൯-൧൦. തണ്ഹാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯൯-൨൦൦. നവമേ തയോ ഭവേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതം ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ വുത്തം തം തം അത്തനോ കോട്ഠാസഭൂതം ജാലമേതിസ്സാ അത്ഥീതി ജാലിനീ. തേനാഹ ‘‘തയോ വാ ഭവേ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ, ആരമ്മണേ വാ. അപിചാതിആദിനാ നിദ്ദേസനയേന വിസത്തികാപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ നിദ്ദേസപാളിയാ ഏകദേസം ദസ്സേതി ‘‘വിസമൂലാ’’തിആദിനാ. അയഞ്ഹേത്ഥ നിദ്ദേസപാളി (മഹാനി. ൩; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൨൨, ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസോ ൧൨൪) –

‘‘വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ? വിസതാതി വിസത്തികാ, വിസടാതി വിസത്തികാ, വിസാലാതി വിസത്തികാ, വിസക്കതീതി വിസത്തികാ, വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ, വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ, വിസമൂലാതി വിസത്തികാ, വിസഫലാതി വിസത്തികാ. വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ. വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ കുലേ ഗണേ ആവാസേ ലാഭേ യസേ പസംസായ സുഖേ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ കാമധാതുയാ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേ സഞ്ഞിഭവേ അസഞ്ഞിഭവേ നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിഭവേ ഏകവോകാരഭവേ ചതുവോകാരഭവേ പഞ്ചവോകാരഭവേ അതീതേ അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നേ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ’’തി.

തത്ഥ (മഹാനി. അട്ഠ. ൩; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧ ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ) വിസതാതി വിത്ഥതാ രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മബ്യാപനവസേന. വിസടാതി പുരിമവചനമേവ ത-കാരസ്സ ട-കാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസഹതി. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പരേന താളിയമാനോപി സഹതി, വിപ്ഫന്ദനം വാ ‘‘വിസക്കന’’ന്തി വദന്തി. വിസംഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം ദസ്സേന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സംഖിപതി. വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി ഉപനേതീതി അത്ഥോ. അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭൂതാ വേദനാ മൂലം ഏതിസ്സാതി വിസമൂലാ. ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. തണ്ഹായ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഭോഗോ ഹോതി, ന അമതസ്സാതി സാ വിസപരിഭോഗാ വുത്താ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസടാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

തന്തം വുച്ചതി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൨.൨.൬൦) വത്ഥവിനനത്ഥം തന്തവായേഹി ദണ്ഡകേ ആസഞ്ചിത്വാ പസാരിതസുത്തവട്ടി ‘‘തനീയതീ’’തി കത്വാ, തം പന സുത്തം സന്താനാകുലതായ നിദസ്സനഭാവേന ആകുലമേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘തന്തം വിയ ആകുലജാതോ’’തി. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. സമാനേതുന്തി പുബ്ബേനാപരം സമം കത്വാ ആനേതും, അവിസമം ഉജും കാതുന്തി അത്ഥോ. തന്തമേവ വാ ആകുലം തന്താകുലം, തന്താകുലം വിയ ജാതോ ഭൂതോതി തന്താകുലകജാതോ. വിനനതോ ഗുലാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമസ്സ തന്തവായസ്സ ഗുണ്ഠികം നാമ ആകുലഭാവേന അഗ്ഗതോ വാ മൂലതോ വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യമേവ ഖലിബദ്ധതന്തസുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗുലാഗുണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്ത’’ന്തി.

സകുണികാതി പടപദസകുണികാ. സാ ഹി രുക്ഖസാഖാസു ഓലമ്ബനകുടവാ ഹോതി. തഞ്ഹി സാ കുടവം തതോ തതോ തിണഹീരാദികേ ആനേത്വാ തഥാ വിനതി, യഥാ തേ പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം വിയ അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും വിവേചേതും വാ ന സക്കാ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. തദുഭയമ്പി ‘‘ഗുലാഗുണ്ഠിക’’ന്തി വുത്തം കഞ്ജിയസുത്തം കുലാവകഞ്ച. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഏവമേവ സത്താ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. കാമം മുഞ്ജപബ്ബജതിണാനി യഥാജാതാനിപി ദീഘഭാവേന പതിത്വാ അരഞ്ഞട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനന്ധിത്വാ ആകുലബ്യാകുലാനി ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, താനി പന ന തഥാ ദുബ്ബിവേചിയാനി യഥാ രജ്ജുഭൂതാനീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ താനീ’’തിആദി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

അപായാതി അവഡ്ഢികാ, സുഖേന, സുഖഹേതുനാ വാ വിരഹിതാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോതി ആപായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. സുഖസമുസ്സയതോതി അബ്ഭുദയതോ. വിനിപതിതത്താതി വിരൂപം നിപാതത്താ, യഥാ തേനത്തഭാവേന സുഖസമുസ്സയോ ന ഹോതി, ഏവം നിപതിതത്താ. ഇതരോതി സംസാരോ. നനു ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തോപി സംസാരോ ഏവാതി? സച്ചമേതം, നിരയാദീനം പന അധിമത്തദുക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം അപായാദിഗ്ഗഹണം. ഗോബലീബദ്ദഞായേനായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടീതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഹേതുഫലഭാവേന അപരാപരപ്പവത്തി. അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാതി അവിച്ഛേദേന വത്തമാനാ. തം സബ്ബമ്പീതി തം ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം അപായദുക്ഖഞ്ച വട്ടദുക്ഖഞ്ച. മഹാസമുദ്ദേ വാതക്ഖിത്താ നാവാ വിയാതി ഇദം പരിബ്ഭമനട്ഠാനസ്സ മഹന്തദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ പരിബ്ഭമനസ്സ അനവട്ഠിതതാദസ്സനത്ഥഞ്ച ഉപമാ. യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയാതി ഇദം പന അവസീഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ ദുപ്പമോക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം.

‘‘സമൂഹഗ്ഗാഹോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം സാധാരണഗ്ഗാഹോ’’തി വദന്തി, ‘‘ഇത്ഥം ഏവം അഞ്ഞഥാ’’തി പന വിസേസം അകത്വാ ഗഹണം സമൂഹഗ്ഗാഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. വിസേസം അകത്വാതി ച അനുപനിധാനം സമതോ അസമതോ ച ഉപനിധാനന്തി ഇമം വിഭാഗം അകത്വാതി അത്ഥോ. ഇത്ഥന്തി ഹി അനുപനിധാനം കഥിതം. ഏവം അഞ്ഞഥാതി പന സമതോ അസമതോ ച ഉപനിധാനം. അഞ്ഞം ആകാരന്തി പരസന്താനഗതം ആകാരം.

അത്ഥീതി സദാ സംവിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീദതീതി നസ്സതി. സംസയപരിവിതക്കവസേനാതി ‘‘കിം നു ഖോ അഹം സിയം, ന സിയ’’ന്തി ഏവം പരിവിതക്കവസേന. പത്ഥനാകപ്പനവസേനാതി ‘‘അപി നാമ സാധു പനാഹം സിയ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനായ കപ്പനവസേന. സുദ്ധസീസാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം സാധാരണാ സീസാ. ‘‘ഇത്ഥം ഏവം അഞ്ഞഥാ’’തി വുത്തസ്സ വിസേസസ്സ അനിസ്സിതത്താ ‘‘സുദ്ധസീസാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ ദിട്ഠിസീസേഹി ദിട്ഠിയാ ഗഹിതായ തദവിനാഭാവിനീ തണ്ഹാ ദസ്സിതാ, ചതൂഹി സീസേഹി ദ്വാദസഹി ച സീസമൂലകേഹി മാനദിട്ഠീഹി അയമേവ തണ്ഹാ ദസ്സിതാതി ആഹ ‘‘ഏവമേതേ…പേ… തണ്ഹാവിചരിതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ’’തി. നനു ച മാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹോപി ഇധാധിപ്പേതോ, യതോ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമൂഹഗ്ഗാഹോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ കഥം തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ഇദം വചനം? വുച്ചതേ – ദിട്ഠിമാനേസുപി തണ്ഹാവിചരിതാനീതി വചനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപ്പയോഗീനം ദിട്ഠിമാനാനം തണ്ഹായ അവിപ്പയോഗാനം തംമൂലകത്താ തപ്പധാനതായ കതന്തി വേദിതബ്ബം. ദസമം ഉത്താനമേവ.

തണ്ഹാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.