസു അന്തരാസദ്ദോ വത്തതി, തേസു അന്തരസദ്ദോപി വത്തതീതി സമാനത്ഥത്താ അന്തരാസദ്ദത്ഥേ വത്തമാനോ അന്തരസദ്ദോ ഉദാഹടോ. അന്തരാസദ്ദോ ഏവ വാ ‘‘യസ്സന്തരതോ’’തി ഏത്ഥ ഗാഥാസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. അന്തരാസദ്ദോ ഏവ പന ഇകസദ്ദേന പദം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘അന്തരികാ’’തി വുത്തോതി ഏവമേത്ഥ ഉദാഹരണോദാഹരിതബ്ബാനം വിരോധാഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി സാമിവചനസ്സ പസങ്ഗേ അന്തരാസദ്ദയോഗേന ഉപയോഗവചനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അന്തരാസദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കത’’ന്തി.

സകലജമ്ബുദീപേ ഉപ്പന്നം മഹാകലഹം വൂപസമേത്വാതി പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ധാതൂനം അത്ഥായ കുസിനാരനഗരം പരിവാരേത്വാ ഠിതേഹി സേസരാജൂഹി ‘‘അമ്ഹാകം ധാതുയോ വാ ദേന്തു യുദ്ധം വാ’’തിആദിനാ കോസിനാരകേഹി മല്ലേഹി സദ്ധിം കതം വിവാദം വൂപസമേത്വാ. സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ തേസം വിവാദം സുത്വാ ‘‘ഏതേ രാജാനോ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ വിവാദം കരോന്തി, ന ഖോ പനേതം പതിരൂപം, അലം ഇമിനാ കലഹേന, വൂപസമേസ്സാമി ന’’ന്തി ഗന്ത്വാ ഉന്നതേ പദേസേ ഠത്വാ ദ്വേഭാണവാരപരിമാണം ദോണഗജ്ജിതം നാമ അവോച. തത്ഥ പഠമഭാണവാരേ താവ ഏകപദമ്പി തേ ന ജാനിംസു. ദുതിയഭാണവാരപരിയോസാനേ ച ‘‘ആചരിയസ്സ വിയ ഭോ സദ്ദോ, ആചരിയസ്സ വിയ ഭോ സദ്ദോ’’തി സബ്ബേ നിരവാ അഹേസും. ജമ്ബുദീപതലേ കിര കുലഘരേ ജാതോ യേഭുയ്യേന തസ്സ ന-അന്തേവാസികോ നാമ നത്ഥി, അഥ ഖോ സോ അത്തനോ വചനം സുത്വാ നിരവേ തുണ്ഹീഭൂതേ വിദിത്വാ പുന –

‘‘സുണന്തു ഭോന്തോ മമ ഏകവാചം,

അമ്ഹാക ബുദ്ധോ അഹു ഖന്തിവാദോ;

ന ഹി സാധുയം ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ,

സരീരഭാഗേ സിയാ സമ്പഹാരോ.

‘‘സബ്ബേവ ഭോന്തോ സഹിതാ സമഗ്ഗാ,

സമ്മോദമാനാ കരോമട്ഠഭാഗേ;

വിത്ഥാരികാ ഹോന്തു ദിസാസു ഥൂപാ,

ബഹൂ ജനാ ചക്ഖുമതോ പസന്നാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൨൩൭) –

ഇമം ഗാഥാദ്വയം വത്വാ തം കലഹം വൂപസമേത്വാ ധാതുയോ അട്ഠധാ ഭാജേത്വാ അദാസി, തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘സകലജമ്ബുദീപേ ഉപ്പന്നം മഹാകലഹം വൂപസമേത്വാ ധാതുയോ ഭാജേസ്സതീ’’തി. ലക്ഖണചക്കാനീതി ദ്വീസു പാദതലേസു ദ്വേ ലക്ഖണചക്കാനി.

ആസവേനാതി കമ്മകിലേസകാരണേന ആസവേന. ഏത്ഥ ഹി തേഭൂമകഞ്ച കമ്മം, അവസേസാ ച അകുസലാ ധമ്മാ ‘‘ആസവാ’’തി വുത്താ. ദേവൂപപത്തീതി ദേവേസു ഉപ്പത്തി നിബ്ബത്തി. ഏത്ഥ ച യക്ഖഗന്ധബ്ബതായ വിനിമുത്താ സബ്ബേ ദേവാ ദേവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ ആകാസചാരീ. അഹന്തി വിഭത്തിവിപരിണാമേന യോജേതബ്ബം.

ദോണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അപരിഹാനിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ നിബ്ബാനസന്തികേയേവ ചരതീതി കിലേസനിബ്ബാനസ്സ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനസ്സ ച സന്തികേയേവ ചരതി ‘‘ന ചിരസ്സേവ അധിഗമിസ്സതീ’’തി കത്വാ. ഗാഥായ അപ്പമാദരതോതി സമഥവിപസ്സനായ അപ്പമജ്ജനേ രതോ അഭിരതോ, അപ്പമാദേനേവ രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേന്തോതി അത്ഥോ. പമാദം ഭയതോ പസ്സന്തോതി നിരയൂപപത്തിആദിഭയഹേതുതോ പമാദം ഭയതോ പസ്സന്തോ. അഭബ്ബോ പരിഹാനായാതി സോ ഏവരൂപോ സമഥവിപസ്സനാധമ്മേഹി മഗ്ഗഫലേഹി വാ പരിഹാനായ അഭബ്ബോ. സമഥവിപസ്സനാതോ ഹി സമ്പത്തതോ ന പരിഹായതി, ഇതരാനി ച അപ്പത്താനി പാപുണാതീതി.

അപരിഹാനിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പതിലീനസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അന്തവാ ലോകോതി ഏകപസ്സേന വഡ്ഢിതം കസിണനിമിത്തം ‘‘ലോകോ’’തി ഗാഹേന വാ തക്കേന വാ ഉപ്പന്നദിട്ഠി. ലാഭീ ഹി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സിത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഇതരോ തക്കമത്തേന. അനന്തവാതി സമന്തതോ വഡ്ഢിതം അപ്പമാണം കസിണനിമിത്തം ‘‘ലോകോ’’തി ഗാഹേന വാ തക്കേന വാ ഉപ്പന്നദിട്ഠി. തം ജീവം തം സരീരന്തി ജീവോ സരീരഞ്ച ഏകമേവ വത്ഥൂതി ഉപ്പന്നദിട്ഠി. വിസ്സട്ഠാനീതി സകപരിച്ചജനവസേന നിസ്സട്ഠാനി. വന്താനീതി ഇദം പുന അനാദിയനഭാവദസ്സനവസേന വുത്തം. ചത്തമ്പി ഹി കേചി ഗണ്ഹന്തി, നയിദമേവന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘വന്താനീ’’തി വുത്തം. ന ഹി യം യേന വന്തം, ന സോ തം പുന ആദീയതി. വന്തമ്പി കിഞ്ചി സസന്തതിലഗ്ഗം സിയാ, നയിദമേവന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘മുത്താനീ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഛിന്നബന്ധനാനി കതാനീ’’തി, സന്തതിതോ വിനിമോചനവസേന ഛിന്നബന്ധനാനി കതാനീതി അത്ഥോ. മുത്തമ്പി കിഞ്ചി മുത്തബന്ധനം വിയ ഫലം കുഹിഞ്ചി തിട്ഠതി, ന ഏവമിദന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പഹീനാനീ’’തി വുത്തം. യഥാ കിഞ്ചി ദുന്നിസ്സട്ഠം പുന ആദായ സമ്മദേവ നിസ്സട്ഠം ‘‘പടിനിസ്സട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം വിപസ്സനായ നിസ്സട്ഠാനി ആദിന്നസദിസാനി മഗ്ഗേന പഹീനാനി പടിനിസ്സട്ഠാനി നാമ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടിനിസ്സട്ഠാനീ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘യഥാ ന പുന ചിത്തം ആരോഹന്തി, ഏവം പടിനിസ്സജ്ജിതാനീ’’തി.

കാമേസനാതി കാമാനം ഏസനാ, കാമസങ്ഖാതാ വാ ഏസനാ കാമേസനാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമപിപാസാ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം, അയം വുച്ചതി കാമേസനാ’’തി, തസ്മാ കാമരാഗോ ‘‘കാമേസനാ’’തി വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘കാമേസനാ…പേ… അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീനാ’’തി. ഭവാനം ഏസനാ ഭവേസനാ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ…പേ… ഭവജ്ഝോസാനം, അയം വുച്ചതി ഭവേസനാ’’തി, തസ്മാ ഭവേസനരാഗോ രൂപാരൂപഭവപത്ഥനാതി വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘ഭവേസനാ പന അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീയതീ’’തി.

ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഏസനാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ. സാ ച മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ, ദിട്ഠിഗതികസമ്മതബ്രഹ്മചരിയസ്സ ച ഗവേസനവസേന ദ്വിപ്പകാരാതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയം ഏസിസ്സാമീ’’തിആദി. ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഏസനാപി ഹി ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വുച്ചതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരം ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പതിട്ഠാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ, അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’തി (വിഭ. ൯൧൯).

തസ്മാ ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഏസനാ ദിട്ഠബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘ദിട്ഠിബ്രഹ്മചരിയേസനാ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി. ഏത്താവതാ ച രാഗദിട്ഠിയോ ഏസനാതി ദസ്സിതം ഹോതി. ന കേവലഞ്ച രാഗദിട്ഠിയോ ഏവ ഏസനാ, തദേകട്ഠം കമ്മമ്പി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? കാമരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി കാമേസനാ. തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? ഭവരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി ഭവേസനാ. തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’തി (വിഭ. ൯൧൯).

നവവിധമാനോതി ‘‘സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൧൦൮; ധ. സ. ൧൧൨൧; വിഭ. ൮൬൬; മഹാനി. ൨൧) ആഗതോ നവവിധമാനോ.

‘‘കാമേസനാ’’തിആദിഗാഥായ പന ബ്രഹ്മചരിയേസനാ സഹാതി ബ്രഹ്മചരിയേസനായ സദ്ധിം. വിഭത്തിലോപേന ഹി അയം നിദ്ദേസോ. കരണത്ഥേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയേസനായ സദ്ധിം കാമേസനാ ഭവേസനാതി തിസ്സോ ഏസനാ’’തി. താസു ബ്രഹ്മചരിയേസനം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ഇതിസച്ചപരാമാസോ, ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമുസ്സയാ’’തി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ഇതി ഏവം സച്ചന്തി പരാമാസോ ഇതിസച്ചപരാമാസോ. ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ദിട്ഠിയാ പവത്തിആകാരം ദസ്സേതി. ദിട്ഠിയോ ഏവ സബ്ബാനത്ഥഹേതുഭാവതോ ദിട്ഠിട്ഠാനാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാഹം, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജം വദാമീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦). താ ഏവ ച ഉപരൂപരി വുദ്ധിയാ മാനലോഭാദികിലേസസമുസ്സയനേന വട്ടദുക്ഖസമുസ്സയനേന ച സമുസ്സയാ, ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി മിച്ഛാഭിനിവിസമാനാ സബ്ബാനത്ഥഹേതുകാ കിലേസദുക്ഖൂപചയതോ ഹേതുഭൂതാ ച ദിട്ഠിയോ ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന പവത്തിആകാരതോ നിബ്ബത്തിതോ ച ബ്രഹ്മചരിയേസനാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബരാഗവിരത്തസ്സാതി സബ്ബേഹി കാമഭവരാഗേഹി വിരത്തസ്സ. തതോ ഏവ തണ്ഹാക്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ വിമുത്തത്താ തണ്ഹാക്ഖയവിമുത്തിനോ അരഹതോ. ഏസനാ പടിനിസ്സട്ഠാതി കാമേസനാ, ഭവേസനാ സബ്ബസോ നിസ്സട്ഠാ പഹീനാ. ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമൂഹതാതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിട്ഠാനാ ച പഠമമഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതാ. ഏവമ്പി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പതിലീനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉജ്ജയസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ അനുകുലയഞ്ഞന്തി അനുകുലം കുലാനുക്കമം ഉപാദായ ദാതബ്ബദാനം. തേനാഹ ‘‘അമ്ഹാകം…പേ… കുലാനുകുലവസേന യജിതബ്ബ’’ന്തി. വംസപരമ്പരായ പച്ഛാ ദുഗ്ഗതപുരിസേഹി പദാതബ്ബദാനം. ഏവരൂപം കുലം സീലവന്തേ ഉദ്ദിസ്സ നിബദ്ധദാനം, തസ്മിം കുലേ ദലിദ്ദാനിപി ന ഉപച്ഛിന്ദന്തി. തത്രിദം വത്ഥു – അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഘരേ പഞ്ച സലാകഭത്തസതാനി ദീയിംസു. ദന്തമയസലാകാനം പഞ്ചസതാനി അഹേസും. അഥ തം കുലം അനുക്കമേന ദാലിദ്ദിയേന അഭിഭൂതം. ഏകാ തസ്മിം കുലേ ദാരികാ ഏകസലാകതോ ഉദ്ധം ദാതും നാസക്ഖി. സാപി പച്ഛാ സാതവാഹനം രട്ഠം ഗന്ത്വാ ഖലം സോധേത്വാ ലദ്ധധഞ്ഞേന തം സലാകം അദാസി. ഏകോ ഥേരോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ തതോ പട്ഠായ പുന പഞ്ചപി സലാകസതാനി പവത്തേസി.

അസ്സമേധന്തിആദീസു പോരാണകരാജകാലേ കിര സസ്സമേധം, പുരിസമേധം, സമ്മാപാസം, വാചാപേയ്യന്തി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി അഹേസും, യേഹി രാജാനോ ലോകം സങ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ നിപ്ഫന്നസസ്സതോ ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം സസ്സമേധം നാമ, സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. മഹായോധാനം ഛമാസികഭത്തവേതനാനുപ്പദാനം പുരിസമേധം നാമ, പുരിസസങ്ഗണ്ഹനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. ദലിദ്ദമനുസ്സാനം ഹത്ഥേ ലേഖം ഗഹേത്വാ തീണി വസ്സാനി വിനാ വഡ്ഢിയാ സഹസ്സദ്വിസഹസ്സമത്തധനാനുപ്പദാനം സമ്മാപാസം നാമ. തഞ്ഹി സമ്മാ മനുസ്സേ പാസേതി ഹദയേ ബന്ധിത്വാ വിയ ഠപേതി, തസ്മാ സമ്മാപാസന്തി വുച്ചതി. ‘‘താത, മാതുലാ’’തിആദിനാ പന സണ്ഹവാചാഭണനം വാചാപേയ്യം നാമ, പേയ്യവജ്ജം പിയവചനതാതി അത്ഥോ. ഏവം ചതൂഹി വത്ഥൂഹി സങ്ഗഹിതം രട്ഠം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി ഫീതഞ്ച പഹൂതഅന്നപാനം ഖേമം നിരബ്ബുദം, മനുസ്സാ മുദാ മോദനാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ അപാരുതഘരദ്വാരാ വിഹരന്തി. ഇദം ഘരദ്വാരേസു അഗ്ഗളാനം അഭാവതോ നിരഗ്ഗളന്തി വുച്ചതി. അയം പോരാണികാ പവേണീ. അപരഭാഗേ പന ഓക്കാകരാജകാലേ ബ്രാഹ്മണാ ഇമാനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഇമഞ്ച രട്ഠസമ്പത്തിം പരിവത്തേന്താ ഉമ്മൂലം കത്വാ അസ്സമേധം പുരിസമേധന്തിആദികേ പഞ്ച യഞ്ഞേ നാമ അകംസു. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ബ്രാഹ്മണധമ്മിയസുത്തേ –

‘‘തേസം ആസി വിപല്ലാസോ, ദിസ്വാന അണുതോ അണും…പേ…;

തേ തത്ഥ മന്തേ ഗന്ഥേത്വാ, ഓക്കാകം തദുപാഗമു’’ന്തി. (സു. നി. ൩൦൧-൩൦൪);

ഇദാനി തേഹി പരിവത്തേത്വാ ഠപിതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസ്സമേധ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ മേധന്തീതി വധേന്തി. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹീതി മഹായഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പച്ഛാ ച പവത്തേതബ്ബേഹി ദ്വീഹി പരിവാരയഞ്ഞേഹി. സത്തനവുതിപഞ്ചപസുസതഘാതഭിംസനസ്സാതി സത്തനവുതാധികാനം പഞ്ചന്നം പസുസതാനം മാരണേന ഭേരവസ്സ പാപഭീരുകാനം ഭയാവഹസ്സ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ഛസതാനി നിയുജ്ജന്തി, പസൂനം മജ്ഝിമേ ഹനി;

അസ്സമേധസ്സ യഞ്ഞസ്സ, ഊനാനി പസൂഹി തീഹീ’’തി. (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦);

സമ്മന്തി യുഗച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിപിതബ്ബദണ്ഡകം. പാസന്തീതി ഖിപന്തി. സംഹാരിമേഹീതി സകടേഹി വഹിതബ്ബേഹി. പുബ്ബേ കിര ഏകോ രാജാ സമ്മാപാസം യജന്തോ സരസ്സതിനദിതീരേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ നിമുഗ്ഗോയേവ അഹോസി, അന്ധബാലബ്രാഹ്മണാ ഗതാനുഗതിഗതാ ‘‘അയം തസ്സ സഗ്ഗഗമനമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞായ തത്ഥ സമ്മാപാസയഞ്ഞം പട്ഠപേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതീ’’തി. അയൂപോ അപ്പകദിവസോ യാഗോ, സയൂപോ ബഹുദിവസം നേയ്യോ സത്രയാഗോതി. മന്തപദാഭിസങ്ഖതാനം സപ്പിമധൂനം വാജമിതി സമഞ്ഞാ. ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിംസാദി സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ. സാരഗബ്ഭകോട്ഠാഗാരാദീസു നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളന്തി നിരഗ്ഗളോ. തത്ഥ കിര യഞ്ഞേ അത്തനോ സാപതേയ്യം അനവസേസതോ അനിഗൂഹിത്വാ നിയ്യാതീയതി.

മഹാരമ്ഭാതി ബഹുപസുഘാതകമ്മാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വിവിധാ യത്ഥ ഹഞ്ഞരേ’’തി വക്ഖമാനത്താ ‘‘മഹാകിച്ചാ മഹാകരണീയാ’’തി പഠമോ അത്ഥവികപ്പോ വുത്തോ. ദുതിയോ പന അത്ഥവികപ്പോ ‘‘മഹാരമ്ഭാതി പപഞ്ചവസേന അജേളകാ’’തിആദി വുത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ ആരദ്ധോ. നിരാരമ്ഭാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നനു ച പാണാതിപാതാദിഅകുസലകമ്മസ്സ അപ്പമത്തകമ്പി ഫലം നുപലബ്ഭതി, തസ്മാ തസ്സ നിപ്ഫലഭാവം അവത്വാ ‘‘ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നിരവസേസത്ഥേ’’തിആദി. അനുഗതം കുലന്തി അനുകുലം, കുലാനുഗതന്തി അത്ഥോ. യേ നിച്ചഭത്താദിം പുബ്ബപുരിസേഹി പട്ഠപിതം അപരാപരം അനുപച്ഛിന്ദന്താ മനുസ്സാ ദദന്തി, തേ അനുകുലം യജന്തി നാമ. തേനേവാഹ ‘‘യേ അഞ്ഞേ അനുകുലം യജന്തീ’’തിആദി.

ഉജ്ജയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഉദായിസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ പാണസമാരമ്ഭരഹിതന്തി പാണഘാതരഹിതം. അബ്യാബജ്ഝം സുഖം ലോകം, പണ്ഡിതോ ഉപപജ്ജതീതി കാമച്ഛന്ദാദിബ്യാപാദവിരഹിതത്താ അബ്യാബജ്ഝം നിദ്ദുക്ഖം. പരപീളാഭാവേ പന വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഝാനസമാപത്തിവസേന സുഖബഹുലത്താ സുഖം ഏകന്തസുഖം ബ്രഹ്മലോകം ഝാനപുഞ്ഞേന, ഇതരപുഞ്ഞേന പന തദഞ്ഞസമ്പത്തിഭവസങ്ഖാതം സുഖം ലോകം പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ ഉപേതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഉദായിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചക്കവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.