(൧൮) ൩. സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗോ

൧. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൧. തതിയസ്സ പഠമേ കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായകമ്മനിമിത്തം, കായികസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപചിതത്താതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസസഞ്ചേതനാദ്വയേപി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനാ പവത്തിവിപാകം ദേതിയേവാതി ‘‘വീസതിവിധാ’’തി വുത്തം. തഥാ വചീസഞ്ചേതനാ മനോസഞ്ചേതനാതി ഏത്ഥ കാമാവചരകുസലാകുസലവസേന വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തി. ഇദം തഥാ-സദ്ദേന ഉപസംഹരതി. അപിചേത്ഥ നവ മഹഗ്ഗതചേതനാപി ലബ്ഭന്തീതി ഇമിനാ നവഹി രൂപാരൂപകുസലചേതനാഹി സദ്ധിം മനോദ്വാരേ ഏകൂനതിംസാതി തീസു ദ്വാരേസു ഏകൂനസത്തതി ചേതനാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. അവിജ്ജാപച്ചയാവാതി ഇദം താപി ചേതനാ അവിജ്ജാപച്ചയാവ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാവുത്താ ഹി ഏകൂനസത്തതി ചേതനാ കുസലാപി അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തി, പഗേവ ഇതരാ അപ്പഹീനാവിജ്ജസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ പഹീനാവിജ്ജസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ.

യസ്മാ യം തം യഥാവുത്തം ചേതനാഭേദം കായസങ്ഖാരഞ്ചേവ വചീസങ്ഖാരഞ്ച മനോസങ്ഖാരഞ്ച പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ സാമമ്പി അസങ്ഖാരികചിത്തേന കരോതി, പരേഹി കാരിയമാനോ സസങ്ഖാരികചിത്തേനപി കരോതി, ‘‘ഇദം നാമ കമ്മം കരോന്തോപി തസ്സ ഏവരൂപോ നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം കമ്മം വിപാകഞ്ച ജാനന്തോപി കരോതി, മാതാപിതൂസു ചേതിയവന്ദനാദീനി കരോന്തേസു അനുകരോന്തോ ദാരകോ വിയ കേവലം കമ്മഞ്ഞേവ വിജ്ജാനന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ’’തി വിപാകം അജാനന്തോപി കരോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘സാമം വാ ത’’ന്തിആദി വുത്തം. പരേഹി അനാണത്തോതി സരസേനേവ വത്തമാനോ. ജാനന്തോതി അനുസ്സവാദിവസേന ജാനന്തോ.

നനു ച ഖീണാസവോ ചേതിയം വന്ദതി, ധമ്മം ഭണതി, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, കഥമസ്സ കായകമ്മാദയോ ന ഹോന്തീതി? അവിപാകത്താ. ഖീണാസവേന ഹി കതകമ്മം നേവ കുസലം ഹോതി നാകുസലം, അവിപാകം ഹുത്വാ കിരിയാമത്തേ തിട്ഠതി. തേനസ്സ തേ കായാദയോ ന ഹോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഖീണാസവസ്സ കായേന കരണകമ്മം പഞ്ഞായതീ’’തിആദി. തന്തി കുസലാകുസലം.

ഖിഡ്ഡായ പദുസ്സന്തീതി ഖിഡ്ഡാപദോസിനോ, ഖിഡ്ഡാപദോസിനോ ഏവ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ. ഖിഡ്ഡാപദോസോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതി ഖിഡ്ഡാപദോസികാ. തേ കിര പുഞ്ഞവിസേസാധിഗതേന മഹന്തേന അത്തനോ സിരിവിഭവേന നക്ഖത്തം കീളന്താ തായ സമ്പത്തിയാ മഹന്തതായ ‘‘ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ ന പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തിപി ന ജാനന്തി. അഥ ഏകാഹാരാതിക്കമതോ പട്ഠായ നിരന്തരം ഖാദന്താപി പിവന്താപി ചവന്തിയേവ ന തിട്ഠന്തി. കസ്മാ? കമ്മജതേജസ്സ ബലവതായ കരജകായസ്സ മന്ദതായ. മനുസ്സാനഞ്ഹി കമ്മജതേജോ മന്ദോ, കരജകായോ ബലവാ. തേസം തേജസ്സ മന്ദതായ കായസ്സ ബലവതായ സത്താഹമ്പി അതിക്കമിത്വാ ഉണ്ഹോദകഅച്ഛയാഗുആദീഹി സക്കാ കരജകായം ഉപത്ഥമ്ഭേതും. ദേവാനം പന തേജോ ബലവാ ഹോതി ഉളാരപുഞ്ഞനിബ്ബത്തത്താ ഉളാരഗരുസിനിദ്ധസുധാഹാരജീരണതോ ച. കരജം മന്ദം മുദുസുഖുമാലഭാവതോ. തേ ഏകം ആഹാരവേലം അക്കമിത്വാവ സണ്ഠാപേതും ന സക്കോന്തി. യഥാ നാമ ഗിമ്ഹാനം മജ്ഝന്ഹികേ തത്തപാസാണേ ഠപിതം പദുമം വാ ഉപ്പലം വാ സായന്ഹസമയേ ഘടസതേനപി സിഞ്ചിയമാനം പാകതികം ന ഹോതി വിനസ്സതിയേവ, ഏവമേവ പച്ഛാ നിരന്തരം ഖാദന്താപി പിവന്താപി ചവന്തിയേവ ന തിട്ഠന്തി. കതമേ പന തേ ദേവാതി? ‘‘ഇമേ നാമാ’’തി അട്ഠകഥായ വിചാരണാ നത്ഥി, ‘‘ആഹാരൂപച്ഛേദേന ആതപേ ഖിത്തമാലാ വിയാ’’തി വുത്തത്താ യേ കേചി കബളീകാരാഹാരൂപജീവിനോ ദേവാ ഏവം കരോന്തി, തേ ഏവം ചവന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അഭയഗിരിവാസിനോ പനാഹു ‘‘നിമ്മാനരതിപരനിമ്മിതവസവത്തിനോ തേ ദേവാ, ഖിഡ്ഡായ പദുസ്സനമത്തേനേവ ഹേതേ ഖിഡ്ഡാപദോസികാതി വുത്താ’’തി. കോ പനേത്ഥ ദേവാനം ആഹാരോ, കാ ആഹാരവേലാതി? ‘‘സബ്ബേസമ്പി കാമാവചരദേവാനം സുധാ ആഹാരോ, സാ ഹേട്ഠിമേഹി ഹേട്ഠിമേഹി ഉപരിമാനം ഉപരിമാനം പണീതതമാ ഹോതി. തം യഥാസകം ദിവസവസേനേവ ദിവസേ ദിവസേ ഭുഞ്ജന്തി. കേചി പന ബദരപ്പമാണം സുധാഹാരം പരിഭുഞ്ജന്തി. സോ ജിവ്ഹായം ഠപിതമത്തോയേവ യാവ കേസഗ്ഗനഖഗ്ഗാ കായം ഫരതി, തേസംയേവ ദിവസവസേന സത്തദിവസം യാപനസമത്ഥോവ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

ഇസ്സാപകതത്താ പദുട്ഠേന മനസാ പദുസ്സന്തീതി മനോപദോസികാ. ഉസൂയവസേന വാ മനസോ പദോസോ മനോപദോസോ, സോ ഏതേസം അത്ഥി വിനാസഹേതുഭൂതോതി മനോപദോസികാ. അക്കുദ്ധോ രക്ഖതീതി കുദ്ധസ്സ സോ കോധോ ഇതരസ്മിം അക്കുജ്ഝന്തേ അനുപാദാനോ ഏകവാരമേവ ഉപ്പത്തിയാ അനാസേവനോ ചാവേതും ന സക്കോതി, ഉദകന്തം പത്വാ അഗ്ഗി വിയ നിബ്ബായതി, തസ്മാ അക്കുദ്ധോ തം ചവനതോ രക്ഖതി. ഉഭോസു പന കുദ്ധേസു ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി പരിവഡ്ഢനവസേന തിഖിണസമുദാചാരോ നിസ്സയദഹനരസോ കോധോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഹദയവത്ഥും നിദഹന്തോ അച്ചന്തസുഖുമാലം കരജകായം വിനാസേതി, തതോ സകലോപി അത്തഭാവോ അന്തരധായതി. തേനാഹ ‘‘ഉഭോസു പനാ’’തിആദി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി പദുട്ഠചിത്താ കിലന്തകായ…പേ… ചവന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൭).

കതമേ തേന ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതി ഏത്ഥ തേനാതി പച്ചത്തേ കരണവചനന്തി ആഹ ‘‘കതമേ നാമ തേ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ’’തി. കരണത്ഥേയേവ വാ ഏതം കരണവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേന വാ അത്തഭാവേനാ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിഭത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൨. ദുതിയേ അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. അത്ഥോതി ചേത്ഥ സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലം. തഞ്ഹി ഹേതുവസേന അരണീയം ഗന്തബ്ബം പത്തബ്ബം, തസ്മാ ‘‘അത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യം കിഞ്ചി പച്ചയസമുപ്പന്നം, നിബ്ബാനം, ഭാസിതത്ഥോ, വിപാകോ, കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ‘‘അത്ഥോ’’തി വേദിതബ്ബാ, തം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചസു അത്ഥേസു പഭേദഗതം ഞാണ’’ന്തി. ആചിക്ഖാമീതിആദീസു ആദിതോ കഥേന്തോ ആചിക്ഖതി നാമ, ഉദ്ദിസതീതി അത്ഥോ. തമേവ ഉദ്ദേസം പരിയോസാപേന്തോ ദേസേതി. യഥാഉദ്ദിട്ഠമത്ഥം ഉദ്ദിസനവസേന പകാരേഹി ഞാപേന്തോ ഞാപേതി. പകാരേഹി ഏവ തമത്ഥം പതിട്ഠാപേന്തോ പട്ഠപേതി. യഥാഉദ്ദിട്ഠം പടിനിദ്ദിസനവസേന വിവരതി. വിവടം വിഭജതി. വിഭത്തഅത്ഥം ഹേതൂദാഹരണദസ്സനേഹി പാകടം കരോന്തോ ഉത്താനിം കരോതി.

തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാതി ധമ്മനിരുത്തിപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. തത്ഥ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നാമ ധമ്മപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ഞാണം. ധമ്മോതി ച സങ്ഖേപതോ പച്ചയോ. സോ ഹി യസ്മാ തം തം വിദഹതി പവത്തേതി ചേവ പാപേതി ച, തസ്മാ ‘‘ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ, ഭാസിതം, കുസലം, അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ‘‘ധമ്മോ’’തി വേദിതബ്ബാ, തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച യാ സഭാവനിരുത്തി, തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി.

ഏവമയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണാ നാമ ജാതാ, ന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ. കസ്മാ? യസ്മാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനന്തി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഹി ‘‘ഫസ്സോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, ‘‘ഫസ്സാ’’തി വാ ‘‘ഫസ്സ’’ന്തി വാ വുത്തേ പന ‘‘അയം അസഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞം പനേസ നാമാഖ്യാതഉപസഗ്ഗബ്യഞ്ജനസദ്ദം ജാനാതി ന ജാനാതീതി? യദഗ്ഗേന സദ്ദം ജാനിത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം അസഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, തദഗ്ഗേന തമ്പി ജാനിസ്സതീതി. തം പന ‘‘നയിദം പടിസമ്ഭിദാകിച്ച’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വത്ഥു കഥിതം –

തിസ്സദത്തത്ഥേരോ കിര ബോധിമണ്ഡേ സുവണ്ണസലാകം ഗഹേത്വാ ‘‘അട്ഠാരസസു ഭാസാസു കതരഭാസായ കഥേമീ’’തി പവാരേസി. തം പന തേന അത്തനോ ഉഗ്ഗഹേ ഠത്വാ പവാരിതം, ന പടിസമ്ഭിദായ ഠിതേന. സോ ഹി മഹാപഞ്ഞതായ തം തം ഭാസം കഥാപേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഏവം പവാരേസി. ‘‘ഭാസം നാമ സത്താ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി വത്വാ പനേത്ഥ ഇദം കഥിതം. മാതാപിതരോ ഹി ദഹരകാലേ കുമാരകേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിപജ്ജാപേത്വാ തം തം കഥയമാനാ താനി താനി കിച്ചാനി കരോന്തി. ദാരകാ തേസം തം തം ഭാസം വവത്ഥാപേന്തി ‘‘ഇമിനാ ഇദം വുത്ത’’ന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ സബ്ബമ്പി ഭാസം ജാനന്തി. മാതാ ദമിളീ, പിതാ അന്ധകോ. തേസം ജാതോ ദാരകോ സചേ മാതുകഥം പഠമം സുണാതി, ദമിളഭാസം ഭാസിസ്സതി. സചേ പിതുകഥം പഠമം സുണാതി, അന്ധകഭാസം ഭാസിസ്സതി. ഉഭിന്നമ്പി പന കഥം അസ്സുണന്തോ മാഗധഭാസം ഭാസിസ്സതി. യോപി അഗാമകേ മഹാഅരഞ്ഞേ നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ അഞ്ഞോ കഥേന്തോ നാമ നത്ഥി. സോപി അത്തനോ ധമ്മതായ വചനം സമുട്ഠാപേന്തോ, മാഗധഭാസമേവ ഭാസിസ്സതി. നിരയേ, തിരച്ഛാനയോനിയം, പേത്തിവിസയേ, മനുസ്സലോകേ, ദേവലോകേതി സബ്ബത്ഥ മാഗധഭാസാവ ഉസ്സന്നാ, സേസാ ഓട്ടകിരാതഅന്ധകയോനകദമിളഭാസാദികാ അട്ഠാരസ ഭാസാ പരിവത്തന്തി, കാലന്തരേന അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി ച നസ്സന്തി ച.

അയമേവേകാ യഥാഭുച്ചബ്രഹ്മവോഹാരഅരിയവോഹാരസങ്ഖാതാ മാഗധഭാസാ ന പരിവത്തതി. സാ ഹി കത്ഥചി കദാചി പരിവത്തന്തീപി ന സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ സബ്ബഥാവ പരിവത്തതി, കപ്പവിനാസേപി തിട്ഠതിയേവ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി ഹി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം തന്തിം ആരോപേന്തോ മാഗധഭാസായ ഏവ ആരോപേസി. കസ്മാ? ഏവഞ്ഹി ആഹരിതും സുഖം ഹോതി. മാഗധഭാസായ ഹി തന്തിം ആരുള്ഹസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം സോതപഥാഗമനമേവ പപഞ്ചോ. തേന സങ്ഘടിതമത്തേനേവ നയസതേന നയസഹസ്സേന അത്ഥോ ഉപട്ഠാതി. അഞ്ഞായ ഭാസായ തന്തിം ആരുള്ഹകം സോധേത്വാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ഹോതി, ബഹുമ്പി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പന പുഥുജ്ജനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, അരിയസാവകോ നോപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ നാമ നത്ഥി.

പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം പടിഭാനേ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. അത്ഥധമ്മാദിവിസയേസു ഹി തീസു ഞാണേസു ‘‘ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’’തി (വിഭ. ൭൨൫-൭൩൧) ഏവം പവത്തഞാണസ്സേതം അധിവചനം. ഇമാ പന ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ദ്വീസു ഠാനേസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിസദാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. കതമേസു ദ്വീസു? സേക്ഖഭൂമിയഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയഞ്ച, തത്ഥ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സാതി അസീതിയാപി മഹാഥേരാനം പടിസമ്ഭിദാ അസേക്ഖഭൂമിയം പഭേദഗതാ. ആനന്ദത്ഥേരസ്സ, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ, ധമ്മികസ്സ ഉപാസകസ്സ, ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിനോ, ഖുജ്ജുത്തരായ ഉപാസികായാതി ഏവമാദീനം പടിസമ്ഭിദാ സേക്ഖഭൂമിയം പഭേദഗതാതി ഇമാസു ദ്വീസു ഭൂമീസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി. പഭേദോ നാമ മഗ്ഗേഹി അധിഗതാനം പടിസമ്ഭിദാനം പഭേദഗമനം.

കതമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തീതി? അധിഗമേന, പരിയത്തിയാ, സവനേന, പരിപുച്ഛായ, പുബ്ബയോഗേന. തത്ഥ അധിഗമോ നാമ അരഹത്തം. തഞ്ഹി പത്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. സവനം നാമ ധമ്മസ്സവനം. സക്കച്ചം സുണന്തസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. പരിപുച്ഛാ നാമ അട്ഠകഥാ. ഉഗ്ഗഹിതപാളിയാ അത്ഥം കഥേന്തസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. പുബ്ബയോഗോ നാമ പുബ്ബയോഗാവചരതാ ഹരണപച്ചാഹരണനയേന പരിഹടകമ്മട്ഠാനതാ. പുബ്ബയോഗാവചരസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി.

ഏതേസു പന പരിയത്തി, സവനം, പരിപുച്ഛാതി ഇമാനി തീണി പഭേദസ്സേവ ബലവകാരണാനി, പുബ്ബയോഗോ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ. പഭേദസ്സ ഹോതി ന ഹോതീതി? ഹോതി, ന പന യഥാ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ പഭേദസ്സ. പരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാ ഹി പുബ്ബേ ഹോന്തു വാ മാ വാ, പുബ്ബയോഗേന പന പുബ്ബേ ചേവ ഏതരഹി ച സങ്ഖാരസമ്മസനം വിനാ പടിസമ്ഭിദാധിഗമോ നാമ നത്ഥി. ഇമേ പന ദ്വേപി ഏകതോ ഹുത്വാ പടിസമ്ഭിദാ ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ വിസദാ ഹോന്തീതി.

വിഭത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. മഹാകോട്ഠികസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൩-൪. തതിയേ ഫസ്സായതനാനന്തി ഏത്ഥ ആകരട്ഠോ ആയതനസദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഫസ്സാകരാന’’ന്തിആദി. ‘‘സുവണ്ണായതനം, രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോപി ‘‘ആയതന’’ന്തി വുത്തോ, സഞ്ജാതിസമോസരണാദിവസേനപി ആയതനട്ഠോ ലബ്ഭതിയേവ. മാ-ഇതി പടിസേധേ നിപാതോ. സ്വായം ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം അസേസം വിരാഗനിരോധാ അത്ഥഞ്ഞം വചനം കിഞ്ചീതി സന്ധായാഹാതി ആഹ ‘‘മാ ഭണീതി അത്ഥോ’’തി. പഞ്ചഫസ്സായതനാനി നിരുദ്ധാനീതി ചക്ഖാദീനഞ്ച തത്ഥ അഭാവം സന്ധായ വദതി. ഛട്ഠസ്സാതി മനായതനസ്സ. ചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

മഹാകോട്ഠികസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. ഉപവാണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൫-൬. പഞ്ചമേ വിജ്ജായാതി ദിബ്ബചക്ഖുപുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിആസവക്ഖയഞാണസങ്ഖാതായ തിവിധായ വിജ്ജായ, അട്ഠവിധായ വാ. അട്ഠവിധാപി ഹി വിജ്ജാ വിപസ്സനാഞാണേന മനോമയിദ്ധിയാ ച സഹ അഭിഞ്ഞാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വുത്താ. പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന സമന്നാഗതോതി സീലസംവരോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ജാഗരിയാനുയോഗോ, സദ്ധാ, ഹിരീ, ഓത്തപ്പം, ബാഹുസച്ചം, വീരിയം, സതി, പഞ്ഞാ, ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനീതി ഏവം പന്നരസഭേദേന ചരണധമ്മേന സമന്നാഗതോ. ഇമേയേവ ഹി പന്നരസ ധമ്മാ യസ്മാ ഏതേഹി ചരതി അരിയസാവകോ ഗച്ഛതി അമതം ദിസം, തസ്മാ ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്താ. ഛട്ഠേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ഉപവാണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. രാഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൭. സത്തമേ പഥവീധാതുരേവേസാതി ദുവിധാപേസാ ഥദ്ധട്ഠേന, കക്ഖളട്ഠേന, ഫരുസട്ഠേന ഏകലക്ഖണാ പഥവീധാതു ഏവാതി അജ്ഝത്തികം ബാഹിരായ സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതി. കസ്മാ? ബാഹിരായ പഥവീധാതുയാ അചേതനാഭാവോ പാകടോ, ന അജ്ഝത്തികായ, തസ്മാ ബാഹിരായ സദ്ധിം ഏകസദിസാ അചേതനായേവാതി ഗണ്ഹന്തസ്സ സുഖപരിഗ്ഗാഹാ ഹോതി, യഥാ കിം? ദന്തേന ഗോണേന സദ്ധിം യോജിതോ അദന്തോ കതിപാഹമേവ വിസുകായതി വിപ്ഫന്ദതി, അഥ ന ചിരസ്സേവ ദമഥം ഉപേതി, ഏവം അജ്ഝത്തികം ബാഹിരായ സദ്ധിം ഏകസദിസാതി ഗണ്ഹന്തസ്സ കതിപാഹമേവ അചേതനഭാവേന ഉപട്ഠാതി, അഥ ന ചിരേനേവസ്സാ അചേതനഭാവോ പാകടോ ഹോതി ധാതുമത്തതായ ദസ്സനതോ. നേതം മമ…പേ… ദട്ഠബ്ബന്തി തം ഉഭയമ്പി ‘‘ന ഏതം മമ, ന ഏസോഹമസ്മി, ന ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഏവം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യഥാഭൂതന്തി യഥാസഭാവം. തഞ്ഹി അനിച്ചാദിസഭാവം, തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി പസ്സന്തോ നേവ കത്ഥചി അത്താനം പസ്സതി, ന തം പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം അത്തനോ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചതുകോടികസുഞ്ഞതാ നാമ കഥിതാ’’തി.

രാഹുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ജമ്ബാലീസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൮. അട്ഠമേ സന്തന്തി അങ്ഗസന്തതായ ചേവ ആരമ്മണസന്തതായ ച കമനീയം മനോഹരം. ചേതോവിമുത്തിന്തി രൂപാരൂപാവചരം ചിത്തവിമുത്തിം. തേനേവാഹ ‘‘അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അഞ്ഞതരം സമാപത്തി’’ന്തി. ലേപമക്ഖിതേനാതി ലാഖാമക്ഖിതേന. പാരിപന്ഥികേ അസോധേത്വാതി കാമച്ഛന്ദാദിപാരിപന്ഥികേ അസോധേത്വാ. യോ ഹി കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹി കാമച്ഛന്ദം ന സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭേത്വാ കായപ്പസ്സദ്ധിവസേന ദുട്ഠുല്ലം സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധം അകത്വാ ആരമ്ഭധാതുമനസികാരാദിവസേന ഥിനമിദ്ധം ന സുട്ഠു പടിവിനോദേത്വാ സമഥനിമിത്തമനസികാരാദിവസേന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ന സമൂഹതം കത്വാ അഞ്ഞേപി സമാധിപരിപന്ഥേ ധമ്മേ ന സുട്ഠു സോധേത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജതി. സോ അസോധിതം ആസയം പവിട്ഠഭമരോ വിയ അസുദ്ധം ഉയ്യാനം പവിട്ഠരാജാ വിയ ച ഖിപ്പമേവ നിക്ഖമതി. യോ പന സമാധിപരിപന്ഥേ ധമ്മേ സുട്ഠു വിസോധേത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജതി, സോ സുവിസോധിതം ആസയം പവിട്ഠഭമരോ വിയ സുപരിസുദ്ധം ഉയ്യാനം പവിട്ഠരാജാ വിയ ച സകലമ്പി ദിവസഭാഗം അന്തോസമാപത്തിയംയേവ ഹോതി.

ആയമുഖാനീതി നദിതളാകകന്ദരപദരാദിതോ ആഗമനമഗ്ഗാ. തേ ച കന്ദരായേവാതി ആഹ ‘‘ചതസ്സോ പവിസനകന്ദരാ’’തി. അപായമുഖാനീതി അപഗമനമഗ്ഗാ. അപേന്തി അപഗച്ഛന്തി ഏതേഹീതി ഹി അപായാ, തേ ഏവ മുഖാനീതി അപായമുഖാനി. താനി ച ഉദകനിക്ഖമനച്ഛിദ്ദാനീതി ആഹ ‘‘അപവാഹനച്ഛിദ്ദാനീ’’തി, അപായസങ്ഖാതാനി ഉദകനിക്ഖമനച്ഛിദ്ദാനീതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ജമ്ബാലീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. നവമേ അഭിധമ്മേ വുത്തനയേനാതി –

‘‘കതമാ ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ? പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ, തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൯൯) –

ആദിനാ വിഭങ്ഗേ വുത്തനയേന ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിന്തി യ്വായം അപ്പഗുണസ്സ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, തം. കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തീതി തതോ വുട്ഠിതം ആരമ്മണവസേന കാമസഹഗതാ ഹുത്വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി തുദന്തി ചോദേന്തി. തസ്സ കാമാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹായതി പരിഹായതി, തസ്മാ ‘‘ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി വുത്താ. തദനുധമ്മതാതി തദനുരൂപസഭാവാ. സതി സന്തിട്ഠതീതി ഇദം മിച്ഛാസതിം സന്ധായ വുത്തം, ന സമ്മാസതിം. യസ്സ ഹി പഠമജ്ഝാനാനുരൂപസഭാവാ പഠമജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ ദിസ്വാ അസ്സാദയമാനാ അഭിനന്ദമാനാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ നികന്തിവസേന പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ നേവ ഹായതി ന വഡ്ഢതി, ഠിതികോട്ഠാസികാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി. അവിതക്കസഹഗതാതി അവിതക്കം ദുതിയജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ മനസികരോതോ ആരമ്മണവസേന അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ. സമുദാചരന്തീതി പഗുണതോ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം ദുതിയജ്ഝാനാധിഗമത്ഥായ തുദന്തി ചോദേന്തി, തസ്സ ഉപരി ദുതിയജ്ഝാനാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ വിസേസഭൂതസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പത്തിപദട്ഠാനതായ ‘‘വിസേസഭാഗിനീ’’തി വുത്താ.

നിബ്ബിദാസഹഗതാതി തംയേവ പഠമജ്ഝാനലാഭിം ഝാനതോ വുട്ഠിതം നിബ്ബിദാസങ്ഖാതേന വിപസ്സനാഞാണേന സഹഗതാ. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി ഝാനങ്ഗഭേദേ വത്തന്തേ നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി, തസ്മാ ‘‘നിബ്ബിദാ’’തി വുച്ചതി. സമുദാചരന്തീതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയത്ഥായ തുദന്തി ചോദേന്തി. വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന നിബ്ബാനേന ഉപസംഹിതാ. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി സക്കാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന വിരാഗം നിബ്ബാനം സച്ഛികാതുന്തി പവത്തിതോ ‘‘വിരാഗൂപസംഹിത’’ന്തി വുച്ചതി. തംസമ്പയുത്തസഞ്ഞാമനസികാരാപി വിരാഗൂപസംഹിതാ ഏവ നാമ. തസ്സ തേസം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ അരിയമഗ്ഗപ്പടിവേധസ്സ പദട്ഠാനതായ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിനീ’’തി വുത്താതി.

നിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. മഹാപദേസസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. ദസമേ മഹാഓകാസേതി മഹന്തേ ഓകാസേ മഹന്താനി ധമ്മസ്സ പതിട്ഠാപനട്ഠാനാനി. യേസു പതിട്ഠാപിതോ ധമ്മോ നിച്ഛീയതി അസന്ദേഹതോ. കാനി പന താനി? ആഗമനവിസിട്ഠാനി സുത്തോതരണാദീനി. ദുതിയവികപ്പേ അപദിസീയന്തീതി അപദേസാ, മഹന്താ അപദേസാ ഏതേസന്തി മഹാപദേസാ. ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സുത’’ന്തിആദിനാ കേനചി ആഭതസ്സ ധമ്മോതി വിനിച്ഛയനേ കാരണം. കിം പന തന്തി? തസ്സ യഥാഭതസ്സ സുത്തോതരണാദി ഏവ. യദി ഏവം കഥം ചത്താരോതി? യസ്മാ ധമ്മസ്സ ദ്വേ സമ്പദായോ സത്ഥാ സാവകോ ച. തേസു സാവകാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലവസേന തിവിധാ. ഏവമിമമ്ഹാ മയായം ധമ്മോ പടിഗ്ഗഹിതോതി അപദിസിതബ്ബാനം ഭേദേന ചത്താരോ. തേനാഹ ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സുത’’ന്തിആദി. തഥാ ച വുത്തം നേത്തിയം (നേത്തി. ൪.൧൮) ‘‘ചത്താരോ മഹാപദേസാ ബുദ്ധാപദേസോ, സങ്ഘാപദേസോ, ഗണാപദേസോ, പുഗ്ഗലാപദേസോ. ഇമേ ചത്താരോ മഹാപദേസാ’’തി. ബുദ്ധോ അപദേസോ ഏതസ്സാതി ബുദ്ധാപദേസോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാദയോ…പേ… മഹാകാരണാനീ’’തി.

നേവ അഭിനന്ദിതബ്ബന്തി ന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, ഗന്ഥസ്സ സമ്പടിച്ഛനം നാമ സവനന്തി ആഹ ‘‘ന സോതബ്ബ’’ന്തി. പദബ്യഞ്ജനാനീതി പദാനി ച ബ്യഞ്ജനാനി ച, അത്ഥപദാനി ബ്യഞ്ജനപദാനി ചാതി അത്ഥോ. പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേഹീതി പദാനി, അക്ഖരാദീനി ബ്യഞ്ജനപദാനി. പജ്ജിതബ്ബതോ പദാനി, സങ്കാസനാദീനി അത്ഥപദാനി. ‘‘അട്ഠകഥായം പദസങ്ഖാതാനി ബ്യഞ്ജനാനീതി ബ്യഞ്ജനപദാനേവ വുത്താനീ’’തി കേചി. അത്ഥം ബ്യഞ്ജേന്തീതി ബ്യഞ്ജനാനി, ബ്യഞ്ജനപദാനി. തേഹി ബ്യഞ്ജിതബ്ബതോ ബ്യഞ്ജനാനി, അത്ഥപദാനീതി ഉഭയസങ്ഗഹതോ. ഇമസ്മിം ഠാനേതി തേനാഭതസുത്തസ്സ ഇമസ്മിം പദേസേ. പാളി വുത്താതി കേവലോ പാളിധമ്മോ വുത്തോ. അത്ഥോ വുത്തോതി പാളിയാ അത്ഥോ വുത്തോ നിദ്ദിട്ഠോ. അനുസന്ധി കഥിതോതി യഥാരദ്ധദേസനായ ഉപരിദേസനായ ച അനുസന്ധാനം കഥിതം, സമ്ബന്ധോ കഥിതോ. പുബ്ബാപരം കഥിതന്തി പുബ്ബേന പരം അവിരുജ്ഝനഞ്ചേവ വിസേസട്ഠാനഞ്ച കഥിതം പകാസിതം. ഏവം പാളിധമ്മാദീനി സമ്മദേവ സല്ലക്ഖേത്വാ ഗഹണം സാധുകം ഉഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘സുട്ഠു ഗഹേത്വാ’’തി. സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബാനീതി ഞാണേന സുത്തേ ഓഗാഹേത്വാ താരേതബ്ബാനി. തം പന ഓഗാഹേത്വാ തരണം തത്ഥ ഓതരണം അനുപ്പവേസനം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഓതരിതബ്ബാനീ’’തി. സംസന്ദേത്വാ ദസ്സനം സന്ദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘വിനയേ സംസന്ദേതബ്ബാനീ’’തി.

‘‘കിം പന തം സുത്തം, കോ വാ വിനയോ’’തി വിചാരണായം ആചരിയാനം മതിഭേദമുഖേന തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. വിനയോതി വിഭങ്ഗപാഠമാഹ. സോ ഹി മാതികാസഞ്ഞിതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥേ സൂചനതോ ‘‘സുത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി. വിവിധനയത്താ വിസിട്ഠനയത്താ ച വിനയോ, ഖന്ധകപാഠോ. ഏവന്തി ഏവം സുത്തവിനയേസു പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേസു വിനയപിടകമ്പി ന പരിയാദിയതി പരിവാരപാളിയാ അസങ്ഗഹിതത്താ. സുത്തന്താഭിധമ്മപിടകാനി വാ സുത്തം അത്ഥസൂചനാദിഅത്ഥസമ്ഭവതോ. ഏവമ്പീതി സുത്തന്താഭിധമ്മപിടകാനി സുത്തം, വിനയപിടകം വിനയോതി ഏവം സുത്തവിനയവിഭാഗേ വുച്ചമാനേപി. ന താവ പരിയാദിയന്തീതി ന താവ അനവസേസതോ പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി. കസ്മാതി ചേതി ആഹ ‘‘അസുത്തനാമകഞ്ഹീ’’തിആദി. യസ്മാ സുത്തന്തി ഇമം നാമം അനാരോപേത്വാ സങ്ഗീതം ജാതകാദിബുദ്ധവചനം അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തനയേന തീണി പിടകാനി ന പരിയാദിയന്തീതി. സുത്തനിപാതഉദാനഇതിവുത്തകാനി ദീഘനികായാദയോ വിയ സുത്തന്തി നാമം ആരോപേത്വാ അസങ്ഗീതാനീതി അധിപ്പായേനേത്ഥ ജാതകാദീഹി സദ്ധിം താനിപി ഗഹിതാനി. ബുദ്ധവംസചരിയാപിടകാനം പനേത്ഥ അഗ്ഗഹണേ കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബം, കിം വാ ഏതേന മഗ്ഗനേന. സബ്ബോപായം വണ്ണനാനയോ ഥേരവാദദസ്സനമുഖേന പടിക്ഖിത്തോ ഏവാതി.

കിം അത്ഥീതി അസുത്തനാമകം ബുദ്ധവചനം നത്ഥിയേവാതി ദസ്സേതി. തം സബ്ബം പടിക്ഖിപിത്വാതി ‘‘സുത്തന്തി വിനയോ’’തിആദിനാ വുത്തസംവണ്ണനായം ‘‘നായമത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ’’തി പടിസേധേത്വാ. വിനേതി ഏതേന കിലേസേതി വിനയോ, കിലേസവിനയനൂപായോ, സോ ഏവ കാരണന്തി ആഹ ‘‘വിനയോ പന കാരണ’’ന്തി.

ധമ്മേതി പരിയത്തിധമ്മേ. സരാഗായാതി സരാഗഭാവായ കാമരാഗഭവരാഗപരിബ്രൂഹനായ. സംയോഗായാതി ഭവസംയോജനായ. സഉപാദാനായാതി ചതുരൂപാദാനൂപസംഹിതതായ. മഹിച്ഛതായാതി മഹിച്ഛഭാവായ. അസന്തുട്ഠിയാതി അസന്തുട്ഠഭാവായ. കോസജ്ജായാതി കുസീതഭാവായ. സങ്ഗണികായാതി കിലേസസങ്ഗണികവിഹാരായ. ആചയായാതി തിവിധവട്ടാചയായ. വിരാഗായാതി സകലവട്ടതോ വിരജ്ജനത്ഥായ. വിസംയോഗായാതി കാമരാഗാദീഹി വിസംയുജ്ജനത്ഥായ. അനുപാദാനായാതി സബ്ബസ്സപി കമ്മഭവസ്സ അഗ്ഗഹണായ. അപ്പിച്ഛതായാതി പച്ചയപ്പിച്ഛതാദിവസേന സബ്ബസോ ഇച്ഛായ അപഗമായ. സന്തുട്ഠിയാതി ദ്വാദസവിധസന്തുട്ഠഭാവായ. വീരിയാരമ്ഭായാതി കായികസ്സ ചേവ ചേതസികസ്സ ച വീരിയസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. വിവേകായാതി പവിവിത്തഭാവായ കാമവിവേകാദിതദങ്ഗവിവേകാദിവിവേകസിദ്ധിയാ. അപചയായാതി സബ്ബസ്സപി വട്ടസ്സ അപചയനായ, നിബ്ബാനായാതി അത്ഥോ. ഏവം യോ പരിയത്തിധമ്മോ ഉഗ്ഗഹണധാരണപരിപുച്ഛാമനസികാരവസേന യോനിസോ പടിപജ്ജന്തസ്സ സരാഗാദിഭാവപരിവജ്ജനസ്സ കാരണം ഹുത്വാ വിരാഗാദിഭാവായ സംവത്തതി, ഏകംസതോ ഏസോ ധമ്മോ, ഏസോ വിനയോ സമ്മദേവ അപായാദീസു അപതനവസേന ധാരണതോ കിലേസാനം വിനയനതോ ച. സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓവാദാനുരൂപപ്പവത്തിഭാവതോ ഏതം സത്ഥുസാസനന്തി ച ജാനേയ്യാസീതി അത്ഥോ.

ചതുസച്ചത്ഥസൂചനം സുത്തന്തി ആഹ ‘‘സുത്തേതി തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ’’തി. തേപിടകഞ്ഹി ബുദ്ധവചനം സച്ചവിനിമുത്തം നത്ഥി. രാഗാദിവിനയകാരണം യഥാ തേന സുത്തപദേന പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘വിനയേതി ഏതസ്മിം രാഗാദിവിനയകാരണേ’’തി. സുത്തേ ഓതരണഞ്ചേത്ഥ തേപിടകബുദ്ധവചനപരിയാപന്നതാവസേനേവ വേദിതബ്ബം, ന അഞ്ഞഥാതി ആഹ ‘‘സുത്തപ്പടിപാടിയാ കത്ഥചി അനാഗന്ത്വാ’’തി. ഛല്ലിം ഉട്ഠപേത്വാതി അരോഗസ്സ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ ഉപക്കമേന ഛല്ലികായ സകലികായ പപടികായ വാ ഉട്ഠാപനം വിയ അരോഗസ്സ സാസനധമ്മസ്സ തിട്ഠതോ ബ്യഞ്ജനമത്തേന തപ്പരിയാപന്നം വിയ ഹുത്വാ ഛല്ലിസദിസം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധതാദിദോസം ഉട്ഠപേത്വാ പരിദീപേത്വാ. താദിസാനി പന ഏകംസതോ ഗുള്ഹവേസ്സന്തരാദിപരിയാപന്നാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഗുള്ഹവേസ്സന്തര…പേ… പഞ്ഞായന്തീതി അത്ഥോ’’തി. രാഗാദിവിനയേതി രാഗാദിവിനയനത്ഥേന അതദാകാരതായ അപഞ്ഞായമാനാനി ഛഡ്ഡേതബ്ബാനി ചജിതബ്ബാനി ന ഗഹേതബ്ബാനി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

മഹാപദേസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.