(൧൯) ൪. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧-൩. യോധാജീവസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮൧-൧൮൩. ചതുത്ഥസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൪. അഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. ചതുത്ഥേ സോചതീതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നബലവസോകേന സോചതി, ചിത്തസന്താപേന അന്തോ നിജ്ഝായതീതി അത്ഥോ. കിലമതീതി തസ്സേവ സോകസ്സ വസേന കായേ ച ഉപ്പന്നദുക്ഖേന കിലമതി. പരിദേവതീതി സോകുദ്ദേഹകവസേന തം തം വിപ്പലപന്തോ വാചായ പരിദേവതി. ഉരത്താളിന്തി ഉരത്താളം, ഉരം താളേത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉരം താളേത്വാ’’തി. കങ്ഖാവിചികിച്ഛാതി ഏത്ഥ ‘‘ഏകമേവിദം പഞ്ചമം നീവരണം. കിം നു ഖോ ഇദ’’ന്തി ആരമ്മണം കങ്ഖനതോ കങ്ഖാ, ‘‘ഇദമേവ വര’’ന്തി നിച്ഛേതും അസമത്ഥഭാവതോ ‘‘വിചികിച്ഛാ’’തി വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മസഭാവം വിചിനന്തോ കിച്ഛതി, വിഗതാ ചികിച്ഛാ’’തി വാ കത്വാ.

അഭയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ബ്രാഹ്മണസച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. പഞ്ചമേ ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാധികാരേ. ക്വചീതി കത്ഥചി ഠാനേ, കാലേ, ധമ്മേ വാ. അഥ വാ ക്വചീതി അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ വാ. അത്തനോ അത്താനന്തി സകത്താനം ‘‘അയം ഖോ, ഭോ ബ്രഹ്മാ, മഹാബ്രഹ്മാ…പേ… വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൪൨) പരേഹി പരികപ്പിതം അത്താനഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചനഭൂതം ന പസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കസ്സചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരസ്സാതി പരജാതി പരോ പുരിസോതി വാ ഏവം ഗഹിതസ്സ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമ-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോതി ആഹ ‘‘മമ-സദ്ദം താവ ഠപേത്വാ’’തി. പരസ്സ ചാതി അത്തനോ അഞ്ഞസ്സ. പരോ പുരിസോ നാമ അത്ഥി മമത്ഥായ ഠിതോ. തസ്സ വസേന മയ്ഹം സബ്ബം ഇജ്ഝതീതി ഏകച്ചദിട്ഠിഗതികപരികപ്പിതവസേന പരം അത്താനം തഞ്ച അത്തനോ കിഞ്ചനഭൂതം ന പസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ച ക്വചനീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച നാഹം ക്വചനീതി സകഅത്തനോ സബ്ഭാവം ന പസ്സതി. ന കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി സകഅത്തനോ ഏവ കസ്സചി അത്തനിയതം ന പസ്സതി. ന ച മമാതി ഏതം ദ്വയം യഥാരഹം സമ്ബന്ധിതബ്ബം, അത്ഥി-പദം പച്ചേകം. ന ച ക്വചനി പരസ്സ അത്താ അത്ഥീതി പരസ്സ അത്തനോ അഭാവം പസ്സതി. തസ്സ പരസ്സ അത്തനോ മമ കിഞ്ചനതാ നത്ഥീതി പരസ്സ അത്തനോ അനത്തനിയതം പസ്സതി. ഏവം അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ഖന്ധാനം അത്തത്തനിയസുഞ്ഞതാ-സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജതാ-ചതുകോടികസുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗണ്ഹനേന നിട്ഠാ ഹോതി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബ്രാഹ്മണസച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉമ്മഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. ഛട്ഠേ ആകഡ്ഢീയതീതി ചിത്തവസികോ ലോകോ തത്ഥ തത്ഥ ഉപകഡ്ഢീയതി. തേസംയേവേത്ഥ ഗഹണം വേദിതബ്ബന്തി യേ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാ ചിത്തസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി, തേസംയേവ ഗഹണം. ന ഹി പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധാ പഹീനകിലേസാ ചിത്തസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി, ചിത്തം പന അത്തനോ വസേ വത്തേന്തി. സഹ സീലേനാതി ചാരിത്തവാരിത്തസീലേന സദ്ധിം. പുബ്ബഭാഗപടിപദന്തി ധുതങ്ഗമാദിം കത്വാ യാവ ഗോത്രഭുഞാണം, താവ പവത്തേതബ്ബം സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതം സമ്മാപടിപദം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉമ്മഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. സത്തമേ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോതി ഏത്ഥ വസ്സകാരോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം. മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതോ മഹാമത്തോ. ഇസ്സരിയമത്തായാതി ച ഇസ്സരിയപ്പമാണേനാതി അത്ഥോ, ഇസ്സരിയേന ചേവ വിത്തൂപകരണേന ചാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ഉപഭോഗൂപകരണാനിപി ഹി ലോകേ ‘‘മത്താ’’തി വുച്ചന്തി. മഗധരഞ്ഞോ, മഗധരട്ഠേ വാ മഹാമത്തോതി മഗധമഹാമത്തോ. തുദിസഞ്ഞിതോ ഗാമോ നിവാസോ ഏതസ്സാതി തോദേയ്യോ. തേനേവാഹ ‘‘തുദിഗാമവാസികസ്സാ’’തി. തുദിഗാമവാസിതാ ചസ്സ തത്ഥ അധിപതിഭാവേനാതി ദട്ഠബ്ബാ. സോ ഹി തം ഗാമം സോണദണ്ഡോ വിയ, ചമ്പം കൂടദന്തോ വിയ, ഖാണുമതം അധിപതിഭാവേന അജ്ഝാവസതി. മഹദ്ധനോ ഹോതി പഞ്ചചത്താലീസകോടിവിഭവോ. പരിസതീതി പരിസായം, ജനസമൂഹേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സന്നിപതിതായ പരിസായാ’’തി. അഭിപ്പസന്നോതി ഏത്ഥ അഭിക്കമനത്ഥോ അഭി-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘അതിക്കമ്മ പസന്നോ’’തി, പസാദനീയം ഠാനം അതിക്കമിത്വാ അപ്പസാദനീയട്ഠാനേ പസന്നോതി അധിപ്പായോ. തം തം കിച്ചം അത്ഥം പസ്സതീതി അത്ഥദസാ, അലം സമത്ഥാ പടിബലാ അത്ഥദസാ അലമത്ഥദസാ, അലമത്ഥദസേ അതിസയന്തീതി അലമത്ഥദസതരാ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥേ പസ്സിതും സമത്ഥാ’’തിആദി. നേവ സപ്പുരിസം ന അസപ്പുരിസം ജാനാതി സപ്പുരിസധമ്മാനം അസപ്പുരിസധമ്മാനഞ്ച യാഥാവതോ അജാനനതോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൮. അട്ഠമേ നിബ്ബത്തിവസേന നിരയം അരഹതി, നിരയസംവത്തനിയേന വാ കമ്മുനാ നിരയേ നിയുത്തോതി നേരയികോ. അവീചിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ആയുകപ്പസഞ്ഞിതം അന്തരകപ്പം തിട്ഠതീതി കപ്പട്ഠോ. നിരയൂപപത്തിം പരിഹരണവസേന തികിച്ഛിതും അസക്കുണേയ്യോതി അതേകിച്ഛോ. അപരിയാദിന്നാവാതി അപരിക്ഖീണായേവ. സചേ ഹി ഏകോ ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സനം പുച്ഛതി, അഞ്ഞോ വേദനാനുപസ്സനം…പേ… ചിത്താനുപസ്സനം. ‘‘ഇമിനാ പുട്ഠേ അഹം പുച്ഛാമീ’’തി ഏകോ ഏകം ന ഓലോകേതി, ഏവം സന്തേപി തേസം വാരോ പഞ്ഞായതി ഏവ, ബുദ്ധാനം പന വാരോ ന പഞ്ഞായതി. വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഛായം അതിക്കമനതോ പുരേതരംയേവ ഭഗവാ ചുദ്ദസവിധേന കായാനുപസ്സനം, നവവിധേന വേദനാനുപസ്സനം, സോളസവിധേന ചിത്താനുപസ്സനം, പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനം കഥേതി. തിട്ഠന്തു വാ ഏവം ചത്താരോ. സചേ ഹി അഞ്ഞേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേസു, അഞ്ഞേ ഇദ്ധിപാദേസു, അഞ്ഞേ പഞ്ചിന്ദ്രിയേസു, അഞ്ഞേ പഞ്ചബലേസു, അഞ്ഞേ സത്തബോജ്ഝങ്ഗേസു, അഞ്ഞേ അട്ഠമഗ്ഗങ്ഗേസു പഞ്ഹേ പുച്ഛേയ്യും, തമ്പി ഭഗവാ കഥേയ്യ. തിട്ഠന്തു വാ ഏതേ അട്ഠ. സചേ അഞ്ഞേ സത്തതിംസ ജനാ ബോധിപക്ഖിയേസു പഞ്ഹേ പുച്ഛേയ്യും, തമ്പി ഭഗവാ താവദേവ കഥേയ്യ. കസ്മാ? യാവതാ ഹി ലോകിയമഹാജനേ ഏകം പദം കഥേന്തേ താവ ആനന്ദത്ഥേരോ അട്ഠ പദാനി കഥേതി. ആനന്ദത്ഥേരേ പന ഏകം പദം കഥേന്തേയേവ ഭഗവാ സോളസ പദാനി കഥേതി. കസ്മാ? ഭഗവതോ ഹി ജിവ്ഹാ മുദു, ദന്താവരണം സുഫുസിതം, വചനം അഗളിതം, ഭവങ്ഗപരിവാസോ ലഹുകോ. തേന വുത്തം – ‘‘അപരിയാദിന്നാവസ്സ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ, അപരിയാദിന്നം ധമ്മപദബ്യഞ്ജന’’ന്തി.

തത്ഥ ധമ്മദേസനാതി തന്തിട്ഠപനാ. ധമ്മപദബ്യഞ്ജനന്തി ഏത്ഥ ധമ്മോതി പാളി. പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം. വാക്യഞ്ച പദേനേവ സങ്ഗഹിതം. അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, അക്ഖരം. തഞ്ഹി പദവാക്യം പരിച്ഛിജ്ജമാനം തം തം അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതി പകാസേതി. ഏതേന അപരാപരേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി സുചിരമ്പി കാലം കഥേന്തസ്സ തഥാഗതസ്സ ന കദാചി തേസം പരിയാദാനം അത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഗുണധംസീതി ഗുണധംസനസീലോ. പഗബ്ബോതി വാചാപാഗബ്ബിയേന സമന്നാഗതോ.

ഉപകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സച്ഛികരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. നവമേ നാമകായേനാതി സഹജാതനാമകായേന. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സച്ഛികരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. ദസമേ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി ആമേഡിതവചനം ബ്യാപനിച്ഛാവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യതോ യതോ അനുവിലോകേതീ’’തി. അനുവിലോകേത്വാതി ഏത്ഥ അനു-സദ്ദോപി ബ്യാപനിച്ഛാവചനമേവാതി അനു അനു വിലോകേത്വാതി അത്ഥോ, പഞ്ചപസാദപ്പടിമണ്ഡിതാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ തതോ തതോ വിലോകേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അലന്തി യുത്തം, ഓപായികന്തി അത്ഥോ ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪-൧൨൬) വിയ. പുടബന്ധനേന പരിഹരിത്വാ അസിതബ്ബം പുടോസം സമ്ബലം അ-കാരസ്സ ഓ-കാരം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘പാഥേയ്യ’’ന്തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.