൧. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൧. തതിയസ്സ പഠമേ കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായകമ്മനിമിത്തം, കായികസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപചിതത്താതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസസഞ്ചേതനാദ്വയേപി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനാ പവത്തിവിപാകം ദേതിയേവാതി ‘‘വീസതിവിധാ’’തി വുത്തം. തഥാ വചീസഞ്ചേതനാ മനോസഞ്ചേതനാതി ഏത്ഥ കാമാവചരകുസലാകുസലവസേന വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തി. ഇദം തഥാ-സദ്ദേന ഉപസംഹരതി. അപിചേത്ഥ നവ മഹഗ്ഗതചേതനാപി ലബ്ഭന്തീതി ഇമിനാ നവഹി രൂപാരൂപകുസലചേതനാഹി സദ്ധിം മനോദ്വാരേ ഏകൂനതിംസാതി തീസു ദ്വാരേസു ഏകൂനസത്തതി ചേതനാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. അവിജ്ജാപച്ചയാവാതി ഇദം താപി ചേതനാ അവിജ്ജാപച്ചയാവ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാവുത്താ ഹി ഏകൂനസത്തതി ചേതനാ കുസലാപി അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തി, പഗേവ ഇതരാ അപ്പഹീനാവിജ്ജസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ പഹീനാവിജ്ജസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ.

യസ്മാ യം തം യഥാവുത്തം ചേതനാഭേദം കായസങ്ഖാരഞ്ചേവ വചീസങ്ഖാരഞ്ച മനോസങ്ഖാരഞ്ച പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ സാമമ്പി അസങ്ഖാരികചിത്തേന കരോതി, പരേഹി കാരിയമാനോ സസങ്ഖാരികചിത്തേനപി കരോതി, ‘‘ഇദം നാമ കമ്മം കരോന്തോപി തസ്സ ഏവരൂപോ നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം കമ്മം വിപാകഞ്ച ജാനന്തോപി കരോതി, മാതാപിതൂസു ചേതിയവന്ദനാദീനി കരോന്തേസു അനുകരോന്തോ ദാരകോ വിയ കേവലം കമ്മഞ്ഞേവ വിജ്ജാനന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ’’തി വിപാകം അജാനന്തോപി കരോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘സാമം വാ ത’’ന്തിആദി വുത്തം. പരേഹി അനാണത്തോതി സരസേനേവ വത്തമാനോ. ജാനന്തോതി അനുസ്സവാദിവസേന ജാനന്തോ.

നനു ച ഖീണാസവോ ചേതിയം വന്ദതി, ധമ്മം ഭണതി, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, കഥമസ്സ കായകമ്മാദയോ ന ഹോന്തീതി? അവിപാകത്താ. ഖീണാസവേന ഹി കതകമ്മം നേവ കുസലം ഹോതി നാകുസലം, അവിപാകം ഹുത്വാ കിരിയാമത്തേ തിട്ഠതി. തേനസ്സ തേ കായാദയോ ന ഹോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഖീണാസവസ്സ കായേന കരണകമ്മം പഞ്ഞായതീ’’തിആദി. തന്തി കുസലാകുസലം.

ഖിഡ്ഡായ പദുസ്സന്തീതി ഖിഡ്ഡാപദോസിനോ, ഖിഡ്ഡാപദോസിനോ ഏവ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ. ഖിഡ്ഡാപദോസോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതി ഖിഡ്ഡാപദോസികാ. തേ കിര പുഞ്ഞവിസേസാധിഗതേന മഹന്തേന അത്തനോ സിരിവിഭവേന നക്ഖത്തം കീളന്താ തായ സമ്പത്തിയാ മഹന്തതായ ‘‘ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ ന പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തിപി ന ജാനന്തി. അഥ ഏകാഹാരാതിക്കമതോ പട്ഠായ നിരന്തരം ഖാദന്താപി പിവന്താപി ചവന്തിയേവ ന തിട്ഠന്തി. കസ്മാ? കമ്മജതേജസ്സ ബലവതായ കരജകായസ്സ മന്ദതായ. മനുസ്സാനഞ്ഹി കമ്മജതേജോ മന്ദോ, കരജകായോ ബലവാ. തേസം തേജസ്സ മന്ദതായ കായസ്സ ബലവതായ സത്താഹമ്പി അതിക്കമിത്വാ ഉണ്ഹോദകഅച്ഛയാഗുആദീഹി സക്കാ കരജകായം ഉപത്ഥമ്ഭേതും. ദേവാനം പന തേജോ ബലവാ ഹോതി ഉളാരപുഞ്ഞനിബ്ബത്തത്താ ഉളാരഗരുസിനിദ്ധസുധാഹാരജീരണതോ ച. കരജം മന്ദം മുദുസുഖുമാലഭാവതോ. തേ ഏകം ആഹാരവേലം അക്കമിത്വാവ സണ്ഠാപേതും ന സക്കോന്തി. യഥാ നാമ ഗിമ്ഹാനം മജ്ഝന്ഹികേ തത്തപാസാണേ ഠപിതം പദുമം വാ ഉപ്പലം വാ സായന്ഹസമയേ ഘടസതേനപി സിഞ്ചിയമാനം പാകതികം ന ഹോതി വിനസ്സതിയേവ, ഏവമേവ പച്ഛാ നിരന്തരം ഖാദന്താപി പിവന്താപി ചവന്തിയേവ ന തിട്ഠന്തി. കതമേ പന തേ ദേവാതി? ‘‘ഇമേ നാമാ’’തി അട്ഠകഥായ വിചാരണാ നത്ഥി, ‘‘ആഹാരൂപച്ഛേദേന ആതപേ ഖിത്തമാലാ വിയാ’’തി വുത്തത്താ യേ കേചി കബളീകാരാഹാരൂപജീവിനോ ദേവാ ഏവം കരോന്തി, തേ ഏവം ചവന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അഭയഗിരിവാസിനോ പനാഹു ‘‘നിമ്മാനരതിപരനിമ്മിതവസവത്തിനോ തേ ദേവാ, ഖിഡ്ഡായ പദുസ്സനമത്തേനേവ ഹേതേ ഖിഡ്ഡാപദോസികാതി വുത്താ’’തി. കോ പനേത്ഥ ദേവാനം ആഹാരോ, കാ ആഹാരവേലാതി? ‘‘സബ്ബേസമ്പി കാമാവചരദേവാനം സുധാ ആഹാരോ, സാ ഹേട്ഠിമേഹി ഹേട്ഠിമേഹി ഉപരിമാനം ഉപരിമാനം പണീതതമാ ഹോതി. തം യഥാസകം ദിവസവസേനേവ ദിവസേ ദിവസേ ഭുഞ്ജന്തി. കേചി പന ബദരപ്പമാണം സുധാഹാരം പരിഭുഞ്ജന്തി. സോ ജിവ്ഹായം ഠപിതമത്തോയേവ യാവ കേസഗ്ഗനഖഗ്ഗാ കായം ഫരതി, തേസംയേവ ദിവസവസേന സത്തദിവസം യാപനസമത്ഥോവ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

ഇസ്സാപകതത്താ പദുട്ഠേന മനസാ പദുസ്സന്തീതി മനോപദോസികാ. ഉസൂയവസേന വാ മനസോ പദോസോ മനോപദോസോ, സോ ഏതേസം അത്ഥി വിനാസഹേതുഭൂതോതി മനോപദോസികാ. അക്കുദ്ധോ രക്ഖതീതി കുദ്ധസ്സ സോ കോധോ ഇതരസ്മിം അക്കുജ്ഝന്തേ അനുപാദാനോ ഏകവാരമേവ ഉപ്പത്തിയാ അനാസേവനോ ചാവേതും ന സക്കോതി, ഉദകന്തം പത്വാ അഗ്ഗി വിയ നിബ്ബായതി, തസ്മാ അക്കുദ്ധോ തം ചവനതോ രക്ഖതി. ഉഭോസു പന കുദ്ധേസു ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി പരിവഡ്ഢനവസേന തിഖിണസമുദാചാരോ നിസ്സയദഹനരസോ കോധോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഹദയവത്ഥും നിദഹന്തോ അച്ചന്തസുഖുമാലം കരജകായം വിനാസേതി, തതോ സകലോപി അത്തഭാവോ അന്തരധായതി. തേനാഹ ‘‘ഉഭോസു പനാ’’തിആദി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി പദുട്ഠചിത്താ കിലന്തകായ…പേ… ചവന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൭).

കതമേ തേന ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതി ഏത്ഥ തേനാതി പച്ചത്തേ കരണവചനന്തി ആഹ ‘‘കതമേ നാമ തേ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ’’തി. കരണത്ഥേയേവ വാ ഏതം കരണവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേന വാ അത്തഭാവേനാ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.